Жиі қойылатын сұрақтар
Жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру саласында жоғары және (немесе) жоғары оқу орнынан кейінгі білімі бар кадрларды даярлау жөніндегі білім беру бағдарламаларын іске асыратын заңды тұлғалар білім беру ұйымдары болып табылады. Жоғары білім беру ұйымы Қазақстан Республикасының «Білім туралы» заңына сәйкес лицензияны және (немесе) лицензияға қосымшаны алған кезден бастап білім беру қызметімен айналысу құқығы туындайды.
Жоғары және (немесе) жоғары оқу орнынан кейінгі білім берудің білім беру бағдарламаларын іске асыратын заңды тұлғалардың білім беру саласында қызметін лицензиялау кадрларды даярлау бағыттары («Жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білімі бар кадрларды даярлау бағыттарының сыныптауышын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрінің 2018 жылғы 13 қазандағы № 569 бұйрығы негізінде (https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V1800017565) мен оқыту нысандары (күндізгі, онлайн-оқыту, экстернат) бойынша жүзеге асырылады. Лицензияны және (немесе) лицензияға қосымшаны беру мерзімі – берілген күннен бес жылды құрайды.
Жоғары және жоғары оқудан кейінгі білім беру саласындағы білім беру қызметін жүзеге асыруға лицензия беру мемлекеттік қызмет түрі болып табылады, оның рәсімі Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрінің 2022 жылғы 29 қарашадағы №164 бұйрығымен бекітілген «Жоғары және жоғары оқудан кейінгі білім беру саласындағы білім беру қызметін жүзеге асыруға лицензия беру» мемлекеттік қызметін көрсету қағидаларымен реттеледі (https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V2200030832).
Жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру қызметімен айналысуға лицензия беру мемлекеттік көрсетілетін қызмет түріне жатады және Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрінің 2024 жылғы 5 қаңтардағы № 4 бұйрығымен (бұдан әрі – Біліктілік талаптары) бекітілген Жоғары және (немесе) жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымдарының білім беру қызметіне қойылатын біліктілік талаптары және оларға сәйкестікті растайтын құжаттардың тізбесіне сәйкестігі негізгі шарт болып табылады (https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V2400033892).
Мысалы, Қазақстан Республикасында жоғары және жоғары оқудан кейінгі білім беру саласында білім беру қызметіне лицензия алу үшін келесі қадамдарды орындау қажет:
1. Заңнаманы зерттеу: «Білім туралы» Қазақстан Республикасы Заңымен және лицензия беру процесін реттейтін Ғылым және жоғары білім министрлігінің бұйрықтарымен танысу.
2. Біліктілік талаптарын сақтау: Ұйымның келесі біліктілік талаптарға сәйкес екеніне көз жеткізу:
Оқытушы-профессорлық құраммен қамтамасыз ету.
Ғылыми-әдістемелік және материалдық-техникалық базаның жеткіліктілігі (оқу корпустары, зертханалар, оқу-техникалық құралдар, лицензиялық бағдарламалық қамтамасыз ету және т.б.).
Ғылыми әлеуеті.
3. Білім беру бағдарламаларын тіркеу: Әзірленген білім беру бағдарламаларын уәкілетті органның білім беру бағдарламаларының тізілімінде тіркеу. Операторы – Жоғары білімді дамыту ұлттық орталығы».
4. Құжаттарды дайындау:
Ұйымның құжаттары.
Білім беру бағдарламалары.
Оқытушылар туралы мәліметтер.
Материалдық-техникалық базаны растау.
Біліктілік талаптарға сәйкес екенін растайтын өзге де қажетті құжаттар.
5. Өтінім беру: «электрондық үкімет» электрондық порталдары арқылы (www.egov.kz, www.elicense.kz) қоса берілген материалдармен бірге өтінім беру. Өтінім 30 жұмыс күні ішінде қарастырылады.
Жоғары және (немесе) жоғары оқу орнынан кейінгі білім беретін ұйымдарда (бұдан әрі – ЖЖООКББ) ғылыми-педагогикалық қызметті жүзеге асыру үшін тиісті білімі мен біліктілігі, сондай-ақ ғылыми қызметті (ғылыми журналдарда жариялау, ғылыми жобаларға қатысу, ғылыми кадрларды даярлау) жүзеге асыру қажет.
Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігінің 2024 жылғы 5 қаңтардағы №4 бұйрығымен бекітілген жоғары және (немесе) жоғары оқу орнынан кейінгі білім беретін ұйымдардың білім беру қызметіне қойылатын біліктілік талаптарына және оларға сәйкестікті растайтын құжаттардың тізбесіне сәйкестігі, жоғары оқу орындарында ғылыми-педагогикалық қызметті жүзеге асырудың негізгі шарты болып табылады (https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V2400033892).
Педагогикалық қызметке қойылатын талаптар, атап айтқанда білімінің, ғылыми дәрежесінің және ғылыми атағының оқытылатын пәннің бейініне сәйкестігі Біліктілік талаптарының 13, 21 және 28-тармақтарында көрсетілген.
Ғылыми қызметті жүргізудің сәйкестігі Біліктілік талаптарының 16, 23, 29, 31-тармақтарында (ғылыми басқаруды жүзеге асыру, ғылыми кадрларды даярлау, ғылыми жобаларға қатысу) көрсетілген.
Мысалы, «Қазақстан тарихы» пәні бойынша «бакалавр» академиялық дәрежесін берумен жоғары білім беру бағдарламаларын іске асыру үшін сабақ беру құқығы тарих ғылымдарының кандидатына, немесе «Тарих» мамандығы бойынша жоғары білімі бар тұлғаға, немесе тарих бойынша магистр академиялық дәрежесі бар, не «Тарих» ғылыми бағыт бойынша ғылыми атағы бар оқытушыларға беріледі.
«Спорттық құқықтық аспектілері» пәні бойынша «магистр», философия докторы (PhD) және бейін бойынша доктор дәрежелерін берумен кейінгі білім беру бағдарламаларын іске асыру үшін сабақ өткізу құқығы жоғары заң білімі бар, сондай-ақ құқық ғылыми бағыты бойынша заң ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесі немесе ғылыми атағы бар оқытушыларға беріледі.
«Бакалавр» академиялық дәрежесін беру кезінде білім алушылардың дипломдық жұмыстарына (жобаларына) ғылыми жетекшілік ету үшін оқытушы кадрлар даярлау бағытына сәйкес келуі тиіс, яғни оның білімі немесе ғылыми дәрежесі түлектің даярлық бағытына сәйкес болуы қажет. Мысалы, «Бизнес және басқару» даярлау бағыты бойынша дипломдық жұмыс (жоба) жетекшісінің жоғары экономикалық білімі немесе экономика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесі болуы тиіс.
Егер ғылыми жетекшілік салалық мамандар тарапынан жүзеге асырылса, онда түлектің даярлық профиліне сәйкес қызмет саласында кемінде 10 (он) жыл жұмыс өтілі болуы қажет.
Магистрлік және докторлық диссертацияларға ғылыми жетекшілік ету үшін түлектің даярлық бағытына сәйкес ғылыми дәреженің, тиісті ғылыми жарияланымдардың және Біліктілік талаптарының тармақтарына сәйкес жұмыс өтілінің болуы талап етіледі.
«Білім туралы» заңның 59-бабының 3-тармағына сәйкес https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z070000319_#z330 мемлекеттік бақылау келесі нысандарда жүргізіледі:
– Жоспардан тыс тексеру;
– Бару арқылы профилактикалық бақылау;.
– Біліктілік талаптарына сәйкестігін тексеру.
Мысалға, жеке тұлғаның жоғары оқу орнында Мемлекеттік жалпыға міндетті жоғары білім стандарттарын бұзу туралы дәлелді негіздер мен растайтын дәлелдермен қоса өтініш берілген кезде жоспардан тыс тексеріс тағайындалады.
Бару арқылы профилактикалық бақылаудың негізі болып «Электрондық үкімет» порталында немесе Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасының интернет-ресурсында орналасқан жартыжылдық тізім болып табылады.
Біліктілік талаптарға сәйкестігіне тексерудің негізі болып «Электрондық үкімет» порталында орналасқан талаптарға тексеру графигі болып табылады.
ҚР Кәсіпкерлік Кодексінің 156-бабының 2-тармағына сәйкес https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K1500000375#z156 өрескел бұзушылықтарға мыналар жатады, мысалға:
- заңды негіздерсіз, оны тағайындау туралы актісіз тексеру жүргізу;
- өткізудің басталғаны туралы хабарламаның болмауы немесе хабарлама мерзімдерінің бұзылуы;
- тексеру парақтарында белгіленбеген немесе органның құзыретіне жатпайтын талаптарды тексеру;
- тексеру нысанасына жатпайтын құжаттарды талап ету;
- коммерциялық, салықтық немесе заңмен қорғалатын өзге де құпияны жария ету;
- тексеру мерзімінен асып кету;
- сол мәселе және кезең бойынша қайта тексеру (заңда тікелей көрсетілген жағдайларды қоспағанда);
- тексеруді тағайындау туралы актіні ұсынбау немесе оны құқықтық статистика және арнайы есепке алу саласындағы уәкілетті органда тіркеу міндетті болғанда тіркемеу;
- органның құзыретіне кірмейтін мәселелер бойынша тексеру тағайындау.
Мысалға, Мемлекеттік жалпыға міндетті жоғары білім стандарттарын бұзу туралы тексеріс тағайындалған, бірақ лауазымды тұлға тексеріс барысында жоғары оқу орнынан біліктілік талаптарға сәйкестігі туралы материалдарды талап етіп, қызметіне тексеріс жүргізеді.
Немесе тексері 5 жұмыс күні ішінде жүргізуі тиіс, бірақ тексеріс жүргізетін тұлға осы мерзімнің шегінен шығып кету. Көрсетілген негіздер тексеріс кезінде жасалған өрескел бұзушылықтар болып табылады.
ҚР Кәсіпкерлік кодексінің 154-бабының 3-тармағына сәйкес https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K1500000375#z154 тексерушілер, мысалға:
- ҚР заңнамасын, бақылау субъектілерінің құқықтары мен заңды мүдделерін сақтау;
- тексеруді тек негіздер бойынша және ҚР Кәсіпкерлік кодексіне және (немесе) ҚР өзге де заңдарына қатаң сәйкес жүргізу;
- тексеру кезінде бақылау субъектісінің жұмысына кедергі келтірмеу;
- ҚР заңнамасын бұзушылықтарды уақтылы анықтау және жолын кесу;
- бақылау субъектісінің өкілін тексеруге қатысуына жол беру, оған тексеру нысанасы бойынша түсініктемелер беру;
- бақылау субъектісіне тексеру нысанасы бойынша қажетті ақпаратты беру;
- тексеру нәтижелері туралы актіні және бұзушылықтарды жою туралы нұсқаманы (егер олар анықталса) белгіленген мерзімде тапсыру;
- тексеру барысында алынған барлық құжаттар мен мәліметтердің сақталуын қамтамасыз етуге міндетті.
Мысалға, тексеру нәтижелері туралы актіні және бұзушылықтарды жою туралы нұсқаманы тексерудің сонғы күнінде емес келесі күнде жоғары оқу орнына тапсыру немесе тесеруді тексеру парағында көрсетілген негіздер бойынша тексермеу – ол лауазымды тұлғаның тексеру барысында өз міндеттемелерін орындамау болып табылады.
Жоспардан тыс тексерудің негіздері ҚР Кәсіпкерлік Кодексінің 144-бабы 5-тармағының 3-тармақшасында https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K1500000375#z144 белгіленген.
Жоспардан тыс тексеру, егер:
- ұйым алдыңғы тексеру кезінде анықталған бұзушылықтарды жойған жоқ немесе алдыңғы бақылау шараларының нәтижесінде анықталған бұзушылықтарды жою туралы нұсқамалардың орындалуы бойынша растайтын ақпарат бермеген жағдайда;
- дәлелді негіздер мен растайтын дәлелдер болған кезде жеке немесе заңды тұлғалардың өтініштері;
- жеке немесе заңды тұлғалардың, мемлекеттің өміріне, денсаулығына, құқықтарына немесе заңды мүдделеріне қауіп төндіру немесе зиян келтіру фактілері бойынша прокурордың талабы;
- мемлекеттік органдардан адамдардың өміріне немесе денсаулығына, жеке және заңды тұлғалардың құқықтары мен заңды мүдделеріне зиян келтіруі мүмкін бұзушылықтар фактілері бойынша өтініш;
- ұйымның өзі бастапқы тексерумен келіспеушілікпен жүгінген (жедел ден қою шараларын қолданудың заңсыздығы);
- қылмыстық қудалау органының тапсырмасы келіп түскен жағдайда жүргізіледі.
Бұл ретте, жоспардан тыс тексеруді тағайындау үшін өтініш берушіге ҚР заңнамасының бұзылған талаптары туралы дәлелді негіздер мен растайтын дәлелдемелерді ұсынуы қажет.
Мысалға, жоғары оқу орнында Мемлекеттік жалпыға міндетті жоғары білім стандартының талаптары бұзылғандығы туралы жеке тұлғадан өтініш түсті, бірақ ол өтініште дәлелді негіздер мен растайтын дәлелдер болмағандықтан, ол жоспардан тыс тесерудің негізі бола алмайды. Бұндай өтініштер өкілетті органмен тексерудің тіркеуіне жатпайды.
ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігі туралы ережеге (ҚР Үкіметінің 19.08.2022ж. № 580 қаулысы) сәйкес Министрлік ғылым, жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру саласындағы саясатқа, сондай-ақ білім беру сапасын қамтамасыз етуге жауапты.
ҚР «Білім туралы» Заңның 5-3-бабына сәйкес Министрлік меншік нысанына қарамастан жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру ұйымдарында ҚР заңнамасы мен мемлекеттік білім беру стандарттарының сақталуына мемлекеттік бақылауды жүзеге асырады.
«Білім туралы» заңның 59-бабының 2-тармағы бойынша бақылау объектілері болып табылады:
- жоғары және (немесе) жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларын іске асыратын заңды тұлғалардың білім беру қызметі;
- студенттердің тиісті білім беру бағдарламаларын меңгеру деңгейі.
Осылайша, тексеру нысаны болып табылмайды:
- жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім берудің білім беру бағдарламаларын жүзеге асырмайтын ұйымдардың қызметі (мысалға, біліктілікті арттыру курстарын жүргізетін, шетелдік ЖОО-на түсуге көмектесетін ЖШС, жеке кәсіпкерлер);
- еңбек даулары (мысалы, жалақы немесе оқытушыларды жұмыстан шығару мәселелері);
- қаржылық мәселелер (мысалға, оқу ақысын қайтару, оқуға жеңілдіктер және т.б.) https://adilet.zan.kz/kaz/docs/Z070000319_#z68.
Ғылыми атақтар беру үшін ҚР ҒЖБМ-нің Ғылым және жоғары білім саласындағы сапаны қамтамасыз ету комитеті (бұдан әрі – Комитет), журналдарының мақалалары жарияланған ғылыми бағытқа – тақырып бойынша да, журнал сериясы бойынша да дәл сәйкес келуі керек. Нормативті түрде бұл ереже ғылыми атақтар беру ережелерінде бекітілген (қауымдастырылған профессор (доцент), профессор) (https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V1100006939).
Мысалы, ізденуші Экономика мамандығына тапсырып отыр, ал оның экономика туралы мақаласы Комитет ұсынған журналда заң бойынша журналда шыққан, бұл жағдайда осы мақала есептелмейді.
Ғылыми атаққа үміткер халықаралық рецензияланған ғылыми журналдарда жарияланған ғылыми мақалаларда автор-корреспондент болуы туралы талап Ғылыми атақтар (қауымдастырылған профессор (доцент), профессор) беру ережелерінде (бұдан әрі – Ереже) (https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V1100006939) көрсетілген.
Ереже бойынша қауымдастырылған профессор (доцент) ғылыми атағына үміткердің халықаралық рецензияланатын ғылыми журналдарда жарияланған 2 ғылыми мақаласында автор-корреспондент немесе бірінші автор болуы қажет (Ереженің 4-тармағының 2) тармақшасы).
Осыған ұқсас профессор ғылыми атағына үміткерде осындай 3 мақала болуы керек.
Бұл ретте ҚР ҒЖБМ-нің Ғылым және жоғары білім саласында сапаны қамтамасыз ету комитеті ұсынатын басылымдарда шыққан мақалаларға бұл талап қойылмайды.
Егер докторантураның белгілі мамандықтары немесе білім беру бағдарламалары бойынша диссертациялық кеңестер (бұдан әрі – дискеңес) жоқ болса, онда диссертацияны жапсарлас бағыт бойынша ашылған дискеңес қабылдай алады.
Оған Диссертациялық кеңес туралы үлгі ереженің (https://adilet.zan.kz/kaz/docs/V1100006929) 20-1-тармағымен рұқсат берілген.
Бұл тармақ бойынша егер докторанттың докторлық диссертациясын қорғау үшін оның білім беру бағдарламасы бойынша диссертациялық кеңес болмаса, онда жапсарлас даярлау бағыты немесе білім беру бағдарламалар тобы бойынша докторанттардың диссертациялық жұмыстарын қорғауға қабылдауға жол беріледі.
Мысалы, «8D01200 Кәсіптік оқыту (сала бойынша)» даярлау бағыты бойынша дискеңес жоқ. Бірақ Кәсіптік оқыту мамандығы немесе білім беру бағдарламасын меңгерген докторанттар жапсарлас «8D014 Жалпы дамудың пәндік маманданды рылған педагогтарды даярлау» бағыты бойынша дискеңесте қорғай алады.