Жиі қойылатын сұрақтар
«Табиғи монополиялар туралы» Қазақстан Республикасы Заңы
17-бабының 1 және 2-тармақтарына сәйкес, тарифтік реттеудің ынталандыру әдісі қолданылатын тарифті уәкілетті орган реттеліп көрсетілетін қызметтердің сапа мен сенімділік көрсеткіштерін және табиғи монополиялар субъектілері қызметінің тиімділік көрсеткіштерін ескере отырып, бес және одан көп жыл мерзімге бекітеді.
Тарифтік реттеудің ынталандыру әдісі мыналарды көздейді:
1) экономикалық негізділігін ескере отырып, тарифте есепке алынатын шығындардың түрлері мен мөлшерлерін шектеу;
2) тиісті салада (аяда) қолданылатын үлгілік нормалар мен нормативтердің негізінде айқындалған, олар болған жағдайда шикізат, материалдар, отын, энергия шығыстарының техникалық және технологиялық нормаларын, нормативтік техникалық ысыраптарды, персоналдың нормативтік санын қолдану. Осы тармақшаның күші тарифтік реттеудің шығындық әдісінен тарифтік реттеудің ынталандыру әдісіне өткен жағдайда тарифті бекіту кезінде қолданылады;
3) бақыланатын және бақыланбайтын шығындарды айқындау;
4) бекітілген инвестициялық бағдарламаның іс-шараларын орындамағаны үшін уақытша өтемдік тарифті және бақыланбайтын шығындарды бекіту;
5) инвестицияланған капиталды қайтаруды және инвестицияланған капиталдың кірістілік нормаларын, сондай-ақ табиғи монополия субъектісінің реттеліп көрсетілетін қызметті ұсынуы кезінде тартылған активтерінің баланстық құнын және уәкілетті орган айқындаған әдіс бойынша есептелген пайда мөлшерлемесін ескере отырып пайданы айқындау;
6) реттеліп көрсетілетін қызметтердің сапа мен сенімділік көрсеткіштерін айқындау;
7) табиғи монополиялар субъектілері қызметінің тиімділік көрсеткіштерін айқындау;
8) тозуды есепке жазудың тікелей әдісін қолдану;
9) инвестициялық бағдарламаны бекіту.
10) экономикалық және технологиялық тұрғыдан оң әсер алу мақсатында жұмыс істеп тұрған өндірістерді жаңғыртуға (техникалық қайта жарақтандыруға) және кеңейтуге, қазіргі заманғы инфрақұрылым құруға және оны дамытуға бағытталған реттеліп көрсетілетін қызметтерді ұсыну кезінде инновацияларды енгізу.
Тарифті қалыптастыру қағидаларының 208-126, 208-127-тармақтарына сәйкес (Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрінің 2019 жылғы 19 қарашадағы № 90 бұйрығымен бекітілген) реттеуші кезеңнің әрбір жылында өнімділік пен тиімділікті ынталандыру тетігі қолданылады, оның мақсаты субъектіні сапа мен сенімділік көрсеткіштеріне қол жеткізуге ынталандыру, оның ішінде инновациялық шешімдерді ескере отырып. Өнімділік пен тиімділікті ынталандыру тетігі тиімділік көрсеткіштерінің нысаналы мәндеріне қатысты қол жеткізілген тиімділік көрсеткіштеріне байланысты субъектінің рұқсат етілген кірісіне енгізілетін бекітілген рұқсат етілген пайданы төмендету түріндегі айыппұл санкцияларын көздейтін жыл сайынғы түзету арқылы іске асырылады.
Мысалы, «Теплокоммунэнерго» мемлекеттік коммуналдық кәсіпорны үшін Қазақстан Республикасы Ұлттыық экономика министрлігі Табиғи монополияларды реттеу комитетінің Абай облысы бойынша департаментінің 2024 жылғы 13 маусымдағы № 38-НҚ бұйрығымен тарифтік реттеудің ынталандырушы әдісі бойынша 2025 жылғы 1 шілдеден бастап 2026 жылғы 30 маусым аралығындағы кезеңге жылу энергиясын өндіру, беру, бөлу және өткізу жөніндегі қызметтерге тариф бекітілді, мұнда, мысалы, негізгі құралдардың тозуын азайту, аварияларды азайту, іс-шараларды уақтылы аяқтау , инвестициялық бағдарламада көзделген күндер саны; жылу энергиясын өндіру көздері бойынша температуралық кестенің рұқсат етілген мәндерінен ауытқулармен жылына расталған күндер саны сияқты сапа, сенімділік және тиімділік көрсеткіштері белгіленген.
Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрінің
2019 жылғы 13 тамыздағы № 73 бұйрығымен бекітілген Табиғи монополиялар субъектілерінің қызметін жүзеге асыру қағидаларының 178-14-тармағына сәйкес бір көзден алу тәсілімен сатып алу – бұл конкурсты, баға ұсыныстарына сұрау салуды қолданусыз сатып салу тәсілі, олар портал арқылы және мынадай:
1) егер конкурс тәсілімен сатып алу немесе баға ұсыныстарын сұрату тәсілімен сатып алу өтпеді деп танылған;
2) Қазақстан Республикасының Кәсіпкерлік кодексіне сәйкес мемлекеттік реттеу белгіленген бағалар, тарифтер бойынша тауарларды, жұмыстарды, көрсетілетін қызметтерді сатып алу;
3) сатып алынатын тауарларға, жұмыстарға, көрсетілетін қызметтерге қатысты айрықша құқықтары бар тұлғадан немесе мемлекеттік немесе табиғи монополия субъектісі болып табылатын тұлғадан тауарларды, жұмыстарды, көрсетілетін қызметтерді сатып алу;
4) еңсерілмейтін күш мән-жайларының туындауы, оның ішінде аварияларды жою үшін төтенше жағдайлардың салдарларын оқшаулау және (немесе) жою салдарынан тауарларды, жұмыстарды, көрсетілетін қызметтерді сатып алу;
5) өкілдік шығыстармен байланысты тауарларды, жұмыстарды, көрсетілетін қызметтерді сатып алу;
6) сауда-саттықта (аукциондарда) өткізілетін мүлікті (активтерді) сатып алу:
Қазақстан Республикасының атқарушылық іс жүргізу және сот орындаушыларының мәртебесі туралы заңнамасына сәйкес сот орындаушыларының жүзеге асыруы;
Қазақстан Республикасының оңалту және банкроттық туралы заңнамасына сәйкес жүргізілуі;
Қазақстан Республикасының жер заңнамасына сәйкес жүргізілуі;
мемлекеттік мүлікті жекешелендіру кезінде;
7) өнім берушінің тауарларын, жұмыстарын, көрсетілетін қызметтерін сатып алған табиғи монополия субъектісінен біріздендіру, стандарттау немесе үйлесімділікті қамтамасыз ету мақсатында нақ сол өнім берушіден тауарларды, жұмыстарды, көрсетілетін қызметтерді сатып алуының қажеттілігі туындауы;
8) егер мұндай тауарлардың, жұмыстар мен көрсетілетін қызметтердің жылдық көлемі құндық мәнде тиісті қаржы жылына арналған республикалық бюджет туралы заңда белгіленген айлық есептік көрсеткіштің екі мың еселенген мөлшерінен аспаса, реттеліп көрсетілетін қызметтерді ұсыну кезінде тартылған желілер мен жабдықтардағы аварияларды жою мақсатында тауарларды, жұмыстар мен көрсетілетін қызметтерді сатып алу жағдайларында ғана өткізіледі.
Мысалы, табиғи монополия субъектісі баға ұсыныстарын сұрату тәсілімен конкурс жариялады, алайда аталған конкурс өткізілмеді, мұндай жағдайда бір көзден сатып алу тәсілі қолданылады.
Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрінің
2019 жылғы 13 тамыздағы № 73 бұйрығымен бекітілген Табиғи монополиялар субъектілерінің қызметін жүзеге асыру қағидаларының (бұдан әрі — Қағида)
186-тармағына сәйкес сатып алу жеңімпазы деп танылған әлеуетті жеткізуші немесе екінші орын алған әлеуетті жеткізуші сатып алу туралы шартты жасасудан жалтарған немесе сатып алу туралы шарттың талаптарын орындамаған жағдайларда табиғи монополия субъектісі табиғи монополиялар туралы заңнамада белгіленген сатып алуларға жосықсыз қатысушылар деп тану туралы талаппен сотқа жүгінеді.
Сонымен бірге осы Қағидалардың 186-1-тармағына сәйкес уәкілетті орган табиғи монополиялар субъектілері ұсынған деректер негізінде табиғи монополия субъектісінің алдындағы міндеттемелерін орындамауы немесе тиісінше орындамауы фактісін растайтын, заңды күшіне енген сот шешімі бар сатып алуға жосықсыз қатысушылардың тізілімін қалыптастырады және жүргізеді. Сатып алуға жосықсыз қатысушылардың тізілімі уәкілетті органның интернет-ресурсында орналастырылады.
Осылайша, табиғи монополия субъектісі сотқа жүгінуге тиіс. Сот шешімінің қорытындысы бойынша субъект Сатып алуға жосықсыз қатысушылардың тізіліміне енгізу үшін табиғи монополиялар саласындағы уәкілетті органға жүгінуге тиіс.
Мысалы, жеңімпаз деп танылған өнім беруші немесе екінші орынды иеленген өнім беруші шартты жасасудан жалтарған жағдайда, табиғи монополия субъектісі мынадай әрекеттерді орындайды:
1) оны сатып алулардың жосықсыз қатысушысы деп тану туралы сотқа жүгінеді;
2) өнім берушіні жосықсыз қатысушы деп тану көрсетілген және (немесе) олардың табиғи монополия субъектісі алдындағы міндеттемелерін орындамау не тиісінше орындамау фактілері көрсетілген сот шешімін қоса бере отырып, осы өнім берушіні сатып алуларға жосықсыз қатысушылар тізіліміне енгізу үшін уәкілетті органға жүгінеді.
Мемлекеттік қолдау шараларын ұсыну шарттарына сәйкес (Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2024 жылғы 17 қыркүйектегі № 754 қаулысымен бекітілген) мемлекеттік гранттар нысанындағы қолдау шараларын қаржыландыру жергілікті бюджет қаражаты есебінен жүзеге асырылады. Мемлекеттік гранттарды өңірлік үйлестірушілер (кәсіпкерлік басқармасы) кәсіпкерлердің мемлекеттік гранттар беруге өтінімдерін іріктеу бойынша өткізілетін конкурстардың қорытындылары бойынша береді. Конкурсқа қатысуға өтініш «Kezekte.kz» ақпараттық жүйе арқылы электрондық форматта қабылданады. Конкурс бюджет қаражаты болған кезде жылына кемінде 1 (бір) рет өткізіледі.
Байқаудың басталғаны туралы хабарландыру өңірлік кәсіпкерлік басқармасының ресми сайтында және әлеуметтік желілерде жарияланады. Өтінімдерді қабылдау кәсіпкердің тіркелген жері (заңды мекенжайы) бойынша жүзеге асырылады.
Мемлекеттік грант алуға үміткер кәсіпкерлер өтінімге мына құжаттардың PDF форматындағы сканерленген көшірмелерін тіркейді:
1) басшының қолымен және өтініш берушінің мөрімен расталған өтінім беру сәтіндегі жалдамалы жұмыскерлердің орташа саны туралы анықтама
(бар болса);
2) бизнес-жобаны іске асыруға жұмсалатын шығыстардың бизнес-жобасына қатысатын ақшалай қаражатпен, жылжымалы/жылжымайтын мүлікпен қоса қаржыландырудың болуын растайтын құжаттар ұсынылатын мемлекеттік грант көлемінің кемінде 20% мөлшерінде, кәсіпкердің ағымдағы шотында ақшалай қаражаттың болуы туралы банктік шоттан үзінді көшірме немесе жылжымалы және (немесе) бизнес-жобаға қатысатын жылжымайтын мүлік;
3) «Бір ауыл – бір өнім» бағдарламасының финалисті болып табылатын әлеуметтік кәсіпкерлік субъектісі немесе шағын және орта кәсіпкерлік субъектісі ретінде кәсіпкердің мәртебесін растайтын құжаттың көшірмесі.
Толық ақпарат алу, конкурсқа қатысу үшін құжаттарды дайындау және жинау үшін кәсіпкер өңірлік кәсіпкерлік басқармасына, сондай-ақ «Атамекен» Қазақстан Республикасының Ұлттық кәсіпкерлер палатасы жанындағы Кәсіпкерлерге қызмет көрсету орталықтарына жүгіне алады.
Мысал: «Kezekte.kz» ақпараттық жүйе арқылы А субъектісі конкурсқа қатысуға өтініш берді. Конкурстық комиссия өтінімдерді іріктеп, А субъектісінің жобасына мемлекеттік грант беруді бекітті.
«Даму» қоры арқылы субсидиялауды тоқтатуының негізгі себептері: қаражатты мақсатқа сай пайдаланылмау (егер жеңілдікті кредит бойынша қаражат бизнес-жоспарда көрсетілгендей пайдаланылмаса), бағдарламаға қатысу кезеңінде салық органдарында қызметті тоқтату немесе тоқтата тұру, мерзімдерді бұзу (кредит бойынша борышты қайтаруға байланысты міндеттемелерді орындауды кешіктіру), бағдарламаның шарттарына сәйкес келмеу, субсидиялау жүзеге асырылатын инвестициялық жобаларды іске асыру мерзімін бұзу, банкті немесе «Даму» қорын хабардар етпей қарыз шартының талаптарын өзгерту болып табылады. Жоғарыда көрсетілген бұзушылықтар анықталған кезде «Даму» қоры субсидиялар төлеуді тоқтатады және төленген сомаларды өтеуді талап ете алады, сондай-ақ егер олар берілген болса, кепілдіктердің күшін жояды. Кәсіпкерді субсидиялау тоқтатылған жағдайда, 5 (бес) жұмыс күні ішінде «Даму» қоры тиісті хатпен кәсіпкерге және қаржы институтына хабарлама жібереді, онда тоқтатудың себебін көрсетеді. Кәсіпкер қайтыс болған жағдайда қаржы институты кәсіпкердің қайтыс болғаны туралы мәліметтерді (ақпаратты) алғаннан кейін 2 (екі) жұмыс күні ішінде «Даму» қорына тиісті хабарлама жібереді, ол 5 (бес) жұмыс күні ішінде уәкілетті органның қарауына мұрагердің (мұрагерлердің) мұрагерлік құқықтарына кірген сәтіне дейін субсидиялауды уақытша тоқтату жөніндегі ақпаратты шығарады. Мұрагер (-лер) мұрагерлік құқықтарына кірген жағдайда субсидиялауды қайта бастау туралы мәселе «Даму» қорының уәкілетті органының қарауына шығарылады.
Кәсіпкер субсидиялауды тоқтата тұруға негіз болған себептерді жойған жағдайда, «Даму» қоры 5 (бес) жұмыс күні ішінде қаржы институтын субсидиялаудың қайта басталғаны туралы хабардар етеді.
Мысал: А субъектісі субсидиялау түріндегі қолдауды алды, А субъектісі Екінші деңгейдегі банкпен және Қормен шартқа қол қойылады. А субъектісі қаражатты Субсидиялау қағидаларының шарттарына сәйкес мақсатқа сай пайдаланылмау түрінде талаптарды орындаған жоқ, Қор бұзушылықтарды анықтайды және субсидиялауды тоқтатады. А субъектісі Қорға бұрын төленген субсидиялар сомасын өтейді.
Қаржылай емес қолдау – бұл тікелей қаржыландыруды ұсынбай, кәсіпкерлікті дамытуға бағытталған көрсетілетін қызметтер кешені. Қолдау консультациялық, оқыту, ақпараттық, іскерлік және ілеспе көрсетілетін қызметтерді қамтиды. «Атамекен» Қазақстан Республикасының Ұлттық Кәсіпкерлер Палатасы (бұдан әрі – «Атамекен» ҰКП) қаржылай емес қолдау операторы болып табылады. Көрсетілетін қызметтер Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2024 жылғы 5 тамыздағы № 626 қаулысымен бекітілген Жеке кәсіпкерлік субъектілерін бірнеше салалық мемлекеттік органның құзыретіне жататын экономиканың әртүрлі салаларында ұсынылатын мемлекеттік қаржылай емес қолдау тәртібін, нысандарын және оларға қолдау көрсетуге қажетті басқа да шарттар шеңберінде жүзеге асырылады.
Бүгінгі таңда қаржылық емес қолдаудың төрт негізгі құралы жұмыс істейді:
- Ақпараттық-консультациялық көрсетілетін қызметтер – бұл бизнесті тіркеу, қызмет түрін таңдау, салық салу, мемлекеттік бағдарламалар мен тендерлерге қатысу, құжаттарды дайындау мәселелері бойынша алғашқы консультация беру.
- Бизнесті сервистік қолдау – бухгалтерлік және салықтық сүйемелдеу, есептілікті дайындау, «1С: Бухгалтерия» бағдарламасы бойынша көмек көрсету, бизнес-жоспарлар мен маркетингтік стратегияларды әзірлеу.
- «Іскерлік байланыстар» құралы шетелдік әріптестермен іскерлік байланыстар орнату арқылы экономиканың басым секторларындағы бизнес субъектілерін қолдауға бағытталған. Кәсіпкерлер шетелде бизнес-тағылымдамадан өтеді және ұқсас бейіндегі кәсіпорындарға барады.
- «Бір ауыл – бір өнім» жобасы ауыл кәсіпкерлігін дамытуға және жергілікті ресурстарды пайдаланатын өндірушілерді қолдауға бағытталған. Жоба оқытуды, маркетингтік сүйемелдеуді, өнімді брендингтеуде және ілгерілетудегі көмекті, сондай-ақ 5 млн теңгеге дейін мемлекеттік грант алу мүмкіндігін қамтиды.
Қаржылық емес қолдауды алушылар жұмыс істеп тұрған және ісін жаңа бастаған кәсіпкерлер, сондай-ақ кәсіпкерлік бастамасы бар жеке тұлғалар болып табылады. Қаржылық емес қолдау алуға қатысты толық ақпарат алу үшін кәсіпкерлер «Атамекен» ҰКП жанындағы Кәсіпкерлерге қызмет көрсету орталықтарына жүгіне алады.
Мысал: А субъектісі өз бизнесін ашу/кеңейту үшін қажетті және толық кеңес алу мақсатында Кәсіпкерлерге қызмет көрсету орталығына жүгінеді.
Тарифтерді қалыптастыру қағидаларының (Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрінің 2019 жылғы 19 қарашадағы № 90 бұйрығымен бекітілген)
1-тарау 3-тармақ, 60) тармақшасына сәйкес, табиғи монополияның қуаттылығы аз субъектісі – көлемі жылына бес жүз мың текше метрге дейін сумен жабдықтау және (немесе) су бұру субъектісі.
Қуаттылығы аз субъектіге кірісі күнтізбелік бір жылда субъектінің барлық реттеліп көрсетілетін қызметтерінен түскен кірістің бес пайызынан аспайтын реттеліп көрсетілетін қызмет бойынша субъект те жатады. Бұл ретте қалған реттелетін қызметтер бойынша субъект қуаттылығы аз субъектіге жатпайды.
Мысалы: кәсіпорынның реттелетін қызметтен табысы 10 млн теңгені құрайды, оның 9,6 млн теңгесі жылумен жабдықтау қызметінен алынған табыс және 0,4 млн теңге сумен жабдықтау қызметінен алынған табыс. Осылайша, кәсіпорын сумен жабдықтау қызметі бойынша қуаты аз табиғи монополиялардың субъектісі болып табылады.
Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің орынбасары - Ұлттық экономика министрінің 2025 жылғы 16 маусымдағы № 52 бұйрығымен бекітілген Мемлекеттік-жекешелік әріптестік жобаларын жоспарлау және іске асыру қағидаларының 223-тармағына сәйкес, мемлекеттік-жекешелік әріптестік (бұдан әрі – МЖӘ) шартын, оның ішінде МЖӘ жобасы бойынша мемлекеттік міндеттемелер болмаған жағдайда тіркеуді бюджетті атқару жөніндегі орталық уәкілетті орган немесе оның аумақтық бөлімшесі «е-Қаржымині» интеграцияланған автоматтандырылған ақпараттық жүйесі арқылы жүзеге асырады (мысалы, ауданның елді мекеніндегі мектеп құрылысына МЖӘ шартын (жергілікті жоба) бюджетті атқару жөніндегі орталық уәкілетті органның аумақтық бөлімшесі тіркейді).
МЖӘ шартын тіркеу, оның ішінде МЖӘ жобасы бойынша мемлекеттік міндеттемелер болмаған жағдайда, Қазақстан Республикасы Қаржы министрінің 2025 жылғы 27 маусымдағы № 328 бұйрығымен бекітілген Бюджеттің қазынашылық атқарылуы және оларға кассалық қызмет көрсету рәсімдерінің, қазынашылық есепке алу және мониторинг рәсімдерінің 14-тарауымен регламенттелген.
Жаңа Бюджет кодексі (бұдан әрі – БК) шеңберінде мынадай шаралар көзделген:
- Ұлттық қордан кепілдендірілген трансферттің (бұдан әрі – КТ)мөлшерін және республикалық бюджет шығыстарының өсу қарқынын шектейтін бюджеттік қағидаларды қатаң сақтау міндеттілігі, сондай-ақ ауытқулар кезінде (дағдарыс, төтенше жағдайлар және Ұлттық қордан нысаналы трансферт
(бұдан әрі – НТ)тартылған жағдайларда) іс-қимыл алгоритмі регламенттелген.
Соңғы жылдары бюджеттік ережелерді жоспарлы қолдану республикалық бюджет шығыстарының өсу қарқынын тұрақтандыруға мүмкіндік берді: алдыңғы жылдары 121%-дан 2024 жылы 105-109%-ға дейін, сондай-ақ КТ көлемін 2022 жылы 4,03 трлн-нан 2024-2025 жылдары 2 трлн теңгеге дейін төмендетуге мүмкіндік берді. 2026 – 2028 жылдарға КТ бөлу жыл сайын 2,8 трлн теңге мөлшерінде жоспарланады (кесу бағасының параметрлері бойынша есептелген белгіленген лимитке сәйкес келеді), осы жылдарға НТ бөлу көзделмеген.
2.Ұлттық қордан НТ бөлу өлшемшарттары мен тәртібі күшейтілді. Ұлттық қордан НТ жіберу ҚР Президенінің шешімі бойынша және қаржыландырудың баламалы көздері болмаған кезде әлеуметтік-экономикалық табысы жоғары, аса маңызды объектілер мен жалпы ел үшін маңызы бар жобаларды қаржыландыру ғана жүзеге асырылатын болады. Жобаларды аса маңызды объектілерге немесе жалпы ел үшін маңызы бар жобаларға жатқызу өлшемшарттары айқындалған.
Анықтама ретінде: Аса маңызды объектілерге мыналар жатады:
1) қызметін авариялық тоқтату жаһандық немесе өңірлік ауқымдағы төтенше жағдайлардың туындауына әкеп соғуы мүмкін объектілер;
2) ұзақ мерзімді перспективада экономикалық өсу орталықтарының әлеуметтік-экономикалық дамуын қамтамасыз ететін жалпымемлекеттік инфрақұрылымдық объектілер;
Жалпы ел үшін маңызы бар жобаларға мыналар жатады:
1) кемінде екі облыстың, республикалық маңызы бар қалалардың, астананың экономикалық дамуын қамтамасыз ететін объектілер;
2) белгілі бір саладағы біртекті жобаларды ел ауқымында біржолғы іске асыру жолымен міндеттерді белгіленген мерзімдерде шешуге бағытталған объектілер.
- Үкімет ҚР Ұлттық Банкімен және ҚР Жоғары аудиторлық палатасымен бірлесіп Ұлттық қор қаражаты есебінен қаржыландыруға ұсынылатын жалпы ел үшін маңызы бар жобаларға (олардың бағалауын қоса алғанда) Сараптама жүргізудің және қаржыландырудың баламалы көздерін қараудың жаңа қағидаларын әзірледі (Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2025 жылғы 2 мамырдағы № 303 қаулысы). Осы Қағидаларды қабылдау оның қаражатын жалпы қосылған құны жоғары жобаларды іске асыруға жұмсауға мүмкіндік береді. Сараптама қорытындыларымен жобалар ҰҚБК қарауына жатады. Олар бойынша түпкілікті тізбе ҚР Президентінің Жарлығымен бекітіледі.
4.Нормативтік-құқықтық регламенттеуді күшейту мақсатында қаржыландырылуы Ұлттық қор есебінен көзделген жобалар мемлекеттік инвестициялық жобалардың (бұдан әрі – МИЖ) құрамына енгізілді. МИЖ-мен қамтуды кеңейту оларға бюджеттік инвестициялық жобаларға ұқсас сараптама жүргізудің қолданыстағы әдіснамасын таратуды қамтамасыз етуге, сондай-ақ жобаның орындылығы мен тиімділігі туралы шешімдер қабылдау үшін жобалардың экономикаға қосқан үлесін бағалауды жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Есептік деректер негізінде инвестициялық жобаларды сапалы іріктеу шешім қабылдау кезінде субъективтілікті болдырмауға мүмкіндік береді.
Сонымен қатар, БК шеңберінде мемлекеттік инвестициялық жобалардың мониторингі күшейтілді, олардың қатарына Ұлттық қор есебінен қаржыландырылатын жобалар кіреді.
Анықтама үшін: Мемлекеттік инвестициялық жобаларды іске асыру мониторингі:
1) Мемлекеттік инвестициялық жобалардың іске асырылу барысы мен нәтижелері туралы ақпаратты жинау және өңдеуді;
2) Мемлекеттік инвестициялық жобалардың іске асырылу барысы мен нәтижелері туралы есептерді ұсынуды көздейді.
Бұл жобаның тиімсіз іске асырылуына уақтылы ден қоюға және жедел шешімдер қабылдауға мүмкіндік береді.
5.Ұлттық қордан бөлінген қаражаттың нысаналы, заңды және тиімді пайдаланылуына мониторингті жүзеге асыру мақсатында ҚР Президентінің шешімі бойынша Ұлттық қордан бөлінген қаражаттың жұмсалуын мониторингтеу жөніндегі комиссия құрылды және жұмыс жасайды.
Осылайша, жоғарыда аталған шараларды іске асыру Ұлттық қор активтерін сақтауға, оның ішінде алып қоюды шектеу және Қордың толымдылығын арттыру, сондай-ақ Ұлттық Қорды басқару сапасын арттыру есебінен нысаналы бағдарға қол жеткізуге ықпал етеді
Мысалы, Қазақстан Республикасының Үкіметі бірнеше өңірді электр энергиясымен қамтамасыз ететін маңызды энергетикалық нысанды жөндеу үшін Ұлттық қордан қаражат бөлу мүмкіндігін қарастыруда. Қаражат бөлінбес бұрын жоба белгіленген критерийлерге сәйкестігіне тексеруден өтеді.
Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрінің
2019 жылғы 19 қарашадағы № 90 бұйрығымен бекітілген тарифтерді қалыптастыру қағидалары 208-22-тармағына сәйкес, инвестициялық бағдарламаның жобасына инвестициялық бағдарламаны бекітуге арналған өтініш беру кезінде орындалған іс-шаралар енгізілмейді. Қағиданың 208-23 тармағына сәйкес субъектінің инвестициялық бағдарламасы Қазақстан Республикасының даму басымдықтары мен Қазақстан Республикасының әлеуметтік-экономикалық көрсеткіштері ескеріле отырып әзірленеді және онда мыналарға:
1) реттеліп көрсетілетін қызметтерді ұсынудың технологиялық циклінде тікелей пайдаланылатын қолданыстағы активтерді кеңейтуге, жаңғыртуға, реконструкциялауға, жаңартуға, жаңа активтерді құруға;
2) энергия үнемдеуді қамтамасыз етуге және энергия тиімділігін арттыруға;
3) ұсынылатын реттеліп көрсетілетін қызметтердің сапасын арттыруға бағытталған іс-шаралар көзделеді.
Мысалы, газбен жабдықтау саласындағы табиғи монополия субъектісі 2027–2029 жылдары қала аудандарының бірінде газ тарату желілерін реконструкциялауды жоспарлайды, өйткені қолданыстағы құбырлар
30 жылдан астам уақыт пайдаланылып, олардың тозу деңгейі жоғары.
Аталған іс-шара инвестициялық бағдарламаны бекітуге өтініш берілген кезде әлі орындалмағандықтан, ол инвестициялық бағдарламаға енгізіледі. Мұндай жобаны іске асыру активтерді жаңартуға, газбен жабдықтаудың сенімділігін арттыруға және реттеліп көрсетілетін қызметтердің сапасын жақсартуға бағытталған, бұл Тарифтерді қалыптастыру қағидаларының 208-22 және 208-23-тармақтарының талаптарына сәйкес келеді.