"Sensem istnienia jest znalezienie szczęścia" - artykuł profesora "ENU im. L.Gumilyova" S.Tuleubajewej

Көру саны:42
Minęło 1070 lat od śmierci Abu Nasra Muhammada ibn Muhammada ibn Uzalagha ibn Tarkhan Al-Farabi (870-950), wielkiego średniowiecznego myśliciela, naukowca-encyklopedysty, wybitnego przedstawiciela nauki arabsko-muzułmańskiej. Jednocześnie jego pomysły i dzieła nadal nie tracą na aktualności i znaczeniu.
Imię Al-Farabiego porusza umysły ludzkości od prawie 11 wieków. Z czym jest związane niesłabnące zainteresowanie badaczy z różnych krajów jego życiem i dziełami? Jaka jest tajemnica długowieczności wyrażanych przez niego myśli?
Zapewne w uniwersalności wartości, którymi sam kierował się i które propagował w swoich pismach... Są to uniwersalne ludzkie ideały dobra, sprawiedliwości, harmonii, pokoju, oświecenia, a także próba odpowiedzi na odwieczne pytania, w tym o sens istnienia, wyobrażenie o tym, jakie powinno być państwo i społeczeństwo, aby każdy z jego członków mógł znaleźć w nim swoje szczęście ...
Ze względu na chronologiczne oddalenie nie mamy wielu wiarygodnych informacji o życiu Al-Farabiego. Informacje, które przetrwały do dziś, są często sprzeczne, owiane legendami i mitami. Być może wynika to z faktu, że po pierwsze sam naukowiec nie zostawił opisu swojej drogi życia, a po drugie żył w bardzo trudnym czasie, gdy w społeczeństwie toczyła się zaciekła walka polityczna i ideologiczna między przedstawicielami różnych grup i nurtów.
Imię Al-Farabiego jest wymieniane od XI wieku w dziełach takich średniowiecznych uczonych i bibliografów, jak Ibn Sina (980-1037), Al-Bayhaqi (994-1066), Al-Qifti (1172-1248), Ibn Abi Usaybi (1203-1270) ), Ibn Khallikan (1211-1282), itd. Jak z tego wynika, nie posiadamy wspomnień współcześników o Al-Farabi. Dlatego, w przeciwieństwie do innych przedstawicieli średniowiecznej nauki arabsko-muzułmańskiej, jego nazwisko długo pozostawało w cieniu i dość późno zyskało uznanie. Pierwsze tłumaczenia dzieł naukowca, dokonane przez Dominicusa Gundissalinusa (łac. Dominicus Gundissalinus, 1115-1190) i Gerarda z Cremony (łac. Gerardus Cremonensis, 1114-1187), pochodzą z XII wieku. W Europie i na Rusi Al-Farabi stał się powszechnie znany pod imieniem „Avennasar”, „Farabi”, „Aviasaf” i „Aviyeshe” dopiero w XV wieku dzięki tłumaczeniom jego dzieł na łacinę i hebrajski.
Nie jest też znana dokładna liczba dzieł stworzonych przez Al-Farabiego. Badacze wskazują na liczbę od 80 do 200. Większość z nich nie przetrwała z przyczyn technicznych. Niektóre opracowania naukowe przetrwały do dziś jedynie w interpretacji naukowców kolejnych pokoleń lub w przekładach na różne języki (z tłumaczeń na łacinę i hebrajski przekładano później na nowe języki europejskie). Uważa się, że obecnie w depozytach, bibliotekach, muzeach i archiwach świata (w szczególności w Holandii, Niemczech, Francji, Hiszpanii, Watykanie, Turcji, krajach arabskich) znajduje się około 40 dzieł Al-Farabiego, z czego 32 w formie oryginałów (rękopisów) w języku arabskim, 6 - w formie tłumaczeń na język hebrajski, 2 - w postaci tłumaczeń na język łaciński. Ponad połowa prac uczonego została opublikowana jako publikacje naukowe w języku oryginalnym (arabskim) w Lejdzie, Hyderabadzie, Kairze i Bejrucie. Uważamy, że studiując dzieła Al-Farabiego należy również wziąć pod uwagę problem autorstwa. Abu Nasrowi przypisywano opracowania naukowe innych ludzi, podczas gdy niektóre z jego własnych dzieł zyskały sławę pod innymi imionami, co było dość powszechne w średniowieczu. Należy też wziąć pod uwagę fakt, że Al-Farabi często posługiwał się przy pisaniu tzw. metodą logograficzną, gdy esej składa się z „mnóstwa oddzielnych części, elementów patchworkowych, co w zasadzie pozwalało na ich rozczłonkowanie i nowe połączenie”. Niestety, często prowadziło to do utraty samego dzieła, składającego się z rozproszonych stron, lub pojawienia się kilku prac pod różnymi nazwami, o bardzo podobnej treści. Możliwe, że przedstawiciele kolejnych pokoleń sami przeprowadzili obróbkę istniejącego materiału, składając różne strony w osobne kompozycje. Specjaliści dobrze zaznajomieni z twórczością Al-Farabiego mogą znaleźć całe akapity niemal identycznego tekstu, które są powtarzane w różnych jego traktatach. Zagadnienie to wymaga dokładnych badań i czeka na swojego badacza.
Ciernisty charakter drogi życiowej Al-Farabiego tłumaczy również fakt, że naukowiec był swego rodzaju pionierem w wielu dziedzinach wiedzy w powstającej cywilizacji arabsko-muzułmańskiej. Takie osobowości przyjmowały pierwszy cios krytyki i odrzucenia, ponieważ zawsze wszystko, co nowe, powodowało odrzucenie. Przykład Al-Farabiego nie był wyjątkiem.
Jak wiadomo, wiedza i nauki w Kalifacie Arabskim zostały podzielone na lokalne, czyli „czysto arabskie” (filologia arabska, nauki islamskie) i „obce” (zapożyczone). Te ostatnie obejmowały medycynę, matematykę, astronomię, chemię, logikę, filozofię i inne, które były związane z osiągnięciami kultury greckiej, rzymskiej, indyjskiej i irańskiej. Al-Farabi, w duchu coraz bardziej upowszechniającego się wówczas encyklopedyzmu, studiuje wszystkie te nauki, ze szczególnym uwzględnieniem filozofii i logiki. Oczywiście spotykał się z tłumaczami i naukowcami pracującymi w „Domu Mądrości”, uczęszczał na spotkania naukowe. Należy zauważyć, że wówczas w społeczeństwie dochodziło do konfrontacji między przedstawicielami nauk lokalnych i obcych. Przykładem tego jest dobrze znany spór między logikami a gramatykami, w którym najprawdopodobniej uczestniczył również Al-Farabi. Oficjalnie spór zakończył się zwycięstwem gramatyków. Ale sądzi się, że taka była sytuacja z formalnego punktu widzenia, ponieważ Arabowie nie mogli pozwolić na zwycięstwo „obcej” logiki na ich ziemi. Reakcją naukowca na ten spór była jego „Księga listów”.
Al-Farabi zapoczątkował narodziny jakościowo nowej nauki w Kalifacie. Dziś uczeni nazywają ją „szkołą Al-Farabiego”, czyli erą „alfarabizmu” i określają ją jako jeden z najbardziej owocnych okresów w historii rozwoju średniowiecznej myśli islamskiej. Al-Farabi należy do pokolenia, które stało u początków powstania filozofii arabskojęzycznej - „falsaf” (VII-X w.). Dlatego zasłużenie uważany jest za jednego z jego założycieli. Przed nim zajmował się głównie filozofią tylko arabski uczony Al-Kindi (801-873), który jako pierwszy zwrócił się do dzieł Arystotelesa i założył kierunek perypatetyzmu na muzułmańskim Wschodzie (choć słynnemu średniowiecznemu pisarzowi Al-Jahizowi również przypisuje się uprawianie filozofii). To właśnie te dwie osobowości swoją niestrudzoną pracą utorowały drogę naukowcom kolejnych pokoleń XI-XV wieków (At-Tawhidi, Abu Suleiman Al-Sijistani, Ibn Sina, Ibn Badja, Al-Ghazali, Ibn Tufayl, Ibn Rushd, Ibn Khaldun itp.). Ich znaczenie polega na tym, że badali ciągłość intelektualną i zwracali szczególną uwagę na etyczne aspekty wiedzy. Al-Farabi jest również uznawany za pierwszego islamskiego logika, założyciela bagdadzkiej szkoły tej nauki.
Zapoznanie się z działami nauki innych cywilizacji, ich przekład na język arabski oraz stworzenie na ich podstawie własnej arabskojęzycznej nauki wymagało dużego wysiłku. Proces ten był złożony i pogarszany sytuacją polityczną w państwie. Al-Farabi brał czynny udział w badaniu i interpretacji dziedzictwa starożytnych myślicieli, rozwoju naukowej terminologii w języku arabskim w wielu dziedzinach. Co więcej, to jego ogromna zasługa, że cały ten obcy materiał zakorzenił się na nowej ziemi i został przetłumaczony na język arabski. Al-Farabi, będąc racjonalistą, wykorzystał doświadczenia innych narodów dla dobra cywilizacji muzułmańskiej. Jednocześnie, w przeciwieństwie do starożytnych autorów, naukowiec uznał istnienie Boga. W jego filozofii fizyka i metafizyka są ze sobą ściśle powiązane. Na tle sporów o tworzenie i nietworzenie Koranu, o wolnej woli i predestynacji między Kharijitami, Qadarites, Jabritami, Murjiitami, Mutazilitami z jednej strony, a także dyskusjami między przedstawicielami islamu i innych wyznań, z drugiej strony zwraca się do naukowych badań nad boską istotą Stwórcy i jego atrybutów. Ułatwia to istniejąca w Kalifacie wolność, która powodowała to, że teologia była wówczas otwarta na dyskusję. Później, prawie sto lat po śmierci Al-Farabiego, sytuacja ta radykalnie się zmieni, a teologia nabierze bardziej dogmatycznego charakteru. Naukowiec żył w epoce, w której miało miejsce powstanie kalamy i mutazylizmu. Al-Farabi, będąc wybitnym przedstawicielem tego nurtu, tworzy swój słynny traktat „O rozumie”.
Współcześni uczeni zauważają, że to Al-Farabi ustanawia tradycję, zgodnie z którą nauka służy jako punkt wyjścia do zrozumienia religii, a ta staje się przedmiotem badań określonej nauki.
Jako jeden z pierwszych na Wschodzie Al-Farabi w swojej pracy „O klasyfikacji nauk” podejmuje próbę usystematyzowania wiedzy istniejącej w Kalifacie.
Badacze przypisują Al-Farabiemu pierwszeństwo w uzasadnianiu pojęcia próżni.
Jego „Wielka Księga Muzyczna” to także jedna z pierwszych na świecie prób połączenia teoretycznych i praktycznych aspektów nauk muzycznych. Ten krok wydaje się być dość odważny w warunkach, w których panowało tendencyjne podejście do muzyki. Jak wiadomo, w pierwszych wiekach islamu muzyka w ogóle była zabroniona. Dopiero później, w epoce Abbasydów, pod wpływem innych kultur, muzyka zaczęła coraz bardziej przenikać, zarówno do życia pałacowego, jak i do życia pospólstwa. Dziś badacze zauważają, że nikt nie przewyższył Al-Farabiego pod względem kompletności materiału przedstawionego w „Wielkiej Księdze Muzyki”.
Po dokładnej analizie „Wielkiej Księgi Muzyki” Al-Farabiego, kazachstański badacz Saida Daukejewa, zwraca uwagę, że traktat „zbiera i dogłębnie bada zagadnienia nauk muzycznych, głównie te, które wcześniej były przedmiotem poszczególnych utworów (skalę, rytm, technikę kompozycji muzycznej), po raz pierwszy szczegółowe i obszernie zostały opisane bliskowschodnie i środkowoazjatyckie narzędzia, które istniały w Kalifacie Arabskim i zostały odziedziczone przez kultury muzyczne późniejszych epok”, i stwierdza, że oryginalną muzyczną koncepcję teoretyczną filozofa można uznać za„ jeden z pierwszych eksperymentów historycznych w tworzeniu systematycznej teorii muzyki na Bliskim i Środkowym Wschodzie.
Będąc świadkiem wielu negatywnych zjawisk, które miały miejsce w Kalifacie Arabskim i które później doprowadziły do jego praktycznego rozpadu, Al-Farabi nie mógł pozostać zewnętrznym obserwatorem. Zdawał sobie sprawę, że w tej sytuacji społeczeństwo nieuchronnie stanie w obliczu rozkładu i śmierci. Jako człowiek o wysokich zasadach i wartościach duchowych nie mógł znieść istniejącej sytuacji. Podczas gdy inni próbowali przejąć władzę i pokonać wroga siłą i bronią, Al-Farabi, niechętny do otwartej konfrontacji, piórem i mocą wnikliwego umysłu walczył z istniejącym złem na niewidzialnym froncie aktywności intelektualnej („Poglądy mieszkańców cnotliwego miasta” , „Polityka cywilna”, „Aforyzmy męża stanu” itp.). I wygrał! Wygrał tym, że władza przechodziła z rąk do rąk, zmieniały się dynastie, grupy etniczne, układy sił, a głoszone przez niego idee i rozwiązania okazały się pożądane przez cały czas: jeśli chcesz zbudować silne państwo i dostatnie społeczeństwo, otwórz ludziom drogę do wiedzy, oświeć ich umysły i duszę, napełnij ją światłem. Przy czym wiedza powinna być poprzedzona wychowaniem i wysoką moralnością, którą również należy kultywować w społeczeństwie.
Według Al-Farabiego, tylko posiadający zdrowy umyśł, ciało i duszę głowa miasta może pomóc swoim ludziom osiągnąć taki stan. We wszystkich swoich pracach naukowiec podkreśla, że lud do postępu prowadzą poszczególne postacie, które poznają specjalną wiedzę niedostępną dla ogółu ludzi. Przyrównuje naukowców (filozofów) do proroków, zwracając uwagę na ich wyższość nad innymi dzięki tej ujawnionej im wiedzy (z tą jedyną różnicą, że naukowcy pojmują tę wiedzę przez rozum, podczas gdy prorocy przyjmują ją jako objawienie). Naszym zdaniem takie poglądy Al-Farabiego świadczą o wysokim statusie naukowca w kalifacie arabskim, co wiązało się z panującym w społeczeństwie kultem wiedzy. Jak wskazują badacze, „w następnych stuleciach społeczeństwo muzułmańskie znacznie wyprzedziło wszystkie inne regiony świata pod względem poziomu rozwoju wielu nauk, filozofii, sztuki”.
Naukowcy cieszyli się wówczas dużym prestiżem społecznym, otrzymywali wszelkiego rodzaju wsparcie i patronat. Znany średniowieczny autor Al-Dżachiz w „Księdze elokwencji” („Kitab al-balaga”) tak opisał ich miejsce: „Człowiek (nawet szlachcic) nie może obejść się bez czterech rzeczy, - nie można nie wstawać przed ojcem, nie można nie służyć gościowi, nie można nie dbać o swojego konia i nie szanować naukowca".
Okres, w którym żył i pracował Al-Farabi przypada na epokę dynastii Abbasydów (750-1258 / 1517). W tym czasie ustały zewnętrzne podboje Arabów w celu szerzenia islamu.
Za czasów Abbasydów wiedza czerpana z różnych źródeł „była głównym napędęm postępu w społeczeństwie muzułmańskim”. O poziomie kulturalnego rozwoju kalifatu arabskiego świadczy pojawienie się tutaj pierwszych uniwersytetów świata: az-Zejtuna (VIII w.), Karauiin (IX w.) oraz Al-Azchar (X w.). W IX wieku. (ok. 827-830) w Bagdadzie, za panowania kalifa Al-Mamuna (814-834), powstała pierwsza tego rodzaju w islamskim świecie akademia nauk, czyli stowarzyszenie naukowców - „Dom Mądrości” („Beit al-Hikma”), który stał się głównym ośrodkiem ruchu tłumaczeniowego w Kalifacie z języków greckiego, syryjskiego, indyjskiego i perskiego na arabski. O jego skali świadczą następujące oceny naukowców: „ ...była to jedna z najbardziej produktywnych prób przyswojenia cudzego dziedzictwa naukowo-filozoficznego w historii ludzkości ... Przekład prac naukowo-filozoficznych w Kalifacie prowadzono na znacznie większą skalę niż w średniowiecznej Europie; teksty te przeznaczone były dla znacznie szerszej publiczności muzułmańskiej „inteligencji” i miała świecki charakter”. W Domu Mądrości pracowali przedstawiciele różnych grup etnicznych i wyznań, prowadzący badania podstawowe, zarówno humanistyczne, jak i stosowane.
Można zatem zauważyć, że Al-Farabi żył w epoce wielkiego rozkwitu kulturalnego i naukowego, pomimo kryzysu władzy politycznej i zaciekłej ideologicznej polemiki w społeczeństwie. To właśnie te realia historyczne pozwoliły mu osiągnąć wyżyny w nauce i wysunąć pomysły, które nie tracą na aktualności do dziś.
Idealne miasto-państwo według Al-Farabiego to model nowoczesnego inteligentnego miasta „smart city” w najszerszym znaczeniu. Miasto idealne we wszystkim! Jako organizm doskonały, w którym wszystkie narządy działają sprawnie w ścisłym związku ze sobą, gdzie każdy wyraźnie spełnia swoją funkcję, a usterka jednego z nich prowadzi do naruszenia całego systemu. W ten sposób w zdrowym ciele miasta powstaje zdrowy duch, zdrowa energia twórcza, która prowadzi do jego dobrobytu. To właśnie w tak harmonijnie rozwijającym się społeczeństwie człowiek jako istota społeczna znajduje szczęście. Al-Farabi uważa, że człowiek został stworzony dla szczęścia i musi to nieuchronnie osiągnąć („O osiągnięciu szczęścia”, „Wskazanie drogi do szczęścia”).
Swoje szczęście Al-Farabi znalazł w uprawianiu nauki, osiągnięciu wysokiego („aktywnego”) intelektu, który pozwalał mu dogłębnie poznawąć istotę rzeczy i tym samym stać wyżej innych.
Za swoje śmiałe pomysły Abu Nasr był często prześladowany przez kręgi teologiczne, więc był zmuszony do przemieszczania się między różnymi miastami. Porzuciwszy rolę nadwornego naukowca, wybrał ascetyczny styl życia i całkowicie poświęcił się nauce. Co więcej, jego nauka nie jest abstrakcyjna, ale jest próbą przedstawienia jego odpowiedzi i rozwiązań dla istniejących problemów i realiów społeczeństwa.
Bardzo trudno jest zrozumieć świat Al-Farabiego. Aby to zrobić, do pewnego stopnia trzeba zostać samym Al-Farabim! Ale można zbliżyć się do zrozumienia tego - poprzez badanie jego własnych dzieł, dzieł jego nauczycieli, mentorów, poprzedników (myślicieli greckich, Al-Kindi, Juchanna ibn Chajlan, Abu Biszr Matta ibn Junus, Ibn as-Sarradż itp.), uczniów i naśladowców (Abu Hajjan at-Tauchidi, Abu Sulajman Al-Sidżistani, Jachja ibn Adji, Suchrabardi, Ibn Badża, Abu al-Hasan al-Amiri, Ibn Sina, Ibn Ruszd, Mojżesz Maimonides itd.), poprzez jego epokę, która stała się łącznikiem między starożytnością a nowym czasem.
Na przykładzie Al-Farabiego wyraźnie widać też umacnianie się w kalifacie arabskim elementu tureckiego (obok arabskiego i perskiego) i generalnie ludzi z Azji Środkowej, niezależnie od ich pochodzenia. Minęło nieco ponad sto lat od bitwy Atlachskiej, czyli Talaskiej (751), kiedy przyszły wielki Nauczyciel Wschodu urodził się w mieście Otrar. Ta bitwa zdeterminowała późniejszy rozwój cywilizacyjny regionu Azji Środkowej i Kazachstanu, znanego wówczas pod różnymi nazwami (Turan, Deszt-i Kipczak, Mawerannachr, ziemia Turków itp.). Warto zauważyć, że Turcy początkowo dali o sobie znać w łonie cywilizacji islamskiej jako nowa siła w dziedzinie nauki i wiedzy. Współczesny Al-Farabiemu inny pochodzący z Otraru słynny językoznawca i pisarz Ischak al-Farabi (zmarł w 951 r.) wniósł nieoceniony wkład w rozwój języka arabskiego. W swojej fundamentalnej pracy „Diuan al-adab” („Zbiór literacki”) podejmuje próbę usystematyzowania problematyki języka i literatury arabskiej oraz przedstawia nową zasadę tworzenia słownika na podstawie ostatniej litery rdzenia słowa. Później zasada ta będzie stanowić podstawę słowników kolejnych epok (stosują ją m.in. I. Al-Dżauchari przy opracowywaniu słownika „as-Sihah” i M. Kaszgari w pracy „Diuan lugat at-turk”).
Naszym drugim rodakiem, którego nazwisko jest również związane z rozwojem filologii arabskiej, jest Ismail Al-Dżauchari (940-1008), bratanek znanego leksykografa języka arabskiego Abu Ibrahima Ischaka al-Farabiego, autor pracy „as-Sihah” („Korona mowy i poprawność słowa języka arabskiego”), który jest jednym z pierwszych i fundamentalnych słowników języka arabskiego średniowiecza. Ponadto znaczna część tego materiału została zawarta w późniejszych słownikach arabskich opracowanych przez innych filologów.
I dopiero wtedy element turecki zacznie się wzmacniać w sferze militarnej i politycznej. W ten sposób „ludzie pióra” spośród tubylców Azji Środkowej i Kazachstanu poprzedzili pojawienie się „ludzi miecza”.
Nie należy zapominać, że wielu naukowców, którzy wnieśli wielki wkład w rozwój cywilizacji arabsko-muzułmańskiej, pochodzi z rejonu współczesnej Azji Centralnej. Sama ziemia Kazachstanu dała ponad 50 takich wybitnych osobowości. Co więcej, wciąż istnieje wiele nazwisk, które popadły w zapomnienie i które będą musiały zostać „na nowo odkryte” przez przyszłe pokolenia.
Przez cały czas ludzkość dążyła do wzniosłych ideałów, wybierała przykłady do naśladowania. Takimi byli prorocy i święci w różnych religiach (Budda, Zaratuszta, Mojżesz, Jezus, Mahomet), nauczyciele i mentorzy (guru, laushi, ustaz itd.), poeci i pisarze, wybitne postacie publiczne i polityczne. Zwykle byli to ludzie z rodzimych krajów. Szczególne miejsce zajmowały osoby, które wskazywały ludziom drogę do zbawienia, doskonałości i szczęścia oraz rozwijały w swojej pracy kwestie etyczne i moralne. W ten sposób nauki Konfucjusza, które stały się sposobem na życie, specjalnym modelem światopoglądu, nadal przenikają prawie wszystkie sfery społeczeństwa w wielu krajach Azji Wschodniej i Południowo-Wschodniej. To ewolucyjny model oparty na edukacji.
Al-Farabi również przestrzegał tej zasady. Wezwał do stworzenia oświeconego społeczeństwa, w którym królować będzie kult wiedzy połączony z wysokimi wartościami i normami moralnymi. Ale jeśli świat konfucjański istnieje od dawna, to świat żyjący według zasad Al-Farabiego, czyli farabisfera, nie został jeszcze w pełni ukształtowany. Wymaga to głębszego i pełniejszego zbadania jego dziedzictwa, przekazania ich w przystępnej formie szerokiemu gronu odbiorców i spopularyzowania wśród młodego pokolenia.
Jako wielki Humanista Al-Farabi chciał, aby świat był szczęśliwy. Jeden z pierwszych myślicieli w świecie muzułmańskim, podnosząc problem potrzeby znalezienia szczęścia przez każdego człowieka, uznał to za najwyższy cel. Swoim przykładem uosabiał ten dobry początek, który może uratować ludzkość przed nieuchronną zagładą. Wierzymy, że w kontekście pogłębiającego się kryzysu duchowego, którego doświadcza współczesny świat, myśli Al-Farabiego pozostają aktualne jak nigdy wcześniej. Stworzony przez niego model dobroczynnego państwa-miasta i wypracowana koncepcja etyczna mogą dziś służyć jako przykład godnego życia. Al-Farabi został uhonorowany wysokim tytułem NAUCZYCIELA na Muzułmańskim Wschodzie (i nie ma znaczenia, po kim i dlaczego został mianowany Drugim Nauczycielem - nadal nie ma zgody wśród badaczy z różnych krajów w tej kwestii), ale zasługuje na to, aby zostać Nauczycielem wszystkich postępowych ludzi na świecie!
Prof. dr n.hum. Tuleubaeva S.A.
Katedra Orientalistyki
Eurazjatyckiego Uniwersytetu Narodowego im. L.N. Gumilowa
(Nur-Sułtan, Kazachstan)
07 sierpnia 2020
07 sierpnia 2020