"Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы" Қазақстан Республикасының Кодексінде ата-аналардың кәмелетке толмаған балаларын асырау міндеті, сондай-ақ еңбекке қабілетті кәмелетке толған балалардың өздерінің еңбекке жарамсыз мұқтаж ата-аналарын асырау және оларға қамқорлық жасау міндеті бекітілген. Сонымен қатар, ерлі-зайыптылар бір-бірін материалдық жағынан қолдауға міндетті.
Алимент отбасы мүшелерін ұстау жөніндегі міндеттерді орындау нысандарының бірі болып табылады және оларды алуға құқығы бар адамдардың құқықтары мен заңды мүдделерін қамтамасыз етуге бағытталған.
Кәмелетке толмаған баланы асырау жөніндегі ата-аналардың міндеті ата-аналардың некеде тұруына, некені бұзуына, ата-аналардың бірге немесе бөлек тұруына байланысты емес.
Егер ұстау ерікті түрде берілмесе, алимент сот тәртібімен өндіріп алынады. Алимент төлеудің мөлшері, тәртібі мен тәсілдері тараптардың келісімімен не сотпен айқындалады.
Алимент төлеуге міндетті адам Қазақстан Республикасынан тыс жерлерге уақытша кету не тұрақты тұрғылықты жерге кету кезінде алимент төлеу туралы келісім жасасуға құқылы.
Келісім болмаған кезде мүдделі тұлға сотқа алименттің мөлшерін нақты ақшалай сомада айқындау туралы, алименттерді біржолғы төлеу туралы, алимент есебіне белгілі бір мүлікті беру туралы не заңнамада көзделген алименттік міндеттемені орындаудың өзге де тәсілі туралы талаппен жүгінуге құқылы.
Атқарушылық іс жүргізу шеңберінде сот орындаушысы "Атқарушылық іс жүргізу және сот орындаушыларының мәртебесі туралы"Қазақстан Республикасының Заңында көзделген тәртіппен борышкердің Қазақстан Республикасынан кетуіне уақытша шектеу қолдануға құқылы.
Егер алимент мөлшері белгіленгеннен кейін Тараптардың бірінің материалдық немесе отбасылық жағдайы өзгерсе, сот тараптардың кез келгенінің талабы бойынша алименттің белгіленген мөлшерін өзгертуге не алимент төлеуге міндетті адамды негіздер болған кезде оларды төлеуден босатуға құқылы.
Алименттерді төлеуден босатуға не олардың мөлшерін өзгертуге заңда белгіленген тәртіппен ғана жол беріледі.
Атқарушылық құжатты өндіріп алушыға қайтару ата-ананың кәмелетке толмаған баланы күтіп-бағу жөніндегі міндетін тоқтатпайды және алимент төлеуден босату болып табылмайды.
Атқарушылық құжат заңнамада белгіленген мерзім шегінде орындауға қайта ұсынылуы мүмкін.
Алимент-бұл бір адам оны алуға құқығы бар басқа адамға беруге міндетті ақшалай немесе материалдық мазмұн. Алимент міндеттемелерінің ең көп таралған түрі-кәмелетке толмаған балаларды асырауға арналған алимент.
Алимент баланың мазмұнын, білімін, тәрбиесін және басқа да қажеттіліктерін қамтамасыз етуге арналған.
Алимент алимент төлеу туралы келісім негізінде ерікті түрде төленуі немесе сот тәртібімен өндіріп алынуы мүмкін.
Алимент төлеу туралы келісім жазбаша нысанда жасалады және нотариаттық куәландыруға жатады.
Келісім болмаған кезде алиментті сот өндіріп алады.
Алимент төлеу туралы келісім болмаған кезде сот кәмелетке толмаған балаларға алимент төлеуді олардың ата – аналарынан ай сайын: бір балаға – төрттен бір, екі балаға – үштен бір, үш және одан да көп балаға-ата-аналарының жалақысының және (немесе) өзге де табысының жартысы мөлшерінде өндіріп алады.
Көрсетілген үлестердің мөлшерін тараптардың материалдық немесе отбасылық жағдайын және назар аударуға лайық өзге де мән-жайларды ескере отырып, сот азайтуы немесе ұлғайтуы мүмкін.
Заңнамада көзделген жағдайларда сот ай сайын өндіріп алынатын қатты ақшалай сомада не бір мезгілде табысқа және (немесе) өзге табысқа үлестерде және қатты ақшалай сомада алимент мөлшерін айқындауға құқылы.
Алимент бойынша берешекті анықтау
Алимент бойынша берешекті сот орындаушысы айқындайды.
Егер борышкер берешек айқындалатын кезеңде жұмыс істемесе не оның жалақысын және (немесе) өзге де табысын растайтын құжаттар ұсынылмаса, берешек берешекті өндіріп алу сәтіндегі Қазақстан Республикасындағы орташа айлық жалақының мөлшеріне сүйене отырып айқындалады.
Алимент бойынша берешек болған кезде сот орындаушысы берілген өкілеттіктер шегінде атқарушылық іс жүргізу туралы заңнамада көзделген мәжбүрлеп орындау шараларын қабылдайды.
Егер алимент төлеуге міндетті адам Қазақстан Республикасынан тыс жерде тұрса, шет мемлекеттің аумағында Қазақстан Республикасының сот актісін тану және орындау мәселесі Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарына және тиісті шет мемлекеттің заңнамасына сәйкес шешіледі.
Борышкердің тұратын мемлекетіне байланысты азаматтық, отбасылық және қылмыстық істер бойынша құқықтық көмек және құқықтық қатынастар туралы Конвенцияны қоса алғанда, құқықтық көмек туралы халықаралық шарттар, сондай-ақ алимент өндіріп алу және отбасын асыраудың өзге де нысандары жөніндегі халықаралық шарттар қолданылуы мүмкін.
Сот актісін тану және орындау үшін құжаттар, әдетте, қолданылатын халықаралық шартта белгіленген тәртіппен жіберіледі.
Құжаттардың құрамына, оларды аударуға және куәландыруға қойылатын талаптар тиісті халықаралық шартта және аумағында орындау болжанатын мемлекеттің заңнамасында айқындалады.
Кәмелетке толмаған балаларды асырап-бағуға арналған алименттерді ұстап қалу жалақының (ақшалай сыйақының, күтіп-бағудың) және өзге де табыстың барлық түрлерінен ақшалай (ұлттық және (немесе) шетел) валютада жүргізіледі.
Оның ішінде:
1) еңбекке ақы төлеу жүйесінде көзделген белгіленген лауазымдық айлықақыларды (ставкаларды) негізге ала отырып, нақты жұмыс істеген уақыты немесе орындалған жұмысы үшін қызметкерлерге есептелген жалақыдан;
2) еңбекке ақы төлеу жүйесінде көзделген қосымша төлемдер мен үстемеақылардың барлық түрлерінен, сондай-ақ еңбекке ақы төлеу қоры шегінде қаражатты үнемдеу есебінен алынатын үстемеақылардан немесе тиісті мекемені ұстауға көзделген қаражаттан;
3) еңбекке ақы төлеу жүйесінде көзделген сыйлықақылардан (ақшалай сыйақылардан);
4) Заңның 98-бабының 7) тармақшасында көзделген төлемдерді қоспағанда, барлық өтемақы төлемдерінен;
5) демалыс уақыты үшін сақталатын жалақыдан, сондай-ақ пайдаланылмаған демалыс үшін ақшалай өтемақыдан, бірнеше жылдағы демалыстар қосылған жағдайда;
6) комиссиялық сыйақымен (сақтандыру агенттеріне, брокерлерге);
7) азаматтық заңнамаға сәйкес жасалатын және біржолғы сипатқа ие болмайтын шарттар бойынша орындалған жұмыстар, көрсетілген қызметтер үшін алынған кірістерден;
8) авторлық сыйақы төлемдерінен;
9) зейнетақы төлемдерінің барлық түрлерінен, мемлекеттік әлеуметтік жәрдемақылардан, атаулы әлеуметтік көмек сомаларынан;
10) білім беру ұйымдарында білім алушыларға төленетін стипендиялардан;
11) заңды тұлға құрмай кәсіпкерлік қызметпен айналысудан түскен кірістерден;
12) мүлікті жалға беруден түскен кірістерден;
13) заңды тұлғаның мүлкін басқаруға қатысудан түскен бағалы қағаздар бойынша табыстардан және басқа да табыстардан;
14) "Семей ядролық сынақ полигонындағы ядролық сынақтардың салдарынан зардап шеккен азаматтарды әлеуметтік қорғау туралы" Қазақстан Республикасы Заңының 13-бабының 1) тармақшасында және "Арал өңіріндегі экологиялық зілзаланың салдарынан зардап шеккен азаматтарды әлеуметтік қорғау туралы"Қазақстан Республикасы Заңының 13-бабы 1-тармағының 2) тармақшасында көзделген.
Әскери қызметшілерден, құқық қорғау және арнаулы мемлекеттік органдардың қызметкерлерінен алименттерді ұстап қалу қызметтік міндеттерін орындауға байланысты олар алатын төлемдердің мынадай түрлерінен жүргізіледі:
1) Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген лауазымдық айлықақылардан, әскери, арнаулы атақтар бойынша айлықақылардан, арнаулы атақтар немесе сыныптық шендер үшін қосымша ақылардан және қызмет өткерудің ерекше шарттары үшін үстемеақылардан;
2) "Семей ядролық сынақ полигонындағы ядролық сынақтардың салдарынан зардап шеккен азаматтарды әлеуметтік қорғау туралы" Қазақстан Республикасы Заңының 13-бабының 1) тармақшасында және "Арал өңіріндегі экологиялық зілзаланың салдарынан зардап шеккен азаматтарды әлеуметтік қорғау туралы"Қазақстан Республикасы Заңының 13-бабы 1-тармағының 2) тармақшасында көзделген;
3) еңбекке ақы төлеу жүйесінде көзделген және тиісті органды ұстауға көзделген қаражатты үнемдеу есебінен алынатын тұрақты және біржолғы сипаттағы сыйлықақылардан (ақшалай сыйақылардан);
4) тиісті органды ұстауға көзделген қаражатты үнемдеу есебінен алынатын үстемеақылар мен қосымша ақылар сомасынан;
Ұстап қалу заңнамада көзделген шектеулер мен ерекшеліктер ескеріле отырып, оның ішінде өндіріп алуға болмайтын ақшалай сомаларды айқындайтын "атқарушылық іс жүргізу және сот орындаушыларының мәртебесі туралы" Қазақстан Республикасы Заңының 98-бабында жүргізіледі.
Алимент төлеу туралы келісімде белгіленген алимент төлеу жөніндегі міндет осы Келісімнің қолданылу мерзімі өткеннен кейін немесе осы Келісімде көзделген негіздер бойынша, сондай-ақ Тараптардың бірі қайтыс болғаннан кейін тоқтатылады.
Сот тәртібімен өндіріп алынатын алименттерді төлеу тоқтатылады:
Алимент төлеу туралы келісім алимент төлеуге міндетті адам мен олардың алушысы арасында, ал аталған адамдар әрекетке қабілетсіз болған кезде олардың заңды өкілдері арасында жасалады.
Соттан тыс тәртіппен жасалған алимент төлеу туралы келісім жазбаша түрде нысанда жасалады:
1) алимент төлеу туралы келісім – нотариус;
2) дауды (жанжалды) медиатормен реттеу туралы келісім;
3) алимент төлеу туралы дауды партисипативтік рәсім тәртібімен реттеу туралы келісімді-адвокаттар, заң консультанттары палатасының мүшелері болып табылатын адамдар.
Алимент төлеу туралы келісімді жасасуға, орындауға, өзгертуге, бұзуға және жарамсыз деп тануға азаматтық-құқықтық мәмілелерді жасасуды, орындауды, Өзгертуді, бұзуды және жарамсыз деп тануды реттейтін Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің нормалары қолданылады.
Алимент төлеу туралы келісімді орындаудан біржақты бас тартуға немесе оның шарттарын біржақты өзгертуге тыйым салынады.
Тараптардың материалдық немесе отбасылық жағдайы елеулі өзгерген жағдайда және алимент төлеу туралы келісімді өзгерту туралы немесе бұзу туралы келісімге қол жеткізілмеген кезде мүдделі Тарап осы Келісімді өзгерту туралы немесе бұзу туралы талап-арызбен сотқа жүгінуге құқылы.
Алимент төлеу туралы келісімді өзгерту немесе бұзу туралы мәселені шешкен кезде сот тараптардың назарына лайық кез келген мүдделерін ескеруге құқылы. Алимент төлеу туралы келісім бойынша төленетін алимент мөлшерін Тараптар осы Келісімде айқындайды және сот тәртібімен өндіріп алынуы мүмкін алимент мөлшерінен төмен болмауы тиіс.
Алимент төлеу туралы келісім бойынша алимент төлеу тәсілдері мен тәртібі осы Келісіммен айқындалады.
Алименттер алимент төлеуге міндетті адамның табысына және (немесе) өзге де табысына үлестермен кезең-кезеңімен төленетін қатты ақшалай сомада; біржолғы төленетін қатты ақшалай сомада; мүлікті беру жолымен, сондай-ақ оларға қатысты келісімге қол жеткізілген өзге де тәсілдермен төленуі мүмкін.
Алимент төлеу туралы келісімде алимент төлеудің әртүрлі тәсілдерінің үйлесімі көзделуі мүмкін.
Егер бейбіт жолмен келісу мүмкін болмаса, онда алимент өндіріп алу туралы талап арызды талапкер өзінің тұрғылықты жері бойынша бере алады.Алимент алу құқығы пайда болған кезден бастап өткен мерзімге қарамастан сотқа жүгінуге болады. Бұл ретте сот сотқа дейін күтіп-бағуға қаражат алу шаралары қабылданғанын және адамның алимент төлеуден жалтаруы салдарынан алынбағанын анықтауға тиіс.
Алимент туралы бұйрықты сот 3 жұмыс күні ішінде шығарады. Сот төлеушінің жиынтық табысына ай сайынғы мәжбүрлеп өндіріп алуды үлестік пропорцияда беруге құқылы.
Сотқа алименттерді өндіріп алуға өтініш берген кезде талап қою үшін қажетті құжаттардың тізбесі ұсынылады:
Қалыптасқан жағдайларға байланысты өзге құжаттар талап етілуі мүмкін және мұны сотқа жүгінгенге дейін нақтылау қажет.
Талап қою берілген кезде талапкерлер мемлекеттік баж төлеуден босатылады.
Электрондық құжаттарды сотқа қалай беруге болады.
Өтініш беруші "Сот кабинеті" сервисінде орналастырылған электрондық нысандарды толтыру арқылы сотқа электрондық құжаттарды ұсынады. Электрондық құжаттарды сотқа беру үшін "Сот кабинеті" сервисінде тіркелу қажет.
"Сот кабинеті" сервисінде авторизациялау электрондық цифрлық қолтаңба немесе ЖСН/БСН жеке сәйкестендіру нөмірі және пароль арқылы жүзеге асырылады.Өтініш беруші азаматтық, қылмыстық сот ісін жүргізудің, әкімшілік істер бойынша және әкімшілік құқық бұзушылықтар бойынша сот ісін жүргізудің тиісті бөлімі арқылы авторизациялау рәсімінен өткеннен кейін электрондық құжатты жіберу үшін сот сатысы түрлерінің бірін таңдайды:
1) бірінші сатыдағы сотта іс жүргізу;
2) апелляциялық сатыдағы сотта іс жүргізу;
3) кассациялық сатыдағы сотта іс жүргізуді қамтиды.
Өтініш беруші өтініштің, шағымның, өтінішхаттың, пікірдің және басқа да құжаттардың электрондық нысанын толтырады.Әрбір электрондық құжат жеке файл түрінде электрондық құжаттарды беру жүйесіне жүктеледі. Файлдар саны сотқа берілетін құжаттар санына сәйкес келуі керек.
Өтініш беруші файлдарды *doc, *docx, *pdf, *jpeg, *xlsx форматында жүктейді.
Әр файлдың максималды мөлшері 10 мегабайттан аспайды.Жүктелгеннен кейін құжаттар өтініш берушінің электрондық цифрлық қолтаңбасымен куәландырылады және автоматты режимде сот органдарының ақпараттық жүйесіне беріледі.
Жөнелтілген күні мен уақыты, бірегей нөмірі, сондай-ақ жөнелтуші мен Алушының деректемелері көрсетілетін жөнелту туралы талонды қалыптастыру электрондық құжаттың жөнелтілгенін растау болып табылады.Өтінішті, шағымды, өтінішхатты, пікірді және басқа да құжаттарды тіркеу мәртебесі және оларды қарау барысы "Сот кабинеті" сервисінің "Менің істерім"қосымша бетінде қаралады.
Республика соттарына, оның ішінде "Сот кабинеті" сервисі арқылы электрондық құжаттарды беру соттарға құжаттарды беру құралдарын электрондық құжат нысанында техникалық қолдану, оларды тіркеу, өңдеу, олармен танысу қағидаларымен регламенттеледі.