Жиі қойылатын сұрақтар
«Қазақстан Республикасы Үкіметінің жанынан Жоғары ғылыми-техникалық комиссия құру туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2024 жылғы 7 қазандағы № 826 қаулысының 5-тармағына сәйкес, https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000826
Жоғары ғылыми-техникалық комиссия (бұдан әрі – ЖҒТК) Қазақстан Республикасында ғылым мен ғылыми зерттеулерді дамытудың басым бағыттарын айқындайды.
Мысалы, ғылымды дамыту мәселелерін қарастыру кезінде Жоғары ғылыми-техникалық комиссия алдағы жылдары жасанды интеллект және киберқауіпсіздік саласындағы зерттеулер басымдық болып табылатынын және дәл осы бағыттар бойынша мемлекеттік қолдау қалыптастырылатынын анықтай алады.
«Ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық қызметті базалық және бағдарламалық-нысаналы қаржыландыру, ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық қызметті гранттық қаржыландыру және ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық қызмет нәтижелерін коммерцияландыру, іргелі ғылыми зерттеулерді жүзеге асыратын ғылыми ұйымдарды қаржыландыру қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрінің м.а. 2023 жылғы 6 қарашадағы № 563 бұйрығының 65-67-тармақтарына сәйкес, https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V2300033613
орындаушылар сараптамадан өтетін және Ұлттық ғылыми кеңес (бұдан әрі – ҰҒК) қарайтын аралық және қорытынды есептерді ұсынады.
Мысалы:
Алматы қаласындағы Нархоз университеті бағдарламаны іске асыруға 2024 жылдан 2026 жылға дейін қатыса бастады. Университет жыл сайын, яғни 2024, 2025, 2026 жылдары сарапшылар бағалайтын және қаржыландыруды жалғастыру туралы шешім қабылдау үшін қолданылатын ғылыми бағдарламаны іске асыру туралы есеп беруі керек.
«Ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық қызметті базалық және бағдарламалық-нысаналы қаржыландыру, ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық қызметті гранттық қаржыландыру және ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық қызмет нәтижелерін коммерцияландыру, іргелі ғылыми зерттеулерді жүзеге асыратын ғылыми ұйымдарды қаржыландыру қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрінің м.а. 2023 жылғы 6 қарашадағы № 563 бұйрығының 29-тармағына сәйкес, https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V2300033613
қаржыландыру мәлімделген мақсаттарға қол жеткізілмеген, мемлекеттік ғылыми-техникалық сараптаманың (бұдан әрі – МҒТС) теріс қорытындысын алған кезде немесе қаражаттың мақсатсыз пайдаланылуы анықталған кезде тоқтатылады. Мақсатсыз пайдаланылған жағдайда қаражат қайтарылуға жатады.
Мысалы:
Университет бағдарламалық-нысаналы қаржыландыру конкурсына қатысып, конкурсты жеңіп алды және жобаны іске асырудың бірінші жылының соңында есеп берді. МҒТС есебін тексеру кезінде бағдарламаның бірінші жылдың қорытындысы бойынша мәлімделген ғылыми нәтижелерге қол жеткізбегені анықталды. Ұлттық ғылыми кеңес осы бағдарламаны қаржыландыруды тоқтату туралы теріс шешім шығарды.
«Ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық қызметті базалық және бағдарламалық-нысаналы қаржыландыру, ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық қызметті гранттық қаржыландыру және ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық қызмет нәтижелерін коммерцияландыру, іргелі ғылыми зерттеулерді жүзеге асыратын ғылыми ұйымдарды қаржыландыру қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрінің м.а. 2023 жылғы 6 қарашадағы № 563 бұйрығының 29-тармағына сәйкес, https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V2300033613
қолданбалы ғылыми зерттеулерді іске асыру кезінде өтінім беруші жобаны ресурстармен ішінара қамтамасыз ете отырып, жекелеген ғылыми бағыттарды қоспағанда, жеке әріптестің қатысуын қамтамасыз етуге міндетті. Салым немесе қажетті ресурстар сомасын және оларды іске асыру мерзімдерін көрсете отырып, еркін нысандағы салым туралы келісім тараптардың ниетін растау болып табылады.
Жеке әріптес жобаны іске асыру барысында салым ниетінен бас тартқан не баламалы ауыстыру болмаған жағдайларда Ұлттық ғылыми кеңестің шешімі бойынша жобаны қаржыландыру тоқтатылады.
Мысалы:
Астана қаласының ғылыми-зерттеу институтының (бұдан әрі – ҒЗИ) ғылыми ұжымы Павлодар қаласының өнеркәсіптік кәсіпорны үшін қолданбалы технология бойынша жоба әзірлеуде. Жобамен жұмыс істеу барысында ҒЗИ конкурсқа қатысу үшін Павлодар қаласынан серіктес компаниямен «Марс» ЖШС – мен келісім жасасты, ол келісім бойынша осы жобаны іске асыру үшін қаржыландыру мен жабдықтардың бір бөлігін беретін болады.
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2020 жылғы 12 мамырдағы № 196 бұйрығымен бекітілген «Ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық қызмет субъектілерін аккредиттеу» мемлекеттік қызметін көрсету қағидаларына (бұдан әрі – Қағидалар) http://10.61.42.188/kaz/docs/V2000020626 сәйкес, Ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық қызмет субъектілерін аккредиттеу шеңберінде ұйымдарды бағалау кезінде Ғылым комитеті кадрлық әлеуетті, материалдық-техникалық базаны және ұйымның ғылыми және ғылыми-техникалық жұмыстарды орындау қабілетін бағалайды.
Мысалы, ветеринария саласында қызмет атқаратын Алматы қаласындағы жауапкершілігі шектеулі серіктестік (бұдан әрі – ЖШС) ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық қызмет субъектісі ретінде аккредиттеуге өтінім берген. Аталған ЖШС-де талап етілетін кадрлық әлеует бар және әртүрлі ғылыми зерттеулерді жүргізу мүмкіндігі бар, алайда материалдық-техникалық базасы Қағидалардың талаптарына сәйкес келмейді, нәтижесінде ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық қызмет субъектісі ретінде аккредиттелмеді.
Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрі міндетін атқарушысының 2023 жылғы 18 тамыздағы № 423 бұйрығымен бекітілген «Апелляциялық комиссия туралы ереженің» (бұдан әрі – Ереже) 17-тармағына сәйкес https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V2300033328 конкурсқа қатысушылардан келіп түскен өтініштер Ұлттық ғылыми кеңестің (ҰҒК) шешімі қабылданған күннен бастап 3 (үш) жұмыс күні ішінде, «Ұлттық мемлекеттік ғылыми-техникалық сараптама орталығының» АҚ (бұдан әрі – ҰМҒТСО) ақпараттық жүйесіндегі жеке кабинетте көрсетілген сәттен бастап, жұмыс органы арқылы қабылданады.
Сондай-ақ Ереженің 14-тармағына сәйкес Комиссия төмендегі мәселелерді қарайды:
1) ҰҒК қабылдаған шешімдермен келіспеуге байланысты конкурсқа қатысушылардың өтініштері;
2) ҰҒК мүшелерінің Әдеп кодексін сақтау мәселелері;
3) ҰҒК тарапынан ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық қызмет, сондай-ақ ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық қызмет нәтижелерін коммерцияландыру бойынша аралық және қорытынды есептерді қарау нәтижелері бойынша берілген өтініштер.
Ереженің 15-тармағына сәйкес Комиссия төмендегі өтініштерді қарамайды:
1) ҰҒК қарауына жіберілмеген конкурс қатысушыларының өтініштері;
2) жобалар мен бағдарламаларды қаржыландыру көлемін азайту мәселелері бойынша өтініштер;
3) «Ұлттық мемлекеттік ғылыми-техникалық сараптама орталығы» АҚ (бұдан әрі – орталық) ұсынатын ғылыми, ғылыми-техникалық жобалар мен бағдарламаларды, сондай-ақ ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық қызмет нәтижелерін коммерцияландыру жобаларын іске асыру мониторингі нәтижелерін қарау мәселелері бойынша өтініштер;
4) анонимді өтініштер;
5) мәселенің мәні көрсетілмеген және жеткілікті негіздемелер мен фактілер ұсынылмаған өтініштер;
6) ҰҒК қойған немесе мемлекеттік ғылыми-техникалық сараптама нәтижелері бойынша алынған балдарды арттыру немесе азайтуға байланысты өтініштер.
Егер өтініш осы Ереженің 16-тармағында көрсетілген талаптарға сәйкес келмесе, Комиссия оны қараусыз қалдырады.
Мысалы, егер ғалым Ахметов С.А. ҰҒК шешімімен келіспесе және шағымданғысы келсе, ҰМҒТСО-ның ақпараттық жүйесі арқылы өтініш беруі қажет.
«Үздік ғылыми қызметкер» жыл сайынғы сыйлығын беру конкурсы Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрінің м.а. 2024 жылғы 27 желтоқсандағы № 599 бұйрығына сәйкес жүзеге асырылады (https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V2400035570). Үміткерлер конкурсқа қатысу үшін уәкілетті органның ақпараттық жүйесі (бұдан әрі – АЖ) арқылы келесі құжаттарды тапсырады:
1) өтінім;
2) сыйлық беруге үміткердің ғылыми жетістіктерін бағалау көрсеткіштеріне сәйкес мәліметтер;
3) ұйымның консультативтік-кеңесші органының өтінішхаты (ұсынысы);
4) жеке басын куәландыратын құжаты.
Конкурсқа құжаттар уәкілетті орган конкурс туралы хабарландыруды жариялаған күннен бастап күнтізбелік 20 күн ішінде АЖ арқылы қабылданады.
Мысалы, университет қызметкері халықаралық рецензияланатын журналдарда мақаласы жоқ. «Үздік ғылыми қызметкер» сыйлығына ол талап ете ала ма? Жоқ, мүмкін емес, өйткені халықаралық рецензияланған журналдарда мақалалардың болуы ғылыми жетістіктерді бағалау көрсеткіштерінің бірі болып табылады.
«Ғылым және технологиялық саясат туралы» Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z2400000103#z477 ғылыми жобаны конкурсқа қатысуға өтінім түрінде беру қажет. Гранттық және бағдарламалық-нысаналы қаржыландыруға арналған конкурсты өткізу тәртібі, мерзімдері мен рәсімдеріне қойылатын талаптар Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрінің м.а. 2023 жылғы 6 қарашадағы № 563 бұйрығымен бекітілген Қағидаларда айқындалған. Гранттық және бағдарламалық-нысаналы қаржыландыруға арналған конкурстарды жариялау жөніндегі ақпараттар ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігі Ғылым комитетінің ресми сайтында орналастырылады: www.gov.kz/memleket/entities/science.
Мысалы, ғылыми қызмет субъектісін аккредиттемей, ғылыми ұйым ғылыми жобаны қолдауға ие бола ала ма?
Қаржыландыруға арналған конкурсқа аккредиттелген ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық қызмет субъектілері қатысуға құқылы.
Ғылыми жобаның мақсаттарын өзгерту құқығынсыз оның тиімді орындалуын және түпкілікті нәтижелеріне қол жеткізуді қамтамасыз ету мақсатында жобаның ғылыми жетекшісінің қаражатты ғылымды қаржыландыру қағидаларына сәйкес күнтізбелік жылға бекітілген жалпы көлем шеңберіндегі шығын баптары арасында қайта бөлуге құқығы бар. Осы ақпарат «Ғылым және технологиялық саясат туралы» ҚР Заңының 36-бабы 11-тармағында көрсетілген. https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z2400000103#z477
Мысалы, бастапқыда қаражат шығындарды үш бабына бөлінді. Жоба бойынша жұмыс кезінде басқа мақалаға қаражат бөлу қажеттілігі туындады. Ұйым басқа мақалаға қаражат бөле ала ма, атап айтқанда үнемделген ақшаны қайта бөле ала ма?
Ия, ғылыми жетекшісінің қаражатты ғылымды қаржыландыру қағидаларына сәйкес күнтізбелік жылға бекітілген жалпы көлем шеңберіндегі шығын баптары арасында қайта бөлуге құқығы бар.
Ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүзеге асыратын ғылыми қызметкерлерге қосымша ақылар қарастырылған. Бұл «Ғылым және технологиялық саясат туралы» ҚР Заңының 28-бабының 2-тармағында, ҚР Үкіметінің 17.07.2024 ж. № 569 қаулысында көзделген. https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z2400000103#z407
Қосымша ақы іргелі ғылыми зерттеулерді жүзеге асыратын ғылыми ұйымдарды гранттық және бағдарламалық-нысаналы қаржыландыру жобалары бойынша базалық қаржыландыру және қаржыландыру шеңберінде ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүзеге асыратын ғылыми қызметкерлерге біліктілігі жоғары ғылыми кадрларды аттестаттау саласындағы уәкілетті орган берген тиісті диплом немесе білім туралы құжатты тану туралы куәлік болған кезде белгіленеді және білім туралы негізгі жұмыс орны.
Мысалы, өтініш беруші жоғары оқу орнының академиялық мәселелер жөніндегі департаментінің директоры болып табылады, оның университет кафедрасында ассоциацияланған профессор доцентінің 0,5 ставкасы бар, ол ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізбейді. Бұл қызметкер ғылыми дәрежесі үшін қосымша ақы талап ете алмайды, өйткені ол ғылыми-зерттеу жұмыстарымен айналыспайды.