Жиі қойылатын сұрақтар
ҚНРДА Басқармасының №51 қаулысымен бекітілген жеке тұлғалардың берешегін реттеу қағидаларына сәйкес коллекторлық агенттіктер қарыз алушыға қарызды өтеудің жақсартылған шарттарын біржақты тәртіппен ұсына алады, соның ішінде: •Айыппұлдарды, өсімпұлдарды және комиссияларды толық немесе ішінара есептен шығару.
• Пайыздарды азайту немесе жою.
• Төлемдерді кейінге қалдыру немесе бөліп төлеу.
Коллекторлар қарыз алушыға осындай өзгерістер туралы хабарлауға міндетті.
Егер қарыз алушы келіспесе, ол 14 күн ішінде коллекторлық агенттікке өтініш жолдай отырып, ұсынылған шарттардан бас тартуға құқылы
хабарланған сәттен бастап.
Егер қарыз алушы коллекторлық агенттікпен уағдаласа алмаса, қарыз алушы микрокредиттер бойынша азаматтардың дауларын, оның ішінде мерзімі өткен берешек және коллекторлармен өзара іс-қимыл мәселелерін қарайтын микроқаржы омбудсманына жүгіне алады.
Қазақстан Республикасы Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі Басқармасының 30.11.2020ж. № 114 қаулысымен бекітілген Банктерді таратуды жүзеге асыру, Қазақстан Республикасының бейрезидент-банктері филиалдарының қызметін мәжбүрлеп тоқтату қағидаларының және қызметі мәжбүрлеп тоқтатылатын Қазақстан Республикасының бейрезидент-банктері филиалдарының, мәжбүрлеп таратылатын банктердің тарату комиссияларының жұмысына қойылатын талаптардың 139-тармағына сәйкес (бұдан әрі - №114 Қағидалар) дебиторлық берешекті сот тәртібімен өндіріп алу Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес жүзеге асырылады.
Осылайша, тарату комиссиясы дебитордың банктік қарыз шарты бойынша міндеттемелерін тиісінше орындамауына байланысты таратылатын банктің дебиторынан берешек сомасын өндіріп алу туралы соттарға жүгінеді.
Бұл ретте, Қазақстан Республикасы Азаматтық процестік кодексінің (бұдан әрі – АПК) 7-бабының бесінші бөлігіне сәйкес соттың азаматтық іс бойынша шешімдерін тек тиісті соттар АПК-да көзделген тәртіппен тексере алатыны және қайта қарай алатынына назар аударамыз.
АПК-нің 21-бабының екінші бөлігінде заңды күшіне енген сот актілері, сондай-ақ сот төрелігін жүргізу кезінде соттар мен судьялардың өкімдері, талаптары, тапсырмалары, шақырулары, сұрау салулары және басқа да өтініштері барлық мемлекеттік органдар, жергілікті өзін-өзі басқару органдары, заңды тұлғалар, лауазымды адамдар, азаматтар үшін міндетті және Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында орындалуға жатады деп көзделген.
АПК-нің 22-бабына сәйкес іске қатысатын адамдар, сондай-ақ сот өздерінің құқықтары мен міндеттеріне қатысты сот актілерін шығарған адамдар осы Кодексте белгіленген тәртіппен сот актілеріне шағым жасауы мүмкін.
«Қазақстан Республикасының сот жүйесі және судьяларының мәртебесі туралы» Қазақстан Республикасы Конституциялық заңының 1-бабы 1-тармағының бесінші бөлігіне сәйкес, сот iсiн қарау тәртiбiмен қаралуға тиiс өтiнiштердi, арыздар мен шағымдарды басқа ешқандай органның, лауазымды немесе өзге де адамдардың қарауына немесе бақылауға алуына болмайды.
Осыған байланысты Қазақстан Республикасы Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің сот құқықтық баға берген мәселелерге араласуға құқығы жоқ.
Сонымен қатар, егер сот талқылауы процесінде немесе атқарушылық
іс жүргізу шеңберінде бітімгершілік рәсімдерді қолдана отырып, дауды реттеу туралы өтінішхат берілсе, тарату комиссиясы медиация немесе партисипативтік рәсім тәртібімен татуласу келісімін немесе дауды (жанжалды) реттеу туралы келісімді (бұдан әрі – келісім) жасасу мүмкіндігін қарауы мүмкін. Келісім шеңберінде берешекті өтеу мерзімі ай сайынғы тең төлемдермен:
- жеке тұлғалар үшін 30 айды;
- заңды тұлғалар үшін 24 айды құрайды.
Келісім №114 қағидаларда көзделген талаптар сақталған кезде жасалады және банктің кредиторлар комитетімен келісілуге тиіс. Банктің кредиторлар комитеті келісімнің талаптарын келіскеннен кейін ол Қазақстан Республикасының Азаматтық процестік заңнамасында белгіленген тәртіппен сотқа бекітуге беріледі (№114 қағидалардың 141-тармағы).
Қарыз алушының төлем қабілеттілігін бағалау, қарыз алушының борыш жүктемесінің коэффициентін (бұдан әрі - БЖК) есептеу №170 қаулыда белгіленген тәртіппен жүзеге асырылады.
№170 қаулының 92-тармағында қарыз алушының төлем қабілеттілігіне банктің бағалау жүргізуі үшін кіріс өлшемшарттарының тізбесі айқындалған.
Бұл ретте №170 қаулының 100-тармағында банктің қарыз алушының борыш жүктемесін өздігінен айқындайтыны белгіленген.
Өз кезегінде қарыздар ресімдеген кезде БЖК №292 қаулыда белгіленген 0.5-ті құпайтын ең жоғары деңгейден аспауға тиіс.
Банктер туралы заңның 34-бабының 10-1-тармағына сәйкес банктік қарыз беру туралы мәселені қарау кезінде банк өз әдістемесі негізінде есептелген жеке тұлғаның кредиттік скорингін немесе кредиттік бюро берген кредиттік скорингті ескереді.
Осыған байланысты, кредиттік скоринг нәтижелеріне негізделе отырып, банк өзі үшін кредит берумен байланысты тәуекелдерді айқындайды және тиісті шешім қабылдайды.
Кредиторлармен есеп айырысу тәртібі «Қазақстан Республикасындағы банктер және банк қызметі туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 74-2-бабында белгіленген.
«Қазақстан Республикасындағы банктер және банк қызметі туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 74-2-бабының 4-тармағына сәйкес әр кезектің талабы алдыңғы кезектің талаптары толық қанағаттандырылғаннан кейін орындалады.
Яғни, егер тарату комиссиясы екінші кезектегі кредиторлармен есеп айырысуды жүзеге асыратын болса, онда үшінші кезектегі кредиторлармен есеп айырысу екінші кезектегі кредиторлардың талаптары толық қанағаттандырылғаннан кейін ғана басталады.
Таратылатын банктің кредиторларымен есеп айырысудың өзге тәртібі заңнамада белгіленбеген.
"Коллекторлық қызмет туралы" ҚР Заңының 3-бабының 5-тармағына сәйкес коллекторлық агенттік банк, банк операцияларының жекелеген түрлерін жүзеге асыратын ұйым жеке тұлғамен жасасқан банктік қарыз шарты бойынша құқықтарды (талаптарды) алған жағдайда банк омбудсманының кеңсесіне міндетті жарналарды төлеуге міндетті, сондай-ақ микроқаржы омбудсманының кеңсесіне міндетті жарналарды төлеуге міндетті микроқаржы қызметін жүзеге асыратын ұйым жеке тұлғамен жасасқан микрокредит беру туралы шарт бойынша құқықтар (талаптар) алынған жағдайда.
Банктер туралы заңның 34-бабының 15-тармағына сәйкес банк, банк операцияларының жекелеген түрлерін жүзеге асыратын ұйым клиенттің қатысуынсыз алаяқтық тәсілмен банктік қарызды ресімдеу фактісі анықталған, заңды күшіне енген сот актісін алған күннен бастап он жұмыс күнінен кешіктірмей, клиенттің банктік қарыз бойынша берешегін есептен шығару туралы шешімді, сондай-ақ осындай банктік қарыз бойынша бұрын ұсталған (төленген) сомаларды клиентке қайтару жөніндегі шараларды қабылдайды.
Банктер туралы заңның жоғарыда көрсетілген ережесіне негізге отырып, клиенттің қатысуынсыз банктік қарызды ресімдеу фактісін сот талқылауы барысында тиісті сот актісін шығару арқылы сот айқындайды.
Қазақстанда микроқаржы қызметін жүзеге асыруға лицензия беру процесі реттеледі:
• "Микроқаржы қызметі туралы"Қазақстан Республикасының Заңымен.
• Қазақстан Республикасы Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі Басқармасының 2020 жылғы 23 қарашадағы №108 қаулысымен (бұдан әрі – лицензиялау қағидалары).
Микроқаржы қызметін жүзеге асыруға лицензияны Қазақстан Республикасының Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі (Агенттік) береді.
Микроқаржы қызметін лицензиялау қағидаларында лицензия беру тәртібі не дәлелді бас тарту, қайта ресімдеу, телнұсқа беру, микроқаржы қызметін жүзеге асыруға лицензияның қолданылуын тоқтата тұру не тоқтату тәртібі көзделеді.
Микроқаржы қызметін жүзеге асыруға лицензия алу үшін көрсетілетін қызметті алушы көрсетілетін қызметті берушіге микроқаржы қызметін лицензиялау қағидаларына 2-қосымшаға сәйкес нысан бойынша микроқаржы қызметін жүзеге асыруға лицензия беру туралы өтінішті және тиісті құжаттарды ұсынады.
Құжаттарды көрсетілетін қызметті алушы "электрондық үкімет" веб-порталы арқылы электрондық түрде ұсынады www.egov.kz, www.elicense.kz микроқаржы қызметін лицензиялау қағидаларына 1-Қосымшаға (мемлекеттік қызметті көрсетуге қойылатын негізгі талаптардың тізбесі) сәйкес "микроқаржы қызметін жүзеге асыруға лицензия беру" мемлекеттік көрсетілетін қызмет стандартына сәйкес.
Микроқаржы қызметін жүзеге асыруға лицензияны уәкілетті орган құжаттар берілген күннен бастап 30 жұмыс күні ішінде береді.
№136 қағидалардың 5-тарауында банктің банктік қызметтерді көрсету үдерісінде туындайтын клиенттердің өтініштерін қарау тәртібі белгіленген. Мәселен, Банк клиенттердің:
1) банкке қолма-қол, почта байланысы арқылы, оның электрондық почтасына және интернет-ресурсына келіп түскен жазбаша өтініштерімен;
2) телефон арқылы және клиент банкке тікелей келген кезде ауызша түскен өтініштерімен жұмыс жүргізеді.
Банк жеке және заңды тұлғалардың өтініштерін объективті, жан-жақты және уақтылы қарауды қамтамасыз етеді, клиенттерді олардың өтініштерін қарау қорытындысы және қабылданған шаралар туралы хабардар етеді.
Клиенттің өтініші негізделген және заңды болған жағдайда банк бұзушылықты жою және клиенттің құқықтарын және заңды мүдделерін қалпына келтіру туралы шешім қабылдайды. Осылайша, Сіздің шағымыңызды растайтын материалдарды ұсына отырып, тиісті жазбаша өтінішпен Банк қызметкерінің іс-әрекеті мәселесі бойынша Банк басшылығының атына шағыммен жүгінуге құқығыңыз бар.
"Бағалы қағаздар рыногы туралы" Қазақстан Республикасының Заңы (бұдан әрі-БҚР туралы заң) 45 – бабының 2-1-тармағына сәйкес Орталық депозитарий Қазақстан Республикасының аумағында депозитарлық қызметті және бағалы қағаздарды ұстаушылар тізілімдерінің жүйесін жүргізу жөніндегі қызметті жүзеге асыратын жалғыз ұйым болып табылады.
БҚР туралы заңның 38-бабының 1-тармағына сәйкес эмиссиялық бағалы қағаздар бойынша құқықтарды растау Орталық депозитарийдің есепке алу жүйесінде және (немесе) номиналды ұстауды есепке алу жүйесінде тіркелген тұлғаның дербес шотынан үзінді көшірме беру арқылы жүзеге асырылады.
Осыған байланысты, бағалы қағаздардың болуы туралы ақпарат алу мәселесі бойынша Орталық депозитарийге (Алматы қ., Сәтбаев к-сі, 30/8 үй, тел. +7 (727) 355-47-60) жүгіну қажет.
Бұл ретте шет мемлекеттің заңнамасына сәйкес шығарылған бағалы қағаздар кастодиан және (немесе) шетелдік есептік ұйым мен номиналды ұстаушы (клиенттері болып табылатын брокер немесе кастодиан) арасында жасалған шарттар шеңберінде кастодианды және (немесе) шетелдік есептік ұйымды есепке алу жүйесінде де ескерілуі мүмкін екенін атап өтеміз. Тиісінше, меншікте шетелдік бағалы қағаздардың болуы (болмауы) туралы ақпаратты брокерлік қызмет көрсетуге немесе номиналды ұстаушының қызметтеріне шарттар жасалуы мүмкін номиналды ұстаушылардан алуға болады. Қазақстандық номиналды ұстаушылардың (брокерлер, кастодиандар және т. б.) байланыс деректері Агенттіктің ресми интернет-ресурсында жарияланған
https://www.gov.kz/memleket/entities/ardfm/financial-organizations/48?lang=kk
Берешек мөлшерімен келіспеу мәселесі бойынша мәселені сот сараптамасы органдарының сот сарапшысы лицензия негізінде сот-сараптама қызметімен айналысатын адамдар жүргізетін сот-сараптамалық қаржылық-кредиттік зерттеу арқылы шешуге болатынын хабарлаймыз.
ҚР АПК 92-бабының 1 және 3-бөліктеріне сәйкес сараптама өткізу арнайы ғылыми білімі бар сарапшылардың құзыретіне жатады, сараптама нәтижелері сарапшының қорытындысы түрінде ресімделеді.