Жиі қойылатын сұрақтар
Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрінің міндетін атқарушының 2024 жылғы 1 қарашадағы № 507 «Ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізу туралы есептің негізінде олардың ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүзеге асыруға (сатып алуға) арналған шығыстар бойынша ғылыми-зерттеу жұмыстары, пайдалануға беру актісі бар есептің негізінде олардың ғылыми орталықтар құруға арналған шығыстар бойынша ғылыми орталық құруы, ендіру актісі бар ғылыми-техникалық және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар нәтижелерін ендіру туралы есептің негізінде олардың ғылыми-техникалық және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарды жүзеге асыруға (сатып алуға) арналған шығыстар бойынша ғылыми-техникалық және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстары бойынша адамдарға хабарламаларды беру нысанын, мерзімі мен қағидаларын бекіту туралы» бұйрығына сәйкес (бұдан әрі – Бұйрық) https://adilet.zan.kz.rus/docs/V2400035329.
Ғылыми немесе ғылыми-техникалық қызметті, сондай-ақ жеке кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын Субъект ғылым саласындағы уәкілетті органға «ұлттық мемлекеттік ғылыми-техникалық сараптама орталығы» автоматтандырылған ақпараттық жүйесі арқылы салықтық жеңілдіктер мен салықтық шегерімдер алуға өтінім бере алады.
Мысалы, мен, Қазақстан Республикасының азаматы, ғылыми және ғылыми-техникалық қызметпен айналысамын, маған ғылыми-зерттеу, ғылыми-техникалық және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарға жұмсалатын шығыстар бойынша салықтық жеңілдіктер мен шегерімдер түрінде көмек қажет. Мен осындай көмек ала аламын ба?
Ия, сіз салық жеңілдіктерін ала аласыз.
Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрінің 2024 жылғы 23 қазандағы № 491 «Ғылыми-техникалық кеңес бойынша үлгілік ережені бекіту туралы» (бұдан әрі – Бұйрық) бұйрығына сәйкес https://adilet.zan.kz.rus/docs/V2400035287, ғылыми-техникалық кеңес (бұдан әрі – ҒТК) – реттелетін салалардағы салалық уәкілетті органдар, ғылыми ұйымдар және жоғары және (немесе) жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымдары жанындағы консультативтік-кеңесші орган.
ҒТК қызметі мынадай негізгі міндеттерді шешуге бағытталған:
1) ғылым және ғылыми-техникалық, технологиялық және инновациялық қызмет саласындағы мемлекеттік саясатты іске асыруға, ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық қызмет нәтижелерін коммерцияландыруға ұсыныстар әзірлеу және жәрдемдесу;
2) ғылыми-техникалық жобалар мен бағдарламаларды іске асыруды қалыптастыру бойынша ұсыныстар әзірлеу;
3) салалық ғылыми ұйымдарды дамытуға және технологиялық және инновациялық қызметті ұйымдастыруға ұсыныстар әзірлеу және қатысу.
ҒТК төраға мен тұрақты мүшелерден тұрады. ҒТК құрамына салалар бойынша жетекші ғалымдар, мемлекеттік органдар мен даму институттарының, «Атамекен» Ұлттық Кәсіпкерлер палатасының, Ұлттық холдингтер мен компаниялардың өкілдері, ұлттық ғылыми кеңестердің, жеке кәсіпкерлік субъектілерінің салалық қауымдастықтарының, жер қойнауын пайдаланушылардың, сондай-ақ ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық қызмет субъектілері болып табылатын бейінді ғылыми ұйымдардың мүшелері кіреді.
Мысалы, мен Қазақстан Республикасының азаматымын, уәкілетті органның реттелетін салаларында докторлық (PhD) философия дәрежесі және ғылыми-зерттеу және (немесе) ғылыми-педагогикалық жұмыс өтілі 5 жыл. ҒТК құрамына кіре аламын ба? Иә, сіз ҒТК құрамына қосылуға өтініш бере аласыз.
Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрінің 2025 жылғы 10 қаңтардағы № 8 «Технологиялардың әзірлігі мен ұйымдардың технологиялық әзірлігі деңгейлерін айқындау әдістемесін бекіту туралы» бұйрығына сәйкес https://adilet.zan.kz.rus/docs/V2400035634 технологиялар мен ғылыми зерттеулердің дайындық деңгейін анықтау үшін «технологиялардың дайындығы мен ұйымдардың технологиялық дайындығы деңгейлерін анықтау әдістемесі» арнайы әдістемесі белгіленді. Ол гранттық, бағдарламалық-нысаналы қаржыландыру, ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық қызмет субъектілерінің ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық қызмет нәтижелерін коммерцияландыру бойынша конкурсқа ұсынылған ғылыми зерттеулер кезеңінің әзірлену дәрежесін және аяқталу дәрежесін бағалауға арналған.
Мысалы, азамат А. ұзақ уақыт бойы ғылыми зерттеулермен айналысып, инновациялық технологияны дамытты және ол әзірлеуге дайындық деңгейін анықтағысы келеді. Азамат А. осы әдісті қолдана отырып, өз зерттеулерінің дайындық деңгейін дербес анықтай ала ма? Ия, азамат А. бұл әдісті қолдана алады.
Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрінің 2024 жылғы 23 қыркүйектегі № 457 бұйрығымен бекітілген Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым академиясының (бұдан әрі – ҚР ҰҒА) академиктерін сайлау қағидалары мен критерийлеріне https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V2400035119 сәйкес Ұлттық ғылым академиясының академигі болып ғылыми жетістіктері, ғылыми дәрежесі (PhD, ғылым докторы) және ғылыми/білім беру ұйымдарында кемінде 10 жыл жұмыс тәжірибесі бар атағы (профессор, қауымдастырылған профессор) бар ірі ғалым болып табылатын Қазақстан азаматы сайлана алады.
ҚР ҰҒА академигі болып сайлау конкурстық негізде өтеді және мынадай кезеңдерден тұрады: үміткерлердің құжаттарының өлшемдерге сәйкестігін қарау (ғылыми жетістіктер, ғылымға қосқан үлесі, кадрлар даярлау мектебі), үміткерлерді балдық жүйе бойынша сараптамалық комиссияның бағалауы, Академия Төралқасының үміткердің даму бағдарламасын бағалауы.
Сайлау туралы шешімді кандидатураны мақұлдайтын немесе қабылдамайтын жалпы жиналыс қабылдайды.
Мысал: PhD дәрежесі бар және қауымдастырылған профессор болып табылатын азамат Қ. Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының академигі болып сайлануға құжаттар тапсырды.
Бірақ оның кандидатурасы қабылданбады, өйткені оның жұмыс өтілі құжаттарды тапсыру кезінде 9,5 жыл болды.
«Қазақстан Республикасы Үкіметінің жанынан Жоғары ғылыми-техникалық комиссия құру туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2024 жылғы 7 қазандағы № 826 қаулысының 5-тармағына сәйкес, https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000826
Жоғары ғылыми-техникалық комиссия (бұдан әрі – ЖҒТК) мемлекеттік қорғаныс тапсырысы шеңберінде қалыптастырылатын жобаларды қоспағанда, ғылымды дамытудың басым бағыттары бойынша қаржыландыру көлемін бюджет қаражаты есебінен айқындайды және бөледі.
Мысалы, бюджетте ғылыми қызметке белгілі бір сома қарастырылған, ЖҒТК қай бөлігі іргелі зерттеулерге, ал қай бөлігі қолданбалы жобаларға және ғылыми нәтижелерді коммерцияландыруға бағытталатынын шешеді.
«Қазақстан Республикасы Үкіметінің жанынан Жоғары ғылыми-техникалық комиссия құру туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2024 жылғы 7 қазандағы № 826 қаулысының 5-тармағына сәйкес, https://adilet.zan.kz/kaz/docs/P2400000826
Жоғары ғылыми-техникалық комиссия (бұдан әрі – ЖҒТК) Қазақстан Республикасында ғылым мен ғылыми зерттеулерді дамытудың басым бағыттарын айқындайды.
Мысалы, ғылымды дамыту мәселелерін қарастыру кезінде Жоғары ғылыми-техникалық комиссия алдағы жылдары жасанды интеллект және киберқауіпсіздік саласындағы зерттеулер басымдық болып табылатынын және дәл осы бағыттар бойынша мемлекеттік қолдау қалыптастырылатынын анықтай алады.
«Ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық қызметті базалық және бағдарламалық-нысаналы қаржыландыру, ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық қызметті гранттық қаржыландыру және ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық қызмет нәтижелерін коммерцияландыру, іргелі ғылыми зерттеулерді жүзеге асыратын ғылыми ұйымдарды қаржыландыру қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрінің м.а. 2023 жылғы 6 қарашадағы № 563 бұйрығының 65-67-тармақтарына сәйкес, https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V2300033613
орындаушылар сараптамадан өтетін және Ұлттық ғылыми кеңес (бұдан әрі – ҰҒК) қарайтын аралық және қорытынды есептерді ұсынады.
Мысалы:
Алматы қаласындағы Нархоз университеті бағдарламаны іске асыруға 2024 жылдан 2026 жылға дейін қатыса бастады. Университет жыл сайын, яғни 2024, 2025, 2026 жылдары сарапшылар бағалайтын және қаржыландыруды жалғастыру туралы шешім қабылдау үшін қолданылатын ғылыми бағдарламаны іске асыру туралы есеп беруі керек.
«Ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық қызметті базалық және бағдарламалық-нысаналы қаржыландыру, ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық қызметті гранттық қаржыландыру және ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық қызмет нәтижелерін коммерцияландыру, іргелі ғылыми зерттеулерді жүзеге асыратын ғылыми ұйымдарды қаржыландыру қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрінің м.а. 2023 жылғы 6 қарашадағы № 563 бұйрығының 29-тармағына сәйкес, https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V2300033613
қаржыландыру мәлімделген мақсаттарға қол жеткізілмеген, мемлекеттік ғылыми-техникалық сараптаманың (бұдан әрі – МҒТС) теріс қорытындысын алған кезде немесе қаражаттың мақсатсыз пайдаланылуы анықталған кезде тоқтатылады. Мақсатсыз пайдаланылған жағдайда қаражат қайтарылуға жатады.
Мысалы:
Университет бағдарламалық-нысаналы қаржыландыру конкурсына қатысып, конкурсты жеңіп алды және жобаны іске асырудың бірінші жылының соңында есеп берді. МҒТС есебін тексеру кезінде бағдарламаның бірінші жылдың қорытындысы бойынша мәлімделген ғылыми нәтижелерге қол жеткізбегені анықталды. Ұлттық ғылыми кеңес осы бағдарламаны қаржыландыруды тоқтату туралы теріс шешім шығарды.
«Ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық қызметті базалық және бағдарламалық-нысаналы қаржыландыру, ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық қызметті гранттық қаржыландыру және ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық қызмет нәтижелерін коммерцияландыру, іргелі ғылыми зерттеулерді жүзеге асыратын ғылыми ұйымдарды қаржыландыру қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрінің м.а. 2023 жылғы 6 қарашадағы № 563 бұйрығының 29-тармағына сәйкес, https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V2300033613
қолданбалы ғылыми зерттеулерді іске асыру кезінде өтінім беруші жобаны ресурстармен ішінара қамтамасыз ете отырып, жекелеген ғылыми бағыттарды қоспағанда, жеке әріптестің қатысуын қамтамасыз етуге міндетті. Салым немесе қажетті ресурстар сомасын және оларды іске асыру мерзімдерін көрсете отырып, еркін нысандағы салым туралы келісім тараптардың ниетін растау болып табылады.
Жеке әріптес жобаны іске асыру барысында салым ниетінен бас тартқан не баламалы ауыстыру болмаған жағдайларда Ұлттық ғылыми кеңестің шешімі бойынша жобаны қаржыландыру тоқтатылады.
Мысалы:
Астана қаласының ғылыми-зерттеу институтының (бұдан әрі – ҒЗИ) ғылыми ұжымы Павлодар қаласының өнеркәсіптік кәсіпорны үшін қолданбалы технология бойынша жоба әзірлеуде. Жобамен жұмыс істеу барысында ҒЗИ конкурсқа қатысу үшін Павлодар қаласынан серіктес компаниямен «Марс» ЖШС – мен келісім жасасты, ол келісім бойынша осы жобаны іске асыру үшін қаржыландыру мен жабдықтардың бір бөлігін беретін болады.
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2020 жылғы 12 мамырдағы № 196 бұйрығымен бекітілген «Ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық қызмет субъектілерін аккредиттеу» мемлекеттік қызметін көрсету қағидаларына (бұдан әрі – Қағидалар) http://10.61.42.188/kaz/docs/V2000020626 сәйкес, Ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық қызмет субъектілерін аккредиттеу шеңберінде ұйымдарды бағалау кезінде Ғылым комитеті кадрлық әлеуетті, материалдық-техникалық базаны және ұйымның ғылыми және ғылыми-техникалық жұмыстарды орындау қабілетін бағалайды.
Мысалы, ветеринария саласында қызмет атқаратын Алматы қаласындағы жауапкершілігі шектеулі серіктестік (бұдан әрі – ЖШС) ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық қызмет субъектісі ретінде аккредиттеуге өтінім берген. Аталған ЖШС-де талап етілетін кадрлық әлеует бар және әртүрлі ғылыми зерттеулерді жүргізу мүмкіндігі бар, алайда материалдық-техникалық базасы Қағидалардың талаптарына сәйкес келмейді, нәтижесінде ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық қызмет субъектісі ретінде аккредиттелмеді.