Агенттік Төрағасының орынбасары О. Т. Қизатовтың Микроқаржыландыру жөніндегі Орталық Азия форумындағы кіріспе сөзі
Қайырлы күн, құрметті әріптестер, Микроқаржыландыру жөніндегі Орталық Азия форумына қатысушылар!
Бүгінгі кәсіби алаңға қош келдіңіздер!
Ең алдымен, Қазақстан микроқаржы ұйымдарының қауымдастығына, ұйымдастырушыларға және форумның барлық қатысушыларына бүгінгі күні микроқаржы нарығының одан әрі дамуын айқындайтын мәселелерді ашық талқылауға мүмкіндік бергені үшін алғыс айтқым келеді.
Соңғы жылдары микроқаржы секторы едәуір трансформациядан өтіп, бүгінде еліміздің қаржы жүйесінде маңызды орын алады. Оның рөлі тұтынушылық кредит беруден әлдеқайда жоғары. Микроқаржы ұйымдары халық пен бизнестің қаржы ресурстарына қолжетімділігін кеңейтеді, шағын және орта кәсіпкерлікті дамытуға ықпал етеді және дәстүрлі қаржы институттарының мүмкіндіктері жиі шектеулі жерлерде — ең алдымен өңірлерде, ауылдық жерлерде және жаңадан бастаған кәсіпкерлер үшін қаржыландыруды қамтамасыз етеді.
Бүгінгі күні секторда214микроқаржыұйымы жұмыс істейді.Оның ішінде 167 ұйым классикалық микрокредиттер береді, 8 ұйым автокредит беруге және 39 ұйым PDL-микрокредит беруге маманданған.
Соңғы бесжылда МҚҰ активтері төрт есеге жуық өсіп, бүгінде 1,7трлн теңгені құрайды.
Экономикадағы микроқаржыландырудың рөлі де айтарлықтай өзгерді. Микроқаржылық қызметті жүзеге асыратын ұйымдардың несие портфелі 1,5 трлн теңгеге жетті және 2021 жылдан бері 3,5 еседен астам өсті. Портфельдің шамамен 40%-ы немесе 580 млрдт еңгеден астамы бизнесті қаржыландыруға тиесілі.
Мұндай микрокредиттердің жартысынан көбі қызмет көрсету саласына, 16%-ы ауыл шаруашылығына, 9%-ы саудаға жіберіледі.
Сондықтан бүгін біз тек тұтынушылық микрокредит беру туралы айтып отырған жоқпыз. Біз кәсіпкерлікті қаржыландырудың, экономикалық белсенділіктің және қаржылық қолжетімділіктің маңызды көзіне айналатын сектор туралы айтып отырмыз.
Бұл орайда нарық ауқымымен бірге оның жауапкершілігі де артуға тиіс.
Бүгінгі күні микроқаржы секторын одан әрі дамыту үшін негізгі сын-қатер бар.
Бірнеше жыл бұрын мемлекет алдында тағы бір міндет — бірыңғай ойын ережелерін қалыптастыру тұрды.
Нарық бизнес-модельдері, қарыз алушылармен жұмыс істеу тәсілдері және қаржылық орнықтылық деңгейі әр түрлі ұйымдардан тұрды.
Сондықтан 2020 жылдан бастап микроқаржылық қызметті жүзеге асыратын барлық ұйым мемлекеттік реттеу және қадағалау аясына енгізілді.
Есептік тіркеу қорытындысы бойынша Агенттіктің қадағалауына 1 110 ұйым кірді. Тіркеуден өтпеген 3,5 мыңға жуық компанияға қатысты мәжбүрлеп тарату жұмысы жүргізілді.
2021 жылдан бастап микроқаржылық қызмет лицензияланатын болды, ал қатысушылары қаржы ұйымдары мәртебесін алды.
Секторға қатысты капиталға, пруденциялық нормативтерге, есептілікке, басшылардың біліктілігіне және тұтынушылардың құқықтарын қорғауға қойылатын талаптар қолданылды.
Нәтижесінде нарық айтарлықтай тазарды: қатысушыларының саны 80%-дан астам қысқарды.
Осылайша, нарықты дамытудың бірінші кезеңі – базалық реттеушілік ая тұтастай алғанда қалыптастырылды.
Келесі кезең ең өткір әлеуметтік және қаржылық тәуекелдер – ең алдымен халықтың шамадан тыс кредит алуы мен алаяқтықтың төмендеуі болды.
Борыш жүктемесінің коэффициенті, биометриялық сәйкестендіру енгізілді, микрокредиттер мен кредиттік құжаттаманы беруге қойылатын талаптар күшейтілді.
Бұл шешімдер нарықта базалық тәртіпті қалыптастыруға мүмкіндік берді.
Бүгінгі күні алдымызда үшінші деңгейдегі міндет — реттелетін ғана емес, жетілген және орнықты микроқаржы нарығын қамтамасыз ету міндеті тұр.
Сектордың өсуі сөзсіз бизнес-модельдердің, өнімдердің және ішкі процестердің күрделенуімен қатар жүреді. Тиісінше, тәуекелдердің сипаты да өзгереді.
Сондықтан реттеуді одан әрі дамыту тек жаңа шектеулер мен формалды талаптарды белгілеуге негізделмеуге тиіс.
Біз жекелеген бұзушылықтарға ден қоюдан тәуекелдердің алдын алуға, жан-жақты бақылаудан тәуекелге бағдарланған қадағалауға және нарыққа қатысушылардың үлкен жауапкершілігіне біртіндеп ауысамыз.
Дәл осы қисында биыл Агенттік мемлекеттік органдармен және қаржы нарығына қатысушылармен бірлесіп заңнаманы жетілдіру бойынша ауқымды жұмыс жүргізді.
Мен осы реформаның төрт негізгі бағытына тоқталғым келеді.
Біріншісі – тәуекелдерді басқару мен ішкі бақылаудың толыққанды жүйесі
Осы уақытқа дейін реттеудің едәуір бөлігі жекелеген тәуекелдерге бағытталған болатын: шамадан тыс кредит алу, алаяқтық, микрокредиттер беру кезіндегі бұзушылықтар.
Бұл тәсіл нарықты дамытудың белгілі бір кезеңінде қажет болды.
Бірақ бизнес күрделене түскен сайын әрбір жаңа тәуекелді жеке нормативтік талаппен реттеу жеткіліксіз болады.
Біздің міндетіміз – тәуекелдерді басқаруды реттеушінің талаптарына жауап ретінде ғана емес, ұйымның ішкі функциясына айналдыру.
МҚҰ өзінің тәуекел бейінін дербес түсінуі, туындайтын тәуекелдерді уақтылы анықтауы, ықтимал салдарларды бағалауы, тиісті лимиттерді белгілеуі және басқару шешімдерін қабылдау кезінде тәуекелдерді ескеруге тиіс.
Бұл ретте біз нарықтың бірқалыпты емес екенін түсінеміз.
Сондықтан тәуекелдерді басқару жүйесіне қойылатын талаптар ұйымның ауқымын, оның қызметінің сипатын, бизнес-моделін және қабылданған тәуекелдер деңгейін ескеруі керек.
Біз үшін тағы бір нәрсе маңызды: тәуекелдерді басқару жүйесі тек қағаз жүзінде болмауы керек.
Ережелердің, рәсімдердің және ішкі құжаттардың болуы өздігінен тәуекелдерді тиімді басқаруды білдірмейді.
Біз жүйенің бар болуын ғана емес, оның қаншалықты нақты жұмыс істейтінін және қабылданған шешімдерге әсер ететінін бағалаймыз.
Сондықтан қадағалау тәсілдері бір уақытта жетілдірілуде.
Жаңа құралдардың бірі Агенттікке тәуекелдерді басқару жүйесінің сапасын, қалыптасқан провизиялардың жеткіліктілігін тереңірек бағалауға және жосықсыз практикалардың белгілерін анықтауға мүмкіндік беретін уәжді пайымдау болып табылады.
Бұл қадағалауды нақты тәуекел деңгейін кәсіби бағалауға қойылатын талаптардың сақталуын негізінен формалды тексеруден ауыстыруға мүмкіндік береді.
Екінші – өзін-өзі реттеу және қадағалаудың жаңа архитектурасы
Екінші түбегейлі өзгеріс — микроқаржылық және коллекторлық қызметте өзін-өзі реттеу институтын енгізу.
Бүгінгі күні көптеген ұйымдар мемлекеттің бақылауында. Нарықтың барлық қатысушысын бірдей қарқынды мемлекеттік бақылаумен қамту іс жүзінде мүмкін емес және ең бастысы, бұл заманауи тәуекелге бағдарланған қадағалау қағидаттарына сәйкес келмейді.
Бұл ретте нарық соңғы жылдары айтарлықтай жетілді.
Көптеген ұйымдар қажетті құзыреттерге, тәжірибеге, ішкі бақылау жүйелеріне ие және кәсіби стандарттардың сақталуын өз бетінше қамтамасыз ете алады.
Сондықтан біз екі деңгейлі қадағалау моделін ұсынамыз.
Бірінші деңгей – өзін-өзі реттейтін ұйым ретіндегі кәсіби қауымдастық.
ӨРҰ тұтынушылар мен өз мүшелерінің жолданымдарын қарастыра алады, талаптар мен кәсіби стандарттардың сақталуын тексереді, кемшіліктерді анықтайды және ішкі құжаттарда көзделген ықпал ету шараларын қолдана алады.
Екінші деңгей Агенттіктің барынша елеулі тәуекелдерді күшейтілген қадағалауынан тұрады.
Агенттік ресурстарды аса қажет жерлерде: тәуекел деңгейі жоғары ұйымдарда, тұтынушылар үшін елеулі тәуекелдер тудыратын бұзушылықтар мен практикаларда көбірек шоғырландыра алады.
Яғни, өзін-өзі реттеудің міндеті – мемлекеттік қадағалауды алмастыру емес, оны нақтырақ және тиімді ету.
Біз кәсіби қоғамдастықтың ӨРҰ құруға және кәсіби стандарттарды қалыптастыруға белсенді түрде қатысатынына сенеміз.
Нарықтың дұрыс әрекет ету қабілеті жоғары болған сайын жан-жақты мемлекеттік реттеуден тәуекелге бағдарланған модельге көшу мүмкіндігі жоғары болады.
Үшінші – тұтынушылардың құқықтарын қорғауды күшейту
Тұтынушының сенімінсіз нарықтың дамуы мүмкін емес.
Сондықтан қарыз алушылардың құқықтарын қорғауды күшейту реформаның тағы бір басымдығы болып табылады.
Маңызды өзгеріс МҚҰ лицензиясынан айырылған немесе оны өз еркімен тапсырған жағдайға қатысты.
Ұйымның лицензиядан айырылуы оның клиентін қорғауды тоқтату дегенді білдірмеуі керек.
Сондықтан заңнаманың қарыз алушылармен өзара іс-қимыл бөлігіндегі талаптары осындай ұйым мен оның құқықтық мирасқорларына қатысты қолданылуын жалғастыруда.
Азаматтарды алаяқтық микрокредиттерден қорғауға және бұзылған құқықтарды қалпына келтірудің нақты тетіктерін қамтамасыз етуге ерекше назар аударылады.
Дауларды сотқа дейін реттеу де жетілдірілуде.
Мәселені шешу үшін бірінші жауапкершілікті қаржы ұйымы өз мойнына алуы керек.
Егер дауды онымен тікелей шешу мүмкін болмаса, тұтынушы қаржы нарығындағы дауларды шешудің бірыңғай соттан тыс тетігі ретінде қаржы омбудсманына жүгіне алады.
Бірақ біздің міндетіміз шағымдарды қараудың қосымша тетіктерін жасаудан да ауқымды.
Тұтынушының құқықтары бұзылғаннан кейін оны қорғаудан бұзушылықтың алдын алуға ауысу керек.
Реформаның төртінші бағыты осымен байланысты.
Төртінші – іс-қимылды қадағалауды дамыту.
Биыл бірінші жартыжылдықта Агенттік 32 мың жолданымды қарады. Бұл ретте сектордағы жолданымдардың 65%-ы небәрі 25 МҚҰ-ға тиесілі, ал 56%-ы жосықсыз өзара іс-қимылмен байланысты.
Бұл цифрлар – біз үшін маңызды белгі.
Тұтынушының шағымы – клиент пен қаржы ұйымы арасындағы жеке дау ғана емес. Жаппай және қайталанатын жолданымдар бизнес-модельдің, өнімнің немесе сату практикасының кемшіліктерін көрсетуі мүмкін.
Сондықтан біз іс-қимылды қадағалауды тәуелсіз бағыт ретінде дамытамыз.
Егер пруденциялық қадағалау, ең алдымен, ұйым қаншалықты орнықты екеніне жауап берсе, онда іс-қимылды қадағалау ол өз клиентіне қатысты қаншалықты адал әрекет етеді деген сұраққа жауап беруге тиіс.
Біз қаржы өнімінің бүкіл қызмет ету цикліне – оны әзірлеу мен мақсатты аудиторияны анықтаудан бастап жарнамалауға, сатуға, қызмет көрсетуге және проблемалық берешекті шешуге дейін назар аударатын боламыз.
Өнім клиенттің қажеттіліктері мен сипаттамаларына сәйкес келуге, ол туралы ақпарат түсінікті болуға тиіс, ал тұтынушы үшін тәуекелдер мыңдаған шағымдар келіп түскеннен кейін емес, өнімді әзірлеу және өткізу кезеңінде анықталуы қажет.
Сонымен бірге, жауапты кредиттеу қағидаттары, ақпаратты ашу және жарнамаға қойылатын талаптар, жосықсыз практикалар мен алаяқтыққа қарсы іс-қимыл тетіктері дамитын болады.
Бірақ ең маңыздысы – біз қаржы ұйымының клиентпен өзара іс-қимылының философиясын өзгертуді көздейміз.
Тұтынушыға адал қарау қосымша реттеушілік талап ретінде емес, қаржы ұйымының бизнес-моделі мен корпоративтік мәдениетінің қалыпты бөлігі ретінде қабылдануға тиіс.
Құрметті әріптестер!
Соңғы жылдары Қазақстанның микроқаржы нарығы елеулі өзгерістерге ұшырады. Бүгінгі күні біз келесі кезеңге — нарықтың сапалы әрі орнықты даму кезеңіне өтудеміз.
Біздің ортақ міндетіміз – тәуекелдерді тиімді басқару, клиенттерге адал қарау және олардың мүдделерін қорғау реттеушінің талабы ғана емес, бизнесті жүргізудің ажырамас бөлігіне айналатын кемелденген және жауапты секторды қалыптастыру.
Өз тарапынан Агенттік реттеуді жетілдіре отырып және неғұрлым тәуекелге бағдарланған әрі алдын алу қадағалауына көше отырып, нарықтың орнықты дамуы үшін жағдай жасауды жалғастырады.
Бұл ретте алдағы табыс көп жағдайда кәсіби қоғамдастықтың өзіне — оның жұмыс стандарттарын арттыруға және қаржылық қызметтердің сапасы мен клиенттердің сенімі үшін үлкен жауапкершілікті өз мойнына алу дайындығына байланысты болады.
Мемлекет пен бизнестің бірлескен күш-жігерімен біз микроқаржы нарығының бұдан әрі дамуын қамтамасыз ете аламыз және оның елдегі кәсіпкерлік пен экономиканы дамытуға қосатын үлесін нығайта аламыз деп сенемін.
Біз ашық диалог пен сындарлы өзара іс-қимылға сенім артамыз.
Форумның барлық қатысушыларына жемісті жұмыс және табысты нәтижелер тілеймін.
Назарларыңызға рақмет!