Жиі қойылатын сұрақтар
Мемлекеттік лауазымдарға тиісті біліктілік талаптарына сай келетін, өзінің жеке және кәсіби қасиеттері, денсаулық жағдайы, білім деңгейі бойынша өзіне жүктелген лауазымдық міндеттерді атқаруға қабілетті және Қазақстан Республикасының заңында белгіленген зейнеткерлік жасқа жетпеген Қазақстан Республикасының азаматтары қабылданады.
Осы тармақтың бірінші бөлігінде көзделген жасы бойынша шектеу Қазақстан Республикасының Конституциясында және заңдарында олардың өкілеттік мерзімдері айқындалған мемлекеттік саяси лауазымдарға қолданылмайды.
Зейнеткерлік жасқа толған адамды осы бапта көзделмеген өзге жағдайларда мемлекеттік саяси лауазымға Қазақстан Республикасының Президенті ғана тағайындауы мүмкін.
Құқық қорғау органдарының лауазымдарына орналасуға үміткер азаматтарға қойылатын жасына байланысты шектеулер Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленеді.
Сонымен қатар, «Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызметі туралы» Заңның 16-бабының 3-тамағында мемлекеттік қызметке кіруге болмайтын шектеулер көрсетілген.
Халықаралық деңгейде адам құқықтары БҰҰ-ның Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясында бекітілген. Онда шамамен 40 негізгі құқық пен бостандық айқындалған. Олар азаматтық, саяси, әлеуметтік, экономикалық және мәдени салаларды қамтып, адам қадір-қасиетін қорғаудың әмбебап негізін құрайды
Казахстан ЕҚЫҰ қызметіне белсенді түрде қатысады. Маңызды бағыттарының бірі – сайлауларды бақылау: Қазақстанға ЕҚЫҰ миссиялары шақырылып, олар сайлау үдерісінің ашықтығы мен әділдігін бағалайды. Сонымен қатар, Қазақстан ЕҚЫҰ ДИАҚБ-ның Варшавадағы Адами өлшем жөніндегі конференциясына қатысады, онда адам құқықтары, демократия және заң үстемдігі мәселелері талқыланады. Мұндай ынтымақтастық азаматтардың билік институттарына деген сенімін арттыруға және заңнаманы жетілдіруге ықпал етеді.
Бұл БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі кеңесінің арнайы рәсімі. Әрбір мемлекет 4–5 жылда бір рет «тексеруден» өтеді: адам құқықтарының қалай сақталып жатқанын баяндайды және басқа елдерден ұсыныстар алады. Қазақстан мұндай рәсімнен бірнеше рет өтті. Бұл маңызды, себебі ол тәуелсіз бағалауға және әртүрлі салаларда – сөз бостандығынан бастап әлеуметтік қорғауға дейін – жағдайды жақсарту жөніндегі кеңестер алуға мүмкіндік береді.
Қазақстан БҰҰ-ның негізгі адам құқықтары жөніндегі сегіз халықаралық шарттарына қатысушы болып табылады:
- Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пакт (АСПҚХП) және оған қосымша Факультативтік хаттамалар.
- Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы халықаралық пакт (ЭСМҚХП).
- Нәсілдік кемсітушіліктің барлық нысандарын жою туралы конвенция (НКК).
- Әйелдерге қатысты кемсітушіліктің барлық нысандарын жою туралы конвенция (ӘКК).
- Азаптауларға және басқа да қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе қадір-қасиетті қорлайтын іс-әрекеттер мен жазалау түрлеріне қарсы конвенция (АЗК).
- Бала құқықтары туралы конвенция (БҚК) және оған қосымша Факультативтік хаттамалар.
- Мүгедектер құқықтары туралы конвенция (МҚК).
- Барлық еңбекші-мигранттар мен олардың отбасы мүшелерінің құқықтарын қорғау туралы халықаралық конвенция.
Омбудсменнің халықаралық ынтымақтастықтағы рөлі маңызды.
Біріншіден, ол Қазақстанды БҰҰ, ЕҚЫҰ, Еуропа кеңесі сияқты халықаралық алаңдарда таныстырады. Бұл өзге елдердің үздік тәжірибелерімен алмасуға және оларды үйренуге мүмкіндік береді.
Екіншіден, Омбудсмен халықаралық және өңірлік құқық қорғау тетіктерімен өзара әрекет етеді: Әмбебап мерзімді шолу (ӘМШ) процесіне қатысады, БҰҰ-ның арнаулы баяндамашыларының сұрауларына жауап береді, халықаралық үкіметтік емес ұйымдармен жұмыс істейді.
Үшіншіден, халықаралық ынтымақтастық арқылы Омбудсмен ұлттық құқық қорғау жүйесін нығайтады: халықаралық стандарттарды енгізуді ілгерілетеді, ұлттық заңнама мен тәжірибеге ұсыныстар енгізеді.
Осылайша, Омбудсмен Қазақстан мен халықаралық қоғамдастық арасындағы адам құқықтарын қорғау саласындағы дәнекер буын болып табылады, елдің жаһандық құқықтар мен бостандықтарды қорғау жүйесіне қатысуына ықпал етеді.
Иә, Қазақстан азаматы халықаралық адам құқықтары органдарына шағымдана алады, бірақ бірнеше шарт бар:
Біріншіден, Қазақстан Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактінің Факультативтік хаттамасына қатысушы болып табылады. Бұл хаттама азаматтарға БҰҰ-ның Адам құқықтары комитетіне жеке шағымдар жолдауға мүмкіндік береді. Дегенмен, оған тек ел ішінде барлық тиімді құқықтық қорғау құралдары толық пайдаланылғаннан кейін ғана жүгінуге болады, яғни барлық сот инстанцияларынан өту қажет.
Екіншіден, Қазақстан басқа да БҰҰ шарттық органдарына (мысалы, Азаптауларға қарсы комитет, Әйелдерге қатысты кемсітушілікті жою комитеті және т.б.) да шағым жолдауға мүмкіндік береді, егер мемлекет олардың тиісті шарттар бойынша жеке шағымдарды қарау құзыретін мойындаған болса.
Маңыздысы – халықаралық органдар тек мемлекет өз халықаралық міндеттемелерін бұзған жағдайларды қарайды. Сондықтан шағым дәлелдермен, құжаттармен негізделген болуы тиіс және ұлттық қорғау тетіктері нәтижесіз болғанын көрсетуі қажет.
Осылайша, Қазақстан азаматы халықаралық органдарға шағымдана алады, бірақ бұл – барлық ұлттық құқықтық сатылардан өткеннен кейін қолданылатын ең соңғы шара.
Біріншіден, Қазақстан БҰҰ-ның адам құқықтары саласындағы 8 негізгі халықаралық шарттарына қатысушы болып табылады. Бұл еліміздің олардың ережелерін сақтауға және орындалуы туралы БҰҰ-ның тиісті комитеттеріне тұрақты түрде есеп беруге міндеттенгенін білдіреді.
Екіншіден, Қазақстан Адам құқықтары жөніндегі БҰҰ Кеңесімен өзара іс-қимыл жасайды және Әмбебап мерзімдік шолу (ӘМШ) тетігіне қатысады. ӘМШ аясында барлық БҰҰ мүше мемлекеттері елдің халықаралық міндеттемелерін қалай орындап жатқанын бағалайды. Қазақстан бірнеше рет ӘМШ-ден өтіп, басқа елдердің ұсынымдарын қабылдап, атқарылған жұмыс туралы есептерін ұсынды.
Үшіншіден, Қазақстан Адам құқықтары жөніндегі Кеңестің арнайы рәсімдерімен ынтымақтастық орнатады. Бұл – елге сапармен келетін, жағдайды зерттеп, ұсынымдар беретін тәуелсіз сарапшылар мен арнайы баяндамашылар.
Сонымен қатар, елде БҰҰ агенттіктерінің өкілдіктері (мысалы, БҰҰДБ, ЮНИСЕФ, БҰҰ БЖКБ) жұмыс істейді. Олармен әйелдердің, балалардың, мүгедектігі бар адамдардың және басқа да осал топтардың құқықтарын қорғау саласында бірлескен жобалар жүзеге асырылады.
Осылайша, БҰҰ-мен ынтымақтастық Қазақстанға ұлттық заңнаманы жетілдіруге, халықаралық стандарттарды енгізуге және адам құқықтарын қорғауды іс жүзінде қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.