- Қаратау – қазақ тарихының түп қазығы
Сан ғасырлар бойы адамзаттың алтын бесігіне айналған Таласты, Қаратауды қазақ тарихының түп қазығы – деп Елбасының бағалауының өзі оның мерейін тасытып, айбынын асырып тұр.
Шығысы ақ бас Алатауға түйісер кәрі Қаратаудың сілемдері мен қатпар - қатпарлы шоқылары Жамбыл, Жуалы, Оңтүстік Қазақстан облысының Бәйдібек, батысы Сарысу, солтүстігінде Қарағанды облысына, шығысында Мойынқұм, Байзақ аудандарымен шектесіп 12,75 мың шақырым шаршы метр алқапты алып жатыр.
Кәрі Қаратау – адамзаттың алғашқы құт мекені. Қаратау қаласынан солтүстікке қарайғы 18-ші шақырымында бұдан 1 млн. жылғы бабаларымыз мекен еткен Тәңірқазған, Бөріқазған, Ақкөл деген жерлер алғашқы адамдар тұрағы болыпты.
Б.д.дейін-ақ тарихшылардың атасы – Геродот қасиетті Қаратаудың қос қапталын, сақтар, массагеттер, скифтер мекендеген деп жазып кеткен... Әлемді билемекке бекінген македон патшасы Александр Македонский да, атының басын Таласқа бұрып, «не деген бай өлке, суы мол екен» деп таң қалыпты. Тараз – деген грекше «су мол» деген сөзді білдіреді екен.
Тіпті б.д.д. ІV ғ. Қытай тарихшылары Даласо туралы деректер қалдырған. (Дәлірек айтқанда б.з.д. 46 жылы) Ежелгі Жунго жазбаларындағы «үйсін», «үсын» мен «асу» деген ұлыс аттары қазақ атауының дыбыстық баламасы деушілер де жоқ емес.
- Әлімсақтан әңгіме қозғасақ
Қаратау өңірін мекендеген Сақ, Ғұн, Түркі, Үйсін, Қаңлы, Алшын ел-жұрттарының да адамзаттың өркениетіне, мәдениетіне орасан зор үлес қосты.
XV ғасырда ата мекеніне оралған үйсіндердің өзге қоңырат, қыпшақ, арғын, тарақтылармен қосылып, Шайбани әулетімен соғысуында – ата жұртына қайта қоныстану жатыр. Қазақтың моңғол шақыншылығынанкейін ыдырап кеткендігін пайдаланған жоңғар қалмақтары Жетісу, Қаратау өңірін қыс қыстап, жаз жайлап, енді сәл болмағанда ата-бабамыздың жері деуге шақ қалған тұс еді.
Талас аудандық партия комитетінің бірінші хатшысы болып көп жыл қызмет атқарған, кейін ТарМУ-дің профессоры атанған Жүргенов Әбдіқадыр ағамыз Қаратау өңірін қалмақтардан тазарту жөніндегі 300 жылдық соғысты – «Ұлы Отан соғысы» деп дәл тұжырымдады.
Тәуке хан тұсында Қазақ хандығы нығайып, қалмақтар санасуға мәжбүр болды. Өз Тәуке хан 1718 жылы қайтыс болған соң орнына ұлы Болат хан сайланғанымен, ол бос белбеу, дарынсыз қолбасшы болып шықты. Аз уақыт ішінде тізгіннен ажырап хандық ыдырап – Ұлы жүзге Жолбарыс, Орта жүзге Самеке, Кіші жүзге Әбілқайыр хан болды.
Қазақтың ішкі алауыздығын пайдаланған Жоңғар қалмақтары 1697 жылы қалмақ хандығына Қонтайшылыққа тағайындалған Суан Рабданның басшылығымен 1718 жылы Жетісу өңіріне лап қойды, сөйтіп ол 1725 жылға дейін қазақ жеріне жеті мәрте ойран салды.
Жойқын шабуылдың арты қазақтың үш жүзін «Ақтабан шұбырындыға» ұшыратты. (Ә.Жүргенов, Ақжол, 20 қаңтар 1999 жыл).
«Қаратаудың басынан көш келеді,
Көшкен сайын бір тайлақ бос келеді» - деп басталатын « Елім ай» әні сол заманның зары еді.
Елдің естияр ұлдары бірлік болмаса, жұтылып құрдымға кететінін, ұлт ретінде жойылатынын түсінді. Сондықтан 1726 жылы Ордабасына үш жүздің баласы, батыр, билер жиылып «Алаш» деп ұрандасты.
Жоңғар қалмақтарына ең алғаш күйрете соққы 1726 жылы Сарысу өзеніне құяр Бұланты мен Қарасиыр маңында берілді.
Елен жаудан азат ету үшін шайқастар Қаратау өңірі мен Тектұрмас, Ақкесене, Көккесене, Ақтас маңында болғанға ұқсайды. Берікқара маңындағы, Майтөбе («Майдан төбеден» шыққан сөз делініп жүр). Мұндағы сансыз обалар мен қорым-қорғандар сол дәуірдің жәдігерлері.
Қаратаудың баурайын, Шу, Талас бойын жаудан тазартқан ата-бабаларымыз ата-қонысын ұзақ уақыт еркін жайлай алмай Қоқан хандығының қыспағына түсті. Қанды шайқастан қалжыраған халықтың басын біріктірмей жерін иелену қиынға түспеді.
Талас өлкесі 1800-1867 жылдары қоқандықтардың езгісінде қалды. Алым-салықтың нешеме түрімен жұртты тұралатқан қоқандықтар ру басыларына «датқа» (әділетті талап етуші я әмір лауазымы іспетті) атағын беріп, ел -жұртты билеп-төстеді. Сол тұстағы Наурызбай, Тоқберген, Сапақ, Жамбыл, Байұзақ, Батырбек, Қамысбай, Қуандық, Құлшық, Ілебай датқалар туралы аңыз-әңгіме, әфсәналар жеткілікті. 1834-1848 жылдары Кенесары ханның Қоқан хандығына қарсы күресіне де көптеген датқа, би, батырлар белсене қатысты.
Патшалық Ресейдің отаршылдық жорығы басталғанда Қоқан хандығынан зәбір көрген біраз ру басылары орыс әскеріне ыңғай танытқан. Олардың арасында Байұзақ баласы Ақмолда, Жаншуақұлы Сапақ, Тоқберген баласы Жалаңбас сияқты батыр, билер бар.
Қоқан хандығын құлатқан Ресей Түркістан генерал-губернаторлығын құрғанда, Сырдария облысына қарасты бірнеше болыстың құрамында Ойық, Ошақты, Билікөл, Ағышақ сияқты әкімшілік аудандар құрылды. Болыстардың басқарушылары болып шымырды Бұралқы би ұлы Керімбай, ошақтыны Тоқбергенұлы Жаңабай, ойықты Итемірұлы Бейбіттер 30-40 жыл бойы биледі...
1917 жылы Ақпан төңкерісі құрылғанда бұл болыстар Түркістан автономиялық Кеңестік республикасының қарамағындағы Сырдария облысының Әулиеата уезіне тарап тұрған. Тек 1925 жылы Қазақ (Қырғыз) автономиялық республикасының қайта құрылуымен облыс пен оған қарасты болыстардың дерлігі, соның қарауына өтті.
Ақырында 1928 жылдың 3 қыркуйегі күні төменгі Талас пен жоғарғы Талас ( Ойық, Ошақты болыстарының негізінде) болыстары біріктіріліп, Талас ауданы құрылды.
- Кеңес кезіңіндегі ауданның хал-ахуалы
1928 жылы 3-ші қыркүйегіде аудан ұйымдастырылғанда алғашқы аудандық атқару комитетінің төреағасы Икрам Палманов еді де, ол сол кездегі ұжымдастырудың асығыс жүргізіліп жатқанын, бұл аймақта мыңды айдаған байлардың жоқтығын, Шымкентегі Округтік Тәркілеу Комиссиясының төрағасы М. Петряковқа хат жазғаны үшін, қызметінен босап, орнына Әулиеата уездік атқару комитетінің төрағасы Жүнісбек Дүрімбетов келген-ді. Сол жылдары Қазақстан өлкелік ( большевиктер партиясы Орталық Комитетінен ауданға партиялық ұйымдастырушы болып Ж.Тәжібайұлы сайланған, ай өтпей жатып алғашқы ұйымдастыру пленумында бұл қызметті Икрам Палманов атқарды.
«Қалың жұт» жайлаған жылдары аудандық партия комитетін Баймахамбет Жексенбиев пен Ағыбай Өтегеновтер кезегімен басқарып, өкімет саясатын дұрыс жүргізе алмағандықтары үшін қызметтерінен алынды. Сондай қиын қыстау кезеңде, белсенділер аз уақыт ішінде-ақ 52 колхоз (ұжымшар), 2 кеңшар (совхоз), бір МТС-ын құрып үлгерді. Байларды, орташаларды тәркілеуде округтен жіберілген уәкіл М. Алтынбекұлы белсенділіктің ерен үлгісін көрсетті. Шаш ал десе бас алатын олар өкіметтің атын жамылып жұрттың қолындағы малын күштеп алды. Алғашқы тәркілеуге іліккен №23 ауылдың ірі байы – Жарас Өтеуліұлы еді.
Белсенділер округке хат жазған И.Палмановтың тоқтамын жоққа шығарып, 1928-1930 жылдары ондаған бақуаттының мал-мүлкін тәркілеп, елді ақыры ашаршылыққа ұшыратып тынды.
1926 жылғы жүргізілген халық санағында ауданда 20 мыңнан аса адам бар делінсе, қатты қырғыннан кейін халық санының екі есеге жуық кемігенін көне көз қариялар айтып отыратын. Осындай қиын жағдайға қарамастан елді күштен ұжымдастыру жалғастырылды.
1928-1933 жылдары мойынсеріктермен қатар ауданда Ақшұқыр, Үшарал, Қараой, Қызылжалау, Жаңатұрмыс, Көктөбе, Октябрь, Қызылмақташы т.б. колхоздар ұйымдастырылды.
1930 жылы КСРО ауыл шаруашылығы комиссариатының қаулысымен, әрі Шымкент округтік жер комитетінің шешімімен №15 «Қой өсіретін» кеңшары (совхоз) ұйымдастырылып, оған тәркілеуден түскен 10500 бас қой мен 300 бас мүйізді ірі қара жинақталды, оның алғашқы директоры болып Г. Курков тағайындалды. Кейін ол «Талас» қой совхозы аталды, одан 1931 жылы «Майлыкөл» , 1946 жылы «Түгіскен», 1950 жылы «Шу» совхоздары бөлініп шықты.
1936-1937 жылдары «Халық жауларын» тауып, әшкерелеу науқаны басталып, бір ғана Талас ауданынан 42 адамға Кеңес өкіметіне қарсы төңкеріс жасауға әрекеттенді, «Жапон тыңшысы» деген адам сенбес айыптар тағылды. Жазықсыз жазаланған адамадардың ішінде Ж. Дүрімбетов, И. Палманов, ағайынды Сүлейменовтер, Н. Ақшабаев, Б.Тоқтықожаұлы сияқты елге танымал азаматтар бар-тын.
1934 жылы аудан орталығы Ойық ауылынан Ақкөлге көшірілді. Тап сол жылы аудандық «Екпінді колхозшы» газеті шыға бастады. Байжанов, Құлыбеков, Бәйтімов, Жәнібековтер кезегімен редакторлық қызметті атқарды. Сол жылдары Ойықта алғаш балалар үйі ашылды.
«Стахановтық қозғалыс» кең қанат жайып колхоз-совхоздар мақта, қызылша, арпа т.б. егін егу түрлерімен айналыса бастады. Талас ауданында 111 хозауыл, екі кеңестік шаруашылық, 20-ға тарта ұжымдық шаруашылық пайда болды.
- Аудан Ұлы Отан соғысы мен қайта өрлеу жылдарында
1941 жылы 22-маусымда Фашистік Германия Кеңес Одағына опасыздықпен шабуыл жасап, 1418 күнге созылған адамзат тарихындағы ең алапат – Ұлы Отан соғысы басталды. Таластықтар ел қорғауға аттанды. Қанды шайқасқа ауданнан 4 мыңнан астам ер азамат қатысты. Олар Москва, Сталинград, Ленинградты қорғауда ересен ерліктің үлгісін көрсетті. Майдангерлер арасынан полк бастаған, гвардия подполковнигі С.Бертаев, батальон басқарған гвардия майорлары Рәтай Сұлтанбеков, Тұрымқұл Мақашов сияқты қолбасшылар шықты.
Жау басын алған Украина, Белорусиядағы партизан отрядтарында М.Иланбеков, Т.Дүрімбетовтер жанқиярлықпен шайқасты.
Ұлы Отан соғысы кезіндегі асқан ерлігі үшін таластық – Сәду Шәкіров пен Амантай Дәулетбековтер Кеңес Одағының Батырлары атағын иеленді.
Соғыс кезіне еліміздің алты одақтас республикалары, ондаған автономиялы республикалары мен облыстарын фашистер талан-таражға салды. Шаруашылығын қиратты. Оны қалыпқа келтіруге бүкіл еліміз ат салысты. Соғыстан кейінгі қираған халық шаруашылығын қалпына келтірудің төрт-бес жылдық жоспарын белгілеп БКП(б) Орталық Комитеті мен КСРО Министрлер Советі 1946 жылы «Еліміздің колхоздар мен совхоздарында қоғамдық мал шаруашылығын өркендетудің 1948-50 жылдарға арналған үш жылдық жоспары туралы» қаулысы қабылданды.
Талас ауданы 1946-1948 жылдары әр жүз қазақы саулықтан 108 қозыдан аман өргізді. Әр қойдан 2,5 кг жүн қырықты. Әр жүз биеден 94 құлыннан, әр жүз сиырдан 90 бұзаудан өсіріп, 720 литрден сүт сауды.
Осы жоғары көрсеткішткеріне сәйкес аудандық партия комитетінің бірінші секретары Смағұлов Мәмбет, ауатком председателі Досымбаев Әбжаппар, ауыл шаруашылығы бөлімінің бастығы Арапов Нағашыбек, бас мамандары Таржанов Медет, Мырзағалиев Халилге және колхоз председательдері: Кейкиев Байгелді, Тәттібаев Тұрсынбай, Мүсіралиев Байқошқар, совхоз директоры Губашев Шарафи, ферма меңгерушілері: Сағынтаев Әбдір, Аманбаев Жаманқара, Егембердиева Науат, Тұрғынбаев Рысқұлбекке Социалистік Еңбек Ері атағы берілді.
Тек ғана «Талас» совхозынан 13 Социалистік Еңбек Ері шықты. Бұл жылдар Талас малшыларының «Жұлдызы жанған жылдары» деп бекер айтылмаса керек-ті. Талас, Шу алқабы малшыларының мерейі үстем болған жылдардағы еңбектің ерен табыстары кейінде қайталанды. Ол жеті жылдық жылдары аталған.
- Аудан Тәуелсіздік алғаннан кейіңгі жылдарда
1990 жылы КСРО ыдырап, 29 қазан күні Қазақстан егемендігін, келесі жылы 16-желтоқсанда Тәуелсіздігін жариялады.
1997 жылы 11 мамырда Қаратау қаласы 1959 жылдан кейін 2-ші мәрте аудан орталығына айналды.
Тарихы 1939 жылдан басталып, алғашқы қазығы 1940 жылы қағылып, 1944 жылы Шолақтау поселкесі мәртебесін, 1963 жылы Қаратау қаласы атын иеленген кенді аймақтағы өндіріс орындарының шет елдік инвесторлардың қолына өтуі де өндіріске үлкен зиянын тигізді. Фосфор өндіруде дүние жүзінде 4-ші орында тұрған Қаратау тау-кен өндірісі құлдырауды бастан кешірді. Бір кездері халқының саны 52 мыңға жеткен қала жұртшылығының біразы,негізінен кеншілер жұмыс іздеп, елімізге, шет елге ауа көшкен кездер басталып, жасыл желекке бөленген қаланың сәні кетті.
Аудан халқы 1994-2000 жылдардағы электр жарығы, су тапшылығы, азық түлік қымбаттауын бастан кешірді. Жалақылар мен зейнетақылар уақтылы төленбей, жұртшылық қатты күйзеліске ұшырады.
Елбасының кемел саясатының нәтижесінде еліміз экономика мен әлеуметтік саладағы кері кетушілікті қалпына келтіріп қана қоймай, дамудың даңғыл жолына түсті.
Халық нарық талабына сай өмір сүруді үйренді. Қала мен елді мекендердің бет-бейнесін қайта қалпына келтіруге – Үкімет тарапынан қыруар қаржы бөліне бастады. Бұрынғы кеніштерді қалпына келтіруге нақты қадамдар жасалды. Тек 2009 жылы ғана Үкімет белгілеп берген «Жол картасы» бағдарламасына сәйкес, ауданға 1,5млрд. теңге бөлініп, оған 16 нысан күрделі жөндеу көрді. Бөлтірік ауылында жаңа мектеп ғимараты салынды.
2003 жылы пайдалануға берілген «АмангелдіГаз» газ өңдеу зауыты, «Шолақтау» тау-кен өндірісі өнеркәсіп саласының көшбастаушысына айналды. Ауыл шаруашылығын қайта құрылымдау қолға алынды. Аудандағы 25 елді мекеннің 9-ы ауыз сумен толық қамтамасыз етілді, Қаратау қаласын жылумен, ауыз сумен қамтамасыз ету жұмысы нақтылай қолға алынды.
1928 жылы санаулы мектебі ( оның өзі де сауат ашу, бастауыш мектептер) бар ауданда қазір Дулати атындағы мемлекеттік университеттің техникалық факультеті, 3 көпсалалы колледж бен қатар аудандық білім бөліміне қарасты 56 мекеме (оның ішінде 37 мектеп, 14 балабақша), 5 мектептен тыс мекеме жұмыс істейді. 1928 жылы ауданда жалғыз ғана дәрігер (Матвеев) қызмет етсе, қазір 1 орталық аурухана, 1 орталық емхана, өкпе-құрт ауруханасы, Ақкөл ауылдық ауруханасы,11 дәрігерлік амбулатория және 15 медициналық пунк қызмет көрсетеді. Осыдан 82 жыл бұрын ауданда небәрі жалғыз қызыл отау ба делінсе, бүгінгі күні Ұлбике ақын атындағы мәдениет орталығы, 17 ауылдық мәдениет ошақары, І.Жансүгіров атындағы орталықтандырылған кітапхана, аудандық балалар кітапханасы және 18 ауылдық кітапханалар жұмыс жасайды.
Бір сөзбен айтқанда Талас ауданы экономикасы мен әлеуметтік салада ілгері қадам басқан – қасиетті мекен. Ерлер елі. Болашағы нұрлы өңір. 2008 жылы ел тілегіне орай аудан орталығы Қаратау қаласында Батырлар алаңы салынды. Таяу жылдары қала мен елді-мекендердің орталықтарының инфрақұрылымын жақсартып, елді-мекендерді газдандыру, ауыз сумен толық қамту мәселелерінің шешімін табатыны сөзсіз.
