Жиі қойылатын сұрақтар
Жаңартылатын энергия көздері (бұдан әрі – ЖЭК) объектілерін орналастыру жоспары – бұл ҚР Энергетика министрлігі жыл сайын әзірлеп, бекітетін стратегиялық құжат.
Жоспар келесі деректер негізінде қалыптастырылады: ЖЭК секторын дамытудың нысаналы көрсеткіштері (мысалы, белгілі бір жылға қарай электр энергиясының қанша пайызы ЖЭК-тен келуі керек); қолданыстағы ЖЭК объектілерінің тізімі (олардың қуаты мен орналасқан жері көрсетілген); Бірыңғай электр энергетикалық жүйесі (бұдан әрі – БЭЭЖ) аймақтары бойынша рұқсат етілген ең жоғары ЖЭК қуаты – яғни әр өңірде желінің сенімділігіне зиян келтірмей қанша энергияны қосуға болады; аукциондық сауда-саттық жеңімпаздарының тізілімі (кім құрылыс жүргізуге құқық алған); білікті тұтынушылар ұсынған ЖЭК объектілерін салу жобалары.
Бекітілген Орналастыру жоспары ҚР Энергетика министрлігінің ресми сайтында қолжетімді. Кез келген мүдделі тұлға – өңір тұрғыны, әлеуетті инвестор немесе маман – құжаттың өзекті нұсқасымен танысып, қандай жобалар мен қайда жоспарланғанын түсіне алады.
Аукцион – бұл 1 кВт·сағ электр энергиясы үшін ең төмен баға ұсынған қатысушы жеңетін ашық онлайн сауда-саттық. Қатысу процесі келесі қадамдардан тұрады:
1) алдағы аукциондар туралы ақпаратты (лоттар, орналасуы, шекті бағалар) ұйымдастырушының сайтынан – «KOREM» АҚ (https://www.korem.kz) алдын ала зерделеңіз;
2) «KOREM» АҚ электрондық сауда платформасында алдын ала тіркелуден өтіңіз. Ол үшін өтінім беріп, жеке кабинетке қол жеткізу керек;
3) өтінімнің қаржылық қамтамасыз етілуін дайындаңыз – мысалы, банк кепілдігі немесе ақша кепілі. Бұл қатысушының ниетінің байыпты екенін растайды;
4) біліктілікті растайтын құжаттар пакетін жинаңыз (төмендегі тізімді қараңыз);
5) өтінімді онлайн беріңіз – белгіленген мерзімде платформа арқылы;
6) сауда-саттыққа қатысыңыз – кВт·сағ бағасын төмендете отырып. Сауда-саттық нақты уақыт режимінде өтеді.
Қандай құжаттар қажет (біліктілік талаптары): заңды тұлға жарғысының көшірмесі; мемлекеттік тіркеу/қайта тіркеу туралы анықтаманың көшірмесі; бірінші басшыны тағайындау туралы шешімнің көшірмесі; сенімхат (егер бірінші басшы емес өкіл қатысса); компанияның реквизиттері (банктік, мекенжай, байланыс, e-mail); өтінімнің қаржылық қамтамасыз етілуі; электр желісіне қосылудың техникалық шарттарының көшірмесі; жер учаскесіне құқық белгілейтін құжаттардың көшірмесі; қуаты 5 МВт және одан жоғары жобалар үшін – Жүйелік оператордың келісім хаты (қуат шығару схемасы); аукцион құжаттамасымен танысу туралы растау хаты.
Жаңартылатын энергия көздері (бұдан әрі – ЖЭК, оларға күн, жел, су, биомасса, биогаз жатады) жобаларын іріктеу бойынша аукциондық сауда-саттықта жеңіске жеткен инвесторлар келесі мемлекеттік қолдау шараларын алады:
1) кепілдендірілген сатып алу – өндірілген электр энергиясын 20 жыл бойы белгіленген аукциондық бағамен (сауда-саттықта жеңімпаз ұсынған баға) сатып алу;
2) жыл сайынғы индекстеу – бұл бағаның инфляция мен валюта бағамының өзгеруін ескере отырып жыл сайын ұлғаюы (шығындардың өсуін өтеу үшін);
3) беру ақысынан босату – электр энергиясын электр желілері арқылы беру үшін төлемнен босату;
4) инвестициялық преференциялар алу мүмкіндігі – ҚР Кәсіпкерлік кодексіне сәйкес (салықтық және кедендік жеңілдіктер, жер беру және т.б.).
Жоғарыда аталған шаралар аукциондық сауда-саттық жеңімпаздарының тізіліміне енгізілген жаңартылатын энергия көздерін пайдаланатын энергия өндіруші ұйымдарға берілетінін атап өту қажет.
Иә, мемлекет 200 кВт-қа дейінгі (қоса алғанда) күн панельдерін орнататын азаматтарды қолдайды. Мұндай объектілер жаңартылатын энергия көздерінің (бұдан әрі – ЖЭК) шағын ауқымды объектілері деп аталады – яғни күннен, желден немесе судан энергия өндіретін шағын қондырғылар. Олардың иелері нетто-тұтынушылар деп аталады – бұл желіден электр энергиясын тұтынатын және өз қондырғысынан артығын желіге беретін адамдар немесе компаниялар.
Бұл не береді: сіз күн энергиясын өз қажеттіліктеріңізге (жарықтандыру, тұрмыстық құрылғылар, жылыту) пайдалана аласыз, ал артығын энергиямен жабдықтаушы ұйымға арнайы шекті бағамен (барлық тұтынушылар үшін бірдей) сата аласыз; сіз электр энергиясын желі бойынша беру үшін төлемнен босатыласыз – бұл қосымша үнемдеу; энергиямен жабдықтаушы ұйым артықты сатып алуға міндетті, ал энергия беруші ұйым сізді желіге қосуға міндетті.
Маңызды: жеке кәсіпкер (ЖК) ретінде тіркелу қажет емес. Қосылуға өтінім орнатудан 15 күн бұрын берілуі керек.
Жаңартылатын энергия көздері (бұдан әрі – ЖЭК, оларға күн, жел, су, биомасса, биогаз жатады) объектісін салу үшін инвестор екі жолдың бірін таңдай алады.
1) Аукцион нәтижелері бойынша анықталған аукциондық баға бойынша, инфляция мен валюта бағамының өзгеруін ескере отырып индексацияланатын бағамен, біртұтас сатып алушыға сату;
2) Қазақстан Республикасының электр энергетикасы туралы заңнамасына сәйкес, екіжақты шарттар негізінде тұтынушыларға нарықтық (келісімшарттық) бағамен сату.
Қазіргі таңда жаңартылатын энергия көздері жобаларын іріктеудің негізгі тетігі – аукциондық механизм. Аукцион жеңімпаздарына мемлекет тарапынан келесі қолдау шаралары көзделген, өндірілген электр энергиясын 20 жыл бойы кепілді сатып алу, аукциондық бағалардың жыл сайын инфляция мен валюта бағамының өзгеруіне байланысты индексациялануы құрылыстың өту кезеңінде бір реттік индексация жасау мүмкіндігі, жаңартылатын энергия көздері көздерінен өндірілген электр энергиясын диспетчерлік басқаруда басымдықпен өткізу.
Бірінші жол – аукциондық сауда-саттыққа қатысу (ірі жобалар үшін негізгі тетік). Аукцион тәртібі ҚР Энергетика министрінің 2017 жылғы 21 желтоқсандағы № 466 бұйрығымен реттеледі. Жеңімпаздар мемлекеттік қолдау алады: электр энергиясын бірыңғай сатып алушының 20 жыл бойы аукциондық бағамен (1 кВт·сағ үшін жеңімпаз ұсынған ең төмен баға) кепілдендірілген сатып алуы, инфляция мен валюта бағамының өзгеруін ескере отырып жыл сайынғы индекстеу, электр энергиясын басымдықпен диспетчерлеу.
Екінші жол – өз бетімен салу және электр энергиясын екіжақты шарттар бойынша тұтынушыларға (энергиямен жабдықтаушы және энергия таратушы ұйымдардан басқа) тікелей сату.
Құрылыс үшін не қажет (негізгі қадамдар): электр желілеріне қосылудың техникалық шарттарын алу; жер учаскесін ресімдеу; жобалық құжаттаманы дайындау; аукционға өтінім беру (бірінші жол таңдалса) «KOREM» АҚ электрондық сауда платформасы арқылы; аукциондық сауда-саттықта жеңген жағдайда сатып алу-сату шартын жасасу.
«Газ және газбен жабдықтау туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 7-бабына сәйкес жергілікті атқарушы органдар уәкілетті орган айқындайтын тәртіппен жеткізу жоспары шеңберінде бөлінген сұйытылған мұнай газының көлемін тауар биржаларынан тыс бөлуді жүзеге асырады.
Сұйытылған газды тарату тәртібі Қазақстан Республикасы Энергетика министрінің 2023 жылғы 9 қазандағы № 358 бұйрығымен бекітілген Тауар биржаларынан тыс жеткізу жоспары шеңберінде бөлінген сұйытылған мұнай газын тарату қағидаларына сәйкес жүзеге асырылады.
«Газ және газбен жабдықтау туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 4-бабына сәйкес газ және газбен жабдықтау саласындағы мемлекеттік реттеу Қазақстан Республикасының ішкі қажеттіліктерін Қазақстан Республикасының аумағында өндірілетін сұйытылған мұнай газымен қамтамасыз ету басымдығына негізделеді.
Осылайша, ішкі нарықты сұйытылған мұнай газымен үздіксіз қамтамасыз ету мақсатында министрлік сұйытылған мұнай газын автомобиль және теміржол көлігімен экспорттауға тыйым салуды енгізді.
Бұл шара сұйытылған газды тұтыну мен өндіру арасындағы теңгерімге қол жеткізгенге дейін әр 6 ай сайын ұзартумен 2023 жылдың 14 қарашасында енгізілді.
«Газ және газбен жабдықтау туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 7-бабының 5-тармағына сәйкес облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың және астананың, аудандардың (облыстық маңызы бар қалалардың) жергілікті атқарушы органдары сұйытылған мұнай газының көлемін бөлу жоспары шегінде бөлінген сұйытылған мұнай газын, сондай-ақ олардың лимитінен тыс жеткізу, тауар айырбастау айналымын бақылауды жүзеге асырады. Қазақстан Республикасының ішкі нарығына сұйытылған мұнай газын жеткізу жоспары шеңберінде сатылған сұйытылған мұнай газының сомасы.
Осылайша, жекелеген елді мекендерде газ баллондарында сұйытылған газды таратушылар болмаған жағдайда, тұрмыстық баллондарға сұйытылған газды толтыру мен жеткізуді одан әрі үйлестіру үшін жергілікті атқарушы органға жүгіну қажет.
«Газ және газбен жабдықтау туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 28-бабының 5-тармағына сәйкес сұйытылған мұнай газын тұрмыстық баллондарда бөлшек саудада өткізуді тұрмыстық баллондардың жарамды техникалық жай-күйін қамтамасыз етуге міндетті газ толтыру станциялары мен газ толтыру пункттерінің иелері жүзеге асырады.
Алайда, «Газ және газбен жабдықтау туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 28-бабының 7-тармағына сәйкес газ құю станцияларында тұрмыстық баллондарды сұйытылған мұнай газымен толтыруға тыйым салынады.
Сонымен қатар, «Әкімшілік құқық бұзушылық туралы» Кодекстің 170-бабының 3-тармағына сәйкес Осы баптың оныншы бөлігінде көзделген жағдайды қоспағанда, Қазақстан Республикасының газ және газбен жабдықтау туралы заңнамасында белгіленген тауарлық және (немесе) сұйытылған мұнай газын есепке алу және (немесе) өткізу тәртібін бұзу — шағын кәсіпкерлік субъектілеріне – жетпіс бес, орта кәсіпкерлік субъектілеріне – бір жүз елу, ірі кәсіпкерлік субъектілеріне жеті жүз айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде айыппұл салуға алып келеді.
Газдандыру жөніндегі қызметтер, нақтырак айтқанда жобалау және құрылыс-монтаждау жұмыстары бәсекелестік және табиғи монополиялар туралы Қазақстан Республикасы Заңдарына сәйкес реттеліп көрсетілетін қызметтер болып табылмайды.
Газбен жабдықтау жүйелерін салу және жеке инвестормен салынған газ жүйлеріне қосылу қызметтерінің құны бәсекелестік нарыққа жататынын және мемлекет тарапынан реттелмейді. Сонымен қатар, газ және газбен жабдықтау туралы Қазақстан Республикасының Заңының 12 бабы 5 тармағына сәйкес, газбен жабдықтау жүйелері объектілерін магистральдық газ құбырына, газ тарату жүйесіне немесе топтық резервуарлық қондырғыға қосуға байланысты шығындар газбен жабдықтау жүйелерінің қосылатын объектілерінің иелері есебінен жүргізіледі.