Жиі қойылатын сұрақтар
Білім беру мониторингі Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрінің 2023 жылғы 29 тамыздағы № 449 бұйрығымен бекітілген Білім беру мониторингін жүзеге асыру қағидаларына (бұдан әрі – Қағидалар) сәйкес айқындалады (https://adilet.zan.kz/rus/docs/V2300033354). Қағидалардың 2-тармағының 4) тармақшасына сәйкес, білім беру мониторингі білім беру процесінің жай-күйі мен серпінін, білім алушылар контингентін, білім беру ұйымдары желісін және олардың қызметінің нәтижелерін жүйелі түрде бақылауды, жинауды, талдауды, бағалауды және болжауды білдіреді.
Білім беру мониторингінің мақсаты жоғары және (немесе) жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымдарының (бұдан әрі – ЖЖОКБҰ) қызметі туралы шынайы, толық және уақтылы ақпаратпен қамтамасыз ету болып табылады. Бұл ақпарат білім беру қызметінің сапасы мен тиімділігін бағалау, мемлекеттік органдар үшін талдамалық және статистикалық материалдарды қалыптастыру, басқарушылық шешімдер қабылдау, білім беру жүйесінің дамуын жоспарлау және болжау, сондай-ақ білім беру саласындағы нормативтік талаптардың орындалуын бақылау үшін пайдаланылады.
Мысалы, Алматы қаласында орналасқан жоғары және (немесе) жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымдарының бірінде білім беру мониторингін жүргізу барысында аталған ұйымның ақпараттық жүйелерге берген білім алушылар контингенті туралы мәліметтерінде сенімсіз деректер анықталды. Аталған бұзушылықтар білім алушылардың мәртебесін және білім беру бағдарламалары туралы деректерді дұрыс көрсетпеу түрінде көрініс тапты.
Білім беру мониторингінің қорытындылары бойынша Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі тиісті ЖЖОКБҰ-ға анықталған бұзушылықтарды жою қажеттілігі туралы хабарламалар жолдады.
Кейіннен жоғары оқу орны бастапқы деректерге тексеру жүргізіп, ақпараттық жүйелерге тиісті өзгерістер мен нақтылаулар енгізді.
29 тамыз 2023 жылғы № 449 Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрінің бұйрығымен бекітілген Білім беру мониторингін жүзеге асыру қағидаларының 3-тармағына сәйкес (https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V2300033354), білім беру мониторингінің субъектілері жоғары және (немесе) жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымдары (бұдан әрі – ЖЖОКБҰ) болып табылады.
ЖЖОКБҰ бастапқы деректердің көздері ретінде әрекет етеді және ақпараттандыру объектілерін қалыптастыру мен жүргізу, білім беру қызметін талдау, білім беру сапасын бағалау, сондай-ақ мемлекеттік органдар үшін статистикалық және талдамалық материалдарды дайындау үшін қажетті әкімшілік деректерді толық, шынайы және уақтылы ұсынуды қамтамасыз етуге міндетті.
ЖЖОКБҰ деректерді уәкілетті орган бекіткен нысандар мен талаптарға сәйкес, белгіленген мерзімдерде ұсынуға, сондай-ақ білім алушылар контингентінде, білім беру бағдарламаларында, кадрлық құрамда және білім беру мониторингі үшін маңызы бар өзге де көрсеткіштерде өзгерістер туындаған жағдайда ақпаратты өзектендіруді қамтамасыз етуге тиіс. Аталған міндеттерді сақтамау Қазақстан Республикасының жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру саласындағы заңнамасына сәйкес әкімшілік жауапкершілікке әкеп соғуы мүмкін.
Мысалы, Астана қаласындағы университеттің түлегі e-Otinish жүйесі арқылы Ғылым және жоғары білім министрлігіне шағым жолдаған. Шағымның мәні – ақпараттық жүйелерде оның мәртебесі әлі күнге дейін студент ретінде көрсетіліп тұрғандықтан, жұмыс орны бойынша міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыруға (МӘМС) жарналарды есептеу мүмкін болмай отырғаны. Ақпараттандыру объектілерін қалыптастыру және жүргізу үшін қажетті әкімшілік деректерді ұсынуды жоғары және (немесе) жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымдары (ЖЖОКБҰ) қамтамасыз ететіндіктен, аталған түлекке деректерді түзету үшін өзі білім алған университетке жүгіну ұсынылды.
«Мемлекеттік тапсырысты орындайтын мемлекеттік ғылыми ұйымдардың және мемлекеттік жоғары және (немесе) жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымдарының ғылыми қызметкерлеріне еңбекақы төлеу қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрінің 2024 жылғы 25 желтоқсандағы № 592 бұйрығының 6-тармағына сәйкес https://adilet.zan.kz/kaz/docs/G24HN000592 мемлекеттік ұйымдардың ғылыми қызметкерінің жалақысы біліктілікке, орындалатын жұмыстың күрделілігіне, жұмсалған еңбектің саны мен сапасына байланысты.
Мысалы, мен ғылыми-зерттеу институтының профессоры, техника ғылымдарының докторымын. Мен ғылыми қызметкерлердің лауазымы бойынша қай классқа жатамын?
Мемлекеттік ұйымдардың ғылыми қызметкерлері лауазымдарының сыныптаушысына сәйкес сіз 1-классқа жатасыз.
«Мемлекеттік тапсырысты орындайтын мемлекеттік ғылыми ұйымдардың және мемлекеттік жоғары және (немесе) жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымдарының ғылыми қызметкерлеріне еңбекақы төлеу қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрінің 2024 жылғы 25 желтоқсандағы № 592 бұйрығына сәйкес https://adilet.zan.kz/kaz/docs/G24HN000592 гранттық қаржыландыру шеңберінде ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізетін мемлекеттік жоғары және (немесе) жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымында жұмыс істейтін философия докторы (PhD), қауымдастырылған профессорға: философия докторы (PhD) және қауымдастырылған профессор (доцент), бейіні бойынша доктор ғылыми атағы және қауымдастырылған профессор (доцент) ғылыми атағы үшін республикалық бюджет туралы заңда белгіленген және тиісті қаржы жылының 1 қаңтарында қолданыста болатын 25 еселенген айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде төлем қарастырылған.
Мысалы, В. есімді азамат философия докторы (PhD, қауымдастырылған профессор (доцент) Астана қаласындағы университеттердің бірінде гранттық қаржыландыру шеңберінде ғылыми-зерттеу жұмысымен айналысқан, бірақ ағымдағы жылдың 1 қыркүйегінен бастап Қарағанды қаласының университетіне доцент болып қабылданып, гранттық қаржыландыру шеңберінде сол жұмысты жалғастырған. Ол жаңа жұмыс орны бойынша қосымша ақы ала ма?
Иә, В. есімді азамат осы қосымша төлемді әрі қарай да ала береді.
Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңының 47-бабының 17-тармағында (https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z070000319_#z54) көзделген жұмысты өтеу жөніндегі міндетті орындамағаны үшін жас маман (жоғары және (немесе) жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру (бұдан әрі – ЖЖОКБҰ) және денсаулық сақтау саласындағы ғылыми ұйымдарда мемлекеттік білім беру тапсырысы негізінде білім алған Қазақстан Республикасының азаматы) 17-2-тармағында көзделген жағдайларды қоспағанда өзінің оқуына байланысты бюджет қаражаты есебінен шыққан шығыстарды өтеуге міндетті, осы баптың 17-тармағында.
Бюджет қаражаты есебінен шеккен шығыстарды өтеу іс жүзінде жұмыспен өтелген кезеңге мөлшерлес жүзеге асырылады. Мысалы: Азаматша педагогика мамандығы бойынша грант негізінде ЖЖОКБҰ. Ол білім беру ұйымдарында 3 жыл жұмыс істеуге міндетті.
Жұмысқа орналасқаннан кейін түлек 1 жыл жұмыс істеді, содан кейін өз еркімен жұмыстан шықты, сонымен қатар жұмыстан босатуға негіздер (мүгектілік, декреттік демалыс, оқуды жалғастыру және т.б.) жоқ. Түлек міндеттемелердің 2/3-ін орындамады. Сәйкесінше, ол бюджетке оқытуға кеткен шығындарды жұмыс істемеген мерзімге пропорционалды түрде өтеуге міндетті, яғни мемлекет төлеген оқыту құнының 2/3-ін.
Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңының 47-бабының 17-тармағында https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z070000319_#z54 көзделген жұмысты өтеу жөніндегі міндеттен босату жас мамандарды жеке-жеке бөлу жөніндегі комиссияның шешімімен мынадай санаттағы жас мамандарға:
1) жұбайы (зайыбы) тұратын, жұмыс істейтін немесе қызметін өткеретін елді мекенде бос орын болмаған жағдайдағы адамдарға;
2) бірінші немесе екінші топтағы мүгедектігі бар адамдарға;
3) одан әрі оқу үшін мемлекеттік білім беру тапсырысы негізінде резидентураға, магистратураға, докторантураға түскен адамдарға;
4) жүкті әйелдерге, үш жасқа дейінгі баласы (балалары) бар, сондай-ақ үш жасқа дейінгі баланы (балаларды) өзі тәрбиелеп жатқан адамдарға;
5) әскерге шақыру бойынша әскери қызметтің (әскери жиындарды қоспағанда) белгіленген мерзімін өткерген жағдайда азаматтарға;
6) әскери қызмет өткеру туралы келісімшарт жасасқан және оның талаптарын сақтаған жағдайларда;
7) мүгедектігі бар баланы (мүгедектігі бар балаларды) тәрбиелеп отырған анаға немесе әкеге, бала асырап алушыға, қорғаншыға (қамқоршыға) тағайындалатын және төленетін мемлекеттік жәрдемақыны алушылар болып табылатын адамдарға;
8) бірінші топтағы мүгедектігі бар адамға күтім жасауды жүзеге асыратын мемлекеттік жәрдемақыны алушылар болып табылатын адамдарға беріледі.
Жас мамандарды жеке-жеке бөлу жөніндегі комиссия Заңның 47-бабының 17-тармағында көрсетілген Қазақстан Республикасының азаматтарын жұмысқа дербес бөлу үшін оқуын аяқтайтын тиісті жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымының жанынан жыл сайын құрылады.
Мысал: Биылғы жылы қызым «Орыс тілі мен әдебиетінің мұғалімі» мамандығы бойынша университетті бітіреді. Ол магистратураға түсуді жоспарлап отыр. Ол магистратураны бітіргеннен кейін мемлекеттік грантты өтеуі керек пе, әлде мемлекеттік грантты өтегеннен кейін магистратураға түсуі керек пе?
Сіздің қызыңыз жас мамандарды жұмысқа бөлу жөніндегі комиссияның шешімімен магистратураға түскен жағдайда мемлекеттік грантты өтеуден босатылады.
Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңының 47-бабының 17-тармағына https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z070000319_#z54 және Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрінің м.а. 2023 жылғы 11 тамыздағы № 403 бұйрығы мен бекітілген https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V2300033291 Маманды жұмысқа жіберу, бюджет қаражаты есебінен жұмсалған шығыстарды өтеу, өз бетімен жұмысқа орналасу құқығын беру, мемлекеттік білім беру тапсырысы негізінде білім алған Қазақстан Республикасының азаматтарын жұмыспен өтеу жөніндегі міндетінен босату немесе олардың міндетін тоқтату қағидаларының 3 тармағына сәйкес ауылдық квота (леуметтік жағынан осал санаттағы азаматтар мен ауыл жастары үшін жоғары оқу орындарына түсу үшін мемлекет бөлетін гранттардың мақсатты үлесі) шегінде педагогикалық, медициналық, ветеринариялық және ауылшаруашылық мамандықтары бойынша білім алған ауыл жастары қатарынан шыққан Қазақстан Республикасының азаматтары ЖЖОКБҰ-ны бітіргеннен кейін меншік нысанына қарамастан, ауылдық жерде орналасқан тиісінше білім беру, денсаулық сақтау ұйымдарында, ветеринария саласында қызметті жүзеге асыратын мемлекеттік органдардың бөлімшелерінде, ветеринария ұйымдарында, аграрлық бейіндегі ұйымдарда кемінде үш жыл жұмыспен өтейді.
Мысал: Сіз «Денсаулық сақтау» мамандығы бойынша квота негізінде жоғары білім алдыңыз. Міндеттемелерді орындау үшін Сіз ауылдық жердегі денсаулық сақтау ұйымында жұмысқа орналасуыңыз қажет.
Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңының 47-бабының 17-тармағының үшінші бөлігіне https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z070000319_#z54 және Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрінің м.а. 2023 жылғы 11 тамыздағы № 403 бұйрығы мен бекітілген https://adilet.zan.kz/rus/docs/V2300033291 Маманды жұмысқа жіберу, бюджет қаражаты есебінен жұмсалған шығыстарды өтеу, өз бетімен жұмысқа орналасу құқығын беру, мемлекеттік білім беру тапсырысы негізінде білім алған Қазақстан Республикасының азаматтарын жұмыспен өтеу жөніндегі міндетінен босату немесе олардың міндетін тоқтату қағидаларының 6 тармағына сәйкес мемлекеттік білім беру тапсырысы негізінде басқа мамандықтар бойынша білім алған Қазақстан Республикасының азаматтары жоғары және (немесе) жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымды (бұдан әрі – ЖЖОКБҰ) бітіргеннен кейін кемінде үш жыл меншік нысанына қарамастан ұйымдарда жұмыспен өтейді.
Мысал: Сіз «Денсаулық сақтау» мамандығы бойынша квота негізінде жоғары білім алдыңыз. Міндеттемелерді орындау үшін сіз ауылдық жердегі денсаулық сақтау ұйымында жұмысқа орналасуыңыз қажет.
Қазақстан Республикасының Ғылым және жоғары білім министрінің 2024 жылғы 5 қаңтардағы № 4 https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V2400033892 бұйрығымен бекітілген біліктілік талаптарына сәйкес (бұдан әрі – БТ) жоғары және (немесе) жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымдары оқытушылардың (бұан әрі – ЖЖОКБҰ) біліктілігін арттыруды кемінде әр 3 жылда бір рет, оқу курсының көлемі кемінде 72 сағат және оқытылатын пәндер профиліне сәйкес ұйымдастыруға міндетті.
ЖЖОКБҰ басшыларының және оның орынбасарларының менеджмент саласында үш жылда кемінде бір рет біліктілігін арттыру қажет. Кадрлар даярлаудың бөлек бағыттары бойынша арнайы талаптар көзделген. «Сәулет және құрылыс» бағыты бойынша біліктілікті арттыру оқытылатын пәндер бейіні бойынша ғылыми-зерттеу, іздестіру, жобалау және өндірістік ұйымдарда жүзеге асырылуы тиіс. «Өнер» бағыты бойынша біліктілікті арттыру оқытылатын пәндер бейіні бойынша мәдениет және өнер саласындағы оқу, шығармашылық, ғылыми-зерттеу және басқа ұйымдарда жүзеге асырылуы тиіс. «Денсаулық сақтау» бағыты бойынша біліктілікті арттыру Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2020 жылғы 21 желтоқсандағы № ҚР ДСМ-303/2020 бұйрығымен бекітілген денсаулық сақтау саласындағы мамандарға қосымша және формальды емес білім беру қағидаларын https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V2000021847 сәйкес жүргізіледі.
Біліктілікті арттыру курсын өткенін растайтын құжаттар ретінде сертификат және тыңдаушының есебі болып табылады. Сертификатта келесі реквизиттер болуы тиіс: курс атауы және профилі; оқыған сағаттардың көлемі; курс өткен кезең (басталу және аяқталу күндері); ұйымдастырушы ұйымның қолтаңбасы және мөрі (керек болған жағдайда); сертификат нөмірі немесе басқа да идентификациялық деректер.
Мысалы, университеттің Б. есімді оқытушысы өз пәні бойынша біліктілігін арттыру курсын өтті. Алайда курстың көлемі 12 сағат болып, 72 сағаттан кем болды, бұл жоғары оқу орындары мен жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымдарына қойылатын БТ сәйкес келмейді.
«Жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білімі бар кадрларды даярлауға мемлекеттік білім беру тапсырысын қалыптастыру және бөлу қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрінің 2025 жылғы 4 қарашадағы № 511 бұйрығына сәйкес (https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V2500037347) Қазақстан Республикасының Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі неғұрлым талап етілетін кадрлар мен мамандықтарды айқындау бойынша талдау жүргізеді. Өңірлердің және тұтастай алғанда республиканың әлеуметтік-экономикалық дамуын ескере отырып, білікті кадрларға қажеттіліктің болжамды есептеулері қалыптастырылады, сондай-ақ салалар, өңірлер және даярлау бағыттары бөлінісінде еңбек ресурстарына сұраныстың жай-күйін бағалау жүзеге асырылады.
Бұдан басқа, мемлекеттік білім беру тапсырысын қалыптастыру кезінде Қазақстан Республикасының мемлекеттік бағдарламаларының негізгі көрсеткіштері, экономика салаларының даму тенденциялары, сондай-ақ «Атамекен» Қазақстан Республикасының Ұлттық Кәсіпкерлер палатасы ұсынған қажеттіліктер ескеріледі.
Білім беру гранттарын бөлу кезінде Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігінің бұйрығымен Республикалық комиссия құрылады. Комиссия құрамына мүдделі мемлекеттік органдардың өкілдері, қоғам қайраткерлері және қоғамдық кеңестердің мүшелері кіреді.
Бұл ретте білім беру бағдарламаларының топтары бойынша білім беру гранттарының саны жоғарыда көрсетілген қажеттіліктер негізінде бекітіледі.
А. есімді азаматтан сұрақ түсті: жоғары және (немесе) жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру саласында кадрлар даярлауға мемлекеттік тапсырысты бөлу туралы нақты кім шешім қабылдайды?
Жауап: шешімді құрамына мүдделі мемлекеттік органдардың өкілдері, қоғам қайраткерлері және қоғамдық кеңестердің мүшелері кіретін Республикалық комиссия қабылдайды.