Балалар мен ата-аналарға арналған жадынама
«Құқық бұзушылық пен қылмыстың алдын алу
Кәмелетке толмағандар арасында
Кез – келген адамның, оның ішінде кәмелетке толмаған азаматтың негізгі міндеті-заңдарды сақтау және құқық бұзушылық жасамау, сондай-ақ басқа адамдардың құқықтары мен заңды мүдделерін бұзбау.
Заңды жауапкершілік түрлері:
- қылмыстық,
- әкімшілік,
- азаматтық,
- тәртіптік.
Құқық бұзушылық дегеніміз-қоғамға зиян келтіретін, заңмен тыйым салынған және жазалауға әкелетін қоғамға қарсы әрекет.
Әкімшілік құқық бұзушылық аяқталған немесе оның жолын кескен кезде он алты жасқа толған ақыл-есі дұрыс жеке адам әкімшілік жауаптылыққа жатады.
Әкімшілік құқық бұзушылық жасалған уақытта он алты жасқа толған, бірақ он сегіз жасқа толмаған адамдар кәмелетке толмағандар деп танылады.
Егер адам құқық бұзушылық жасаған кезде 16 жасқа толмаған болса, онда оның ата-анасы немесе оларды алмастыратын адамдар (қорғаншылар, қамқоршылар) жауапты болады. Мәселен, егер 16 жасқа толмаған кәмелетке толмаған адам мас күйінде болса немесе алкоголь өнімін тұтынса, осы адамның ата-анасына немесе заңды өкілдеріне айыппұл салынады.
Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексінде әкімшілік құқық бұзушылық жасаған адамдар үшін жазалаудың тоғыз шарасы көзделген:
1) әкімшілік жазалар-әкімшілік айыппұл не ескерту.
2) тәрбиелік ықпал ету шаралары – заңды түсіндіру, келтірілген зиянның есесін толтыру міндеттерін жүктеу, бос уақытын шектеу және кәмелетке толмаған адамның мінез-құлқына ерекше талаптар белгілеу.
Кәмелетке толмаған адамға бір мезгілде бірнеше тәрбиелік ықпал ету шаралары тағайындалуы мүмкін.
Қылмыстық жауапкершілік 16 жастан басталады, бірақ ауыр және аса ауыр қылмыстар үшін – 14 жастан басталады. Олардың ішінде: адам өлтіру, денсаулыққа қасақана ауыр зиян келтіру, адамды ұрлау, зорлау, ұрлау, тонау, қарақшылық, қорқытып алушылық, көлік құралын айдап әкету, мүлікті қасақана жою немесе бүлдіру, терроризм, кепілге алу, терроризм актісі туралы көрінеу жалған хабарлау, ауырлататын мән-жайлар кезіндегі бұзақылық, вандализм, қаруды, есірткіні ұрлау, қылмыстық қудалау көлік құралдарының немесе қатынас жолдарының жарамсыздығы.
Қылмыс-бұл қылмыстық жаза қарастырылған әрекетке қабілетті адамның әлеуметтік қауіпті, заңсыз әрекеті.
Жасалғаны үшін Қазақстан Республикасының Қылмыстық Кодексінде көзделген ең ауыр жаза екі жылға бас бостандығынан айырудан аспайтын қасақана жасалған іс – әрекеттер, сондай-ақ жасалғаны үшін ең ауыр жаза бес жылға бас бостандығынан айырудан аспайтын абайсызда жасалған іс-әрекеттер онша ауыр емес қылмыстар деп танылады.
Жасалғаны үшін ең ауыр жаза бес жылға бас бостандығынан айырудан аспайтын қасақана жасалған әрекеттер ауырлығы орташа қылмыстар деп танылады.
Жасалғаны үшін ең ауыр жаза бас бостандығынан айыру он екі жылдан аспайтын қасақана жасалған әрекеттер – ауыр қылмыстар деп танылады.
Жасалғаны үшін он екі жылдан астам мерзімге бас бостандығынан айыру немесе өмір бойы бас бостандығынан айыру түріндегі жаза көзделген қасақана жасалған әрекеттер аса ауыр қылмыстар деп танылады.
Қылмыс жасағаны үшін кәмелетке толмағандарға жазаның мынадай түрлері тағайындалады: айыппұл, міндетті жұмыстар, түзеу жұмыстары, белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан айыру, қамаққа алу, белгілі бір мерзімге бас бостандығынан айыру.
Есте сақтау керек: кім балаларға қатысты өз міндетін орындағысы келсе, өзі тәрбиені бастауы керек!
Орал қ. ПБ ЖПҚ ЮПб