Қазақстанда синдикатталған қаржыландыру қалай дамуда
Мемлекет басшысы өзінің Қазақстан халқына Жолдауында нақты сектордың «ұзақ мерзімді ақшаға» қолжетімділігін кеңейту үшін бірлескен және синдикатталған кредиттеу тетіктерін белсенді қолданудың маңыздылығын атап өтті. Мұндай жағдайларда экономиканың нақты секторына кредит беруді ұлғайту, оның ішінде синдикатталған кредиттеу тетіктерін қолдану арқылы ұлғайту банк секторы үшін басымдық болып табылады.
Синдикатталған қаржыландыру дегеніміз не?
Синдикатталған қаржыландыру банктерді ірі жобаларға кредит беруге тартуға бағытталған маңызды тетіктердің бірі болып табылады. Ірі жобаларды қаржыландыруға және ұзақ мерзімді қаржыландыруға бірнеше кредит берушінің қатысу мүмкіндігі бұл құралдың ерекшелігі болып табылады. Бірнеше кредит берушінің қатысуы синдикатқа қатысушылар арасында бөлу арқылы тәуекелдердің шамадан тыс шоғырлануын азайтуға мүмкіндік береді.
Бұл құрал халықаралық тәжірибеде белсенді қолданылады. Синдикатталған кредит берудің әлемдік көлемі шамамен 4 трлн АҚШ долларынан асады, оның басым бөлігі осы елдерде қалыптасқан құқықтық базаға байланысты АҚШ пен Ұлыбританияға тиесілі. Синдикатталған қаржыландырудың белсенді дамуы Ресейде де байқалады, онда корпоративтік қарыз алушылармен жұмыс істейтін ірі банктердің көпшілігі синдикатталған қарыздар береді.
Қазақстанда синдикатталған қаржыландыру қалай жұмыс істейді?
Қазақстанда синдикатталған қаржыландырудың құқықтық негізі 2021 жылы «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне экономикалық өсуді қалпына келтіру мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасының Заңын қабылдаумен байланысты құрылды.
Заңда синдикатқа қатысушылардың құрамы, кепіл ұстаушы ретінде әрекет ететін кредиторлардың құқықтық санаты айқындалған, кредиторлардың қарыз алушыға ортақ талап қою, алынған қаражатты кепіл беруші беретін және кредиторлар синдикатының барлық қатысушыларының пайдасына белгіленген кепілмен қайтаруды қамтамасыз ету мүмкіндігі көзделген.
Агент-банк кредиторлардың синдикаты атынан әрекет етеді және оның мүддесін білдіреді, ол кредиторлар санынан немесе үшінші адамдар санынан айқындалады. Агент-банк қарыз алушымен өзара іс-қимыл жасайды, кредиторлар тізілімін жүргізеді, берілген қарыздарды есепке алуды жүзеге асырады, қарыз алушыдан түскен төлемдерді синдикатқа қатысушылар арасында бөледі. Сондай-ақ, агент-банк кепіл берушімен кепіл шартын жасасады және кепіл ұстаушылардың барлық құқықтары мен міндеттерін жүзеге асырады.
Қарыз алушы міндеттемелерін орындамаған жағдайда, кредиторлар кепілді соттан тыс не сот тәртібінде өндіріп ала алады, бұл ретте кепілді сатудан түскен ақша кредиторлар арасында олардың талаптарының мөлшеріне теңбе-тең бөлінеді. Сондай-ақ, агент-банк борышкерді банкрот деп тану немесе оңалту рәсімін қолдану туралы сотқа жүгіне алады.
Қазақстанда синдикатталған қаржыландыруды дамыту үшін қандай шаралар қабылданды?
Синдикатталған қаржыландыруды одан әрі дамыту мақсатында Қазақстан Республикасының Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі 2023 жылы «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне кредит беру кезінде тәуекелдерді барынша азайту, қарыз алушылардың құқықтарын қорғау, қаржы нарығын реттеуді және атқарушылық іс жүргізуді жетілдіру мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасының Заңымен іске асырылған қосымша заңнамалық түзетулер әзірледі. Заңға Мемлекет басшысы 2024 жылғы 19 маусымда қол қойды.
Жаңа заңмен қаржыландыру көздерін кеңейту және синдикатталған қарыздың тартымдылығын арттыру мақсатында шетелдік банктер мен АХҚО банктері есебінен синдикатқа қатысушылар құрамын ұлғайту көзделген. Егер шетелдік банктер тарапынан қаржыландыру сомасы синдикатталған қарыз шарты сомасының 2/3-тен асатын болса, шетелдік қатысушыларды тарту үшін халықаралық тәжірибеде қолданылатын және кредит беру саласындағы шетелдік қауымдастықтар (Loan Market Association, Loan Syndications and Trading Association және т.б.) мақұлдаған шарттарда синдикатталған қарыз жасау мүмкіндігі қамтамасыз етілді.
Синдикатталған қарызды ұйымдастырушының қосымша тұжырымдамасы енгізілді. Оның функциялары синдикатты қалыптастыру, келіссөздер жүргізу және қаржыландыру шарттарын келісу арқылы қарыз алушымен синдикатталған қарыз шартын жасасу процесін ұйымдастыру болады. Бұл функцияларды тек бірнеше банк қана жүзеге асыра алады.
Банктік қарызды синдикатталған қарызға конвертациялау мүмкіндігі көзделген. Конвертациялау банктік қарыз тараптарының қарыз алушыға қаржыландыруды ұсынатын үшінші тұлғамен келісім жасасуы немесе бастапқы кредиторлардың жаңа кредиторларға банктік қарыз бойынша талап ету құқығын беруі арқылы жүзеге асырылуы мүмкін.
Кепіл ұстаушылардың мүдделерінің сақталуын қамтамасыз ету үшін кепіл ұстаушылардың құқықтары кепілге салынған мүлікке сауда-саттықтан түскен пайданы бөлу тәртібін айқындау, сондай-ақ кепілді өткізу бойынша сауда-саттық өтпеген жағдайда кепілді меншікке айналдыруға кепіл ұстаушының басым құқығын белгілеу арқылы нақтыланды.
Синдикатталған қаржыландыру арқылы қандай жобалар жүзеге асырылады?
Синдикатталған қаржыландыруды іс жүзінде жүзеге асыру мақсатында 2023 жылы Агенттік «Бәйтерек» ҰБХ» АҚ-пен, «Самұрық-Қазына» АҚ-пен, «Атамекен» ҰКП-мен және банктермен бірлесіп Жобалық офис құрды және инвестициялық жобалар пулын қалыптастырды.
Қазіргі таңда 1,4 трлн теңге сомасында инвестициялық жобалар пулы қалыптастырылды, оның ішінде 444 млрд теңге сомасына квазимемлекеттік сектор субъектілерінің және банктердің қатысуымен синдикатталған кредиттеу бойынша 2 жобаға және қоса қаржыландыру бойынша 2 жобаға қол қойылды, ол бойынша жобаларды кезең бойынша қаржыландыру басталды. Тағы 2 жоба қол қою кезеңінде. Қаржыландыру Қашаған кен орнында кальциленген, каустикалық сода зауытын, газ өңдеу зауытын және т.б. салуға байланысты жобалар бойынша берілетін болады.