Жиі қойылатын сұрақтар
Қазақстан Республикасы Жер кодексінің 164-1-бабына сәйкес жер учаскесінің меншік иесі немесе жер пайдаланушы өз жер учаскесін өзгенің заңсыз иелігінен талап етіп алуға құқылы. Мемлекеттік меншіктегі және жер пайдалануға берілмеген жерлер құрамынан өздігінен басып алынған учаскені талап етіп алуды учаске орналасқан жердегі жергілікті атқарушы органдар жүзеге асырады. Заңсыз иеленуші өздігінен басып алынған учаскені әкімшілік құқық бұзушылық туралы заңнамада көзделген өндіріп алу шаралары қолданылған сәттен бастап отыз күнтізбелік күн ішінде босатуға және азаматтық заңнамада көзделген жағдайларды қоспағанда, осы учаскеде салынған (салынып жатқан) құрылысты өз бетінше немесе өз есебінен бұзуға міндетті. Заңсыз иеленушінің учаскені босату және құрылысты бұзу міндетін орындамауына байланысты даулар сот тәртібімен шешіледі. Егер өздігінен салынған құрылыс коммуналдық меншікке берілсе, оны салған тұлғаға құрылысқа жұмсалған шығындар сот айқындаған мөлшерде өтеледі. Егер заңсыз иеленушінің жеке басын анықтау мүмкін болмаса, уәкілетті орган учаскені қожайынсыз жылжымайтын зат ретінде есепке қою туралы өтінішті «Азаматтар үшін үкімет» мемлекеттік корпорациясына жолдайды. Есепке қойылған күннен бастап бір жыл өткен соң жергілікті атқарушы орган бұл затты мемлекет меншігіне түсті деп тану туралы талаппен сотқа жүгінеді. Кодекстің 168-бабына сәйкес Қазақстан Республикасының жер заңнамасын бұзу Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес жауапкершілікке әкеп соғады.
Мысалы, азаматтың сұрағы: «Біреу учаскені өздігінен басып алып, оған үй салды. Оған не қатер төнеді және жерді қалай қайтаруға болады?»
Мысал: Асхат мемлекеттік жер учаскесін өздігінен басып алып, құрылыс бастады. Жергілікті атқарушы орган учаскені талап етіп алады. Әкімшілік өндіріп алу шаралары қолданылғаннан кейін Асхат отыз күнтізбелік күн ішінде учаскені босатып, құрылысты өз бетінше немесе өз есебінен бұзуға міндетті, ал орындамаған жағдайда дау сотта шешіледі.
Мақсаты: Меншік иелері мен жер пайдаланушылардың құқықтарын қорғау және жерді өздігінен басып алуға жол бермеу.
Қазақстан Республикасы Жер кодексінің 57-бабына сәйкес ортақ үлестік меншік (ортақ үлестік жер пайдалану) қатысушылары жалпы жер учаскесін бөлу тәсілі мен шарттары туралы келісімге келмеген кезде, Кодекстің 62-бабы 2-тармағында көзделген жағдайларды және заңнамалық актілерде белгіленген өзге де жағдайларды қоспағанда, әрбір қатысушы өз жер үлесін жалпы учаскеден заттай (жерде) бөліп беруді талап етуге құқылы. Егер жер үлесін заттай бөліп шығаруға заңнамалық актілер бойынша жол берілмесе немесе жер учаскесіне және онымен тығыз байланысты барлық нәрсеге шамадан тыс залал келтірмей бөліп шығару мүмкін болмаса, бөлініп шығушы меншік иесі (жер пайдаланушы) басқа қатысушылардан өз жер үлесінің құнын төлеп беруді талап етуге немесе оны Кодекстің 55-бабының 2-тармағында белгіленген қағидаларға (ортақ үлестік меншіктегі ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлердегі жер үлестерімен мәмілелер) сәйкес басқа тұлғаға сатуға құқылы. Бұл қағида жер үлесі кондоминиум объектісінің құрамында болғанда қолданылмайды. Ортақ үлестік меншік қатысушысы өз үлесін басқа қатысушылардың келісімінсіз кепілге беруге құқылы (Кодекстің 79-бабының 3-тармағы).
Мысалы, азаматтың сұрағы: «Біз бауырларыммен учаскеге үлестік меншікте ортақ иеміз, бірақ келісе алмай жатырмыз. Өз үлесімді қалай бөліп алуға немесе сатуға болады?»
Мысал: Үш аға-іні учаскеге ортақ үлестік меншікте ие және бөлу туралы келісімге келмеді. Олардың бірі өз үлесін заттай бөліп беруді талап етуге құқылы. Егер учаскеге шамадан тыс залал келтірмей бөліп шығару мүмкін болмаса, ол басқа қатысушылардан өз үлесінің құнын төлеп беруді талап етуге немесе үлесін Кодексте белгіленген қағидалар бойынша басқа тұлғаға сатуға құқылы.
Мақсаты: Жерге ортақ үлестік меншік қатысушыларының құқықтарын қорғау және жер үлесін бөліп шығарудың және иеліктен шығарудың түсінікті тәртібін қамтамасыз ету.
Қазақстан Республикасы Жер кодексінің 82-бабына сәйкес меншік иесі өзіне тиесілі жер учаскесіне меншік құқығынан бас тарта алады: бұл туралы жариялау арқылы немесе жер учаскесіне өзіне тиесілі құқықтарды сақтау ниетінсіз оларды өзінен шеттеткенін анық көрсететін өзге де әрекеттер жасау арқылы. Уақытша жер пайдалану құқығынан немесе жеке меншіктегі учаскені уақытша пайдалану құқығынан бас тарту жалдау шартын немесе уақытша өтеусіз жер пайдалану туралы шартты тоқтату үшін белгіленген тәртіппен жүзеге асырылады. Меншік иесі меншік құқығынан бас тартқан жағдайда жер учаскесі Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 242-бабына сәйкес қожайынсыз жылжымайтын зат ретінде есепке қабылданады. Мұндай учаске есепте тұрған уақытында басқа тұлғаға уақытша жер пайдалануға берілуі мүмкін. Ерікті түрде бас тартқан кезде учаскені есепке қабылдауға негіз меншік иесінің нотариат куәландырған жазбаша өтініші болып табылады.
Мысалы, азаматтың сұрағы: «Мен енді жер учаскесіне ие болғым келмейді. Одан қалай бас тартуға болады?»
Мысал: Жер учаскесінің меншік иесі Серік меншік құқығынан бас тартуға шешім қабылдады. Ол нотариат куәландырған жазбаша өтінішті ресімдеді, соның негізінде учаске қожайынсыз жылжымайтын зат ретінде есепке қабылданады. Жалдаудан бас тартқысы келетін жалға алушы жалдау шартын тоқтату тәртібімен әрекет етуі қажет.
Мақсаты: Жерге құқықтардан ерікті түрде бас тартудың және босаған жер учаскелерін есепке алудың түсінікті тәртібін белгілеу.
Қазақстан Республикасы Жер кодексінің 102-бабына сәйкес азаматтарға жеке қосалқы шаруашылық жүргізу үшін жер учаскелері ауылдық елді мекендердің жерлерінен беріледі. Учаске үй жанындағы және егістік телімдерден тұрады. Үй жанындағы телім ауылдық елді мекендердің шегінде беріледі және ауыл шаруашылығы өнімін өндіру, сондай-ақ тұрғын үй, шаруашылық-тұрмыстық құрылыстар салу және балық шаруашылығы бассейнін орналастыру үшін пайдаланылады. Егістік телім тек ауыл шаруашылығы өнімін өндіру үшін пайдаланылады. Телімнің түрі кент, ауыл, ауылдық округ әкімінің жер учаскесіне құқық беру туралы шешімінде және сәйкестендіру құжатында көрсетіледі. Азаматтарға бағбандық, саяжай құрылысы және көкөніс өсіру жүргізу үшін учаскелер ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлерден, ауылдық елді мекендер жерлерінен және запас жерлерден беріледі. Учаскелердің мөлшері Кодекстің 50-бабында белгіленген. Жеке қосалқы шаруашылық, бағбандық және саяжай құрылысы үшін учаскелердің меншік иелері ортақ мүддеде қарапайым серіктестіктерге, бағбандық немесе өзге де тұтыну кооперативтеріне бірігуге құқылы. Егер учаскелер бөлек меншікте, ал ортақ пайдаланудағы мүлік ортақ үлестік меншікте болса, меншік иелері арасындағы қатынастарға кондоминиум туралы нормалар қолданылады.
Мысалы, азаматтың сұрағы: «Ауылда жеке қосалқы шаруашылыққа жер бөліп жатыр. Онда тұрғын үй салуға бола ма?»
Мысал: Гүлнара ауылда жеке қосалқы шаруашылық жүргізуге учаске алды. Ауыл шегіндегі үй жанындағы телімде ол тұрғын үй мен шаруашылық құрылыстарын сала алады, ал егістік телімді тек ауыл шаруашылығы өнімін өндіру үшін ғана пайдалануға болады. Телімнің түрі ауылдық округ әкімінің шешімінде және сәйкестендіру құжатында көрсетілген.
Мақсаты: Азаматтарға жеке қажеттіліктерге арналған жер учаскелерінің түрлерін және оларды нысаналы мақсатына сәйкес пайдалану тәртібін түсіндіру.
Қазақстан Республикасы Жер кодексінің 46-бабына сәйкес қандастарға жеке қосалқы шаруашылық, бағбандық және саяжай құрылысын жүргізу үшін жер учаскелерін беру уақытша өтеусіз жер пайдалану құқығында жүзеге асырылады. Қазақстан Республикасының азаматтығын алғаннан кейін берілген жер учаскелері Кодексте белгіленген тәртіппен және шарттармен қандастардың жеке меншігіне өтеді. Қандастарға берілетін жер учаскелеріне Кодекстің 48-бабының нормалары қолданылмайды, яғни олар сауда-саттықсыз (аукциондарсыз) беріледі.
Мысалы, азаматтың сұрағы: «Мен қандаспын, жақында Қазақстанға көшіп келдім. Жер ала аламын ба және қандай шарттармен?»
Мысал: Қандас Нұрлан жеке қосалқы шаруашылық жүргізу үшін учаскені уақытша өтеусіз жер пайдалану құқығында, сауда-саттыққа қатыспай алды. Ол Қазақстан Республикасының азаматтығын алғаннан кейін учаске Кодексте белгіленген тәртіппен оның жеке меншігіне өтеді.
Мақсаты: Қандастардың тарихи Отанында қоныстануын оларға жерді жеңілдетілген шарттармен беру арқылы қамтамасыз ету.
Қазақстан Республикасы Жер кодексінің 92-бабына сәйкес жер учаскесін игеру мерзімі мен шарттарын жергілікті атқарушы органдар айқындайды және олар сатып алу-сату немесе жер пайдалану (жалдау) шарттарында көрсетіледі. Егер құрылысқа арналған учаске оны беру туралы шешім қабылданған күннен бастап үш жыл ішінде нысаналы мақсаты бойынша пайдаланылмаса (егер жобалау-сметалық құжаттамада неғұрлым ұзақ мерзім көзделмесе), ол азаматтардың жеке меншігіндегі жеке тұрғын үй құрылысына арналған учаскені қоспағанда, мәжбүрлеп алып қоюға жатады. Егер жеке тұрғын үй салуға арналған учаске жер пайдалану құқығында дайындалмаған алаңда берілсе, игеру мерзімі оны инженерлік (коммуналдық) инфрақұрылыммен қамтамасыз еткен сәттен бастап есептеледі. Балық шаруашылығы объектілері үшін екі жыл мерзім белгіленген. Егер шаруа немесе фермер қожалығын, ауыл шаруашылығы өндірісін жүргізуге арналған учаске пайдаланылмау фактісі алғаш анықталған сәттен бастап бір жыл ішінде нысаналы мақсаты бойынша пайдаланылмаса, ол мәжбүрлеп алып қоюға жатады. Анықталған сәт деп меншік иесіне немесе жер пайдаланушыға бұзушылықтарды жою туралы нұсқама тапсырылған күн есептеледі. Пайдаланылмау кезеңіне бекітілген қала құрылысы құжаттамасы және инженерлік желілерге қосылу мүмкіндігі болмаған немесе учаске еңсерілмейтін күштің салдарынан пайдаланыла алмаған уақыт кірмейді. Алып қою жетім балалар мен ата-анасының қамқорлығынсыз қалған балалардың учаскелеріне олар жиырма бір жасқа толғанға дейін қолданылмайды. Кодекстің 94-бабына сәйкес алып қою жер пайдалануды және қорғауды мемлекеттік бақылау органдарының учаске орналасқан жердегі талап-арызы бойынша сот тәртібімен жүргізіледі. Талап-арыз Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексте көзделген өндіріп алу шаралары қолданылғаннан кейін және бұзушылықтарды жою туралы нұсқама мерзімі аяқталғаннан кейін беріледі. Учаскені нысаналы мақсаты бойынша пайдалану жөнінде шаралар қабылдау мерзімі – бір жыл, ал заңнаманы бұзушылықтарды жою мерзімі – анықталған сәттен бастап үш ай. Сот шешімі бойынша алып қойылған кезде меншік құқығы немесе жер пайдалану құқығы сауда-саттықта (аукциондарда) сатылады. Егер учаске өтеусіз негізде берілген болса, ол меншік иесіне құнын өтемей арнайы жер қорына есепке жатқызылады.
Мысалы, азаматтың сұрағы: «Маған құрылысқа учаске бөлінді, бірақ мен әлі ештеңе салмадым. Оны тартып алуы мүмкін бе?»
Мысал: Марат құрылысқа учаске алды, бірақ беру туралы шешім күнінен бастап үш жыл ішінде оны нысаналы мақсаты бойынша пайдаланбады. Мемлекеттік бақылау органы нұсқама берді, ал оның мерзімі аяқталып, әкімшілік шаралар қолданылғаннан кейін сотқа жүгінді. Учаске тек сот шешімі бойынша ғана алынуы мүмкін.
Мақсаты: Жерлерді тиімді және нысаналы пайдалануды қамтамасыз ету және оларды ұзақ уақыт пайдаланбауға жол бермеу.
Қазақстан Республикасы Жер кодексінің 76-бабына сәйкес кепіл нысанасы кепіл берушіге жеке меншік құқығымен немесе жер пайдалану құқығымен тиесілі жер учаскесі болуы мүмкін. Кепілге жылжымайтын мүлікті ипотекалау туралы қағидалар қолданылады. Кодекстің 77-бабында шектеулер белгіленген: учаскемен мәмілелер жасауға тыйым салынған кезде кепілге беруге жол берілмейді; егер учаскенің бір бөлігі дербес учаске ретінде пайдаланыла алмаса, оны кепілге беруге жол берілмейді; учаскені онда орналасқан ғимаратты (құрылысты, құрылысжайды) бір мезгілде кепілге бермей кепілге беруге жол берілмейді. Уақытша ұзақ мерзімді жер пайдалану (жалдау) құқығын кепілге беруге жалдау шартының қолданылу мерзіміне рұқсат етіледі, ал қысқа мерзімді өтеулі және уақытша өтеусіз жер пайдалану құқығын кепілге беруге Кодексте тікелей көзделген жағдайларды қоспағанда жол берілмейді. Кодекстің 79-бабына сәйкес кепіл берушілер жеке меншік құқығында немесе уақытша өтеулі ұзақ мерзімді жер пайдалану құқығында учаскелері бар жеке тұлғалар мен мемлекеттік емес заңды тұлғалар болуы мүмкін. Кепілге беру үшін мыналар ұсынылады: учаскеге құқық белгілейтін және сәйкестендіру құжаттары, ортақ бірлескен меншік қатысушыларының нотариат куәландырған жазбаша келісімі (олар болған жағдайда), тіркелген құқықтар (ауыртпалықтар) туралы құқықтық кадастр мәліметтері. Ортақ үлестік меншік қатысушысы өз үлесін басқа қатысушылардың келісімінсіз кепілге беруге құқылы. Негізгі міндеттемені қамтамасыз ету үшін учаскенің құны туралы келісімге қол жеткізілгеннен кейін кепіл шарты екі данада жасалады. Кепіл құқығы кепілді жер учаскесі орналасқан жердегі «Азаматтар үшін үкімет» мемлекеттік корпорациясында мемлекеттік тіркеген сәттен бастап туындайды.
Мысалы, азаматтың сұрағы: «Мен несие рәсімдеп жатырмын. Жер учаскемді кепілге беруге бола ма және ол үшін не қажет?»
Мысал: Жер учаскесінің меншік иесі Айгерім несие рәсімдеп, учаскені кепілге береді. Ол кредитормен кепіл шартын жасасады, құқық белгілейтін және сәйкестендіру құжаттарын, сондай-ақ тіркелген құқықтар туралы мәліметтерді ұсынады. Кепіл құқығы кепілді мемлекеттік корпорацияда мемлекеттік тіркегеннен кейін туындайды.
Мақсаты: Жер учаскелерін кепіл нысанасы ретінде заңды пайдалануды қамтамасыз ету және кепіл беруші мен кепіл ұстаушының мүдделерін қорғау.
Қазақстан Республикасы Жер кодексінің 49-бабына сәйкес мемлекеттік меншіктегі жер учаскесі сатып алушының жазбаша өтініші бойынша сатып алу-сату шартын жасасу арқылы он жылға дейінгі мерзімге бөліп төлеп сатылады. Сатып алушы шарт жасалған күннен бастап он жұмыс күні ішінде учаске құнының кемінде бес пайызы мөлшерінде аванс енгізуге тиіс. Кейіннен төлем шартқа қоса тіркелетін және оның ажырамас бөлігі болып табылатын төлемдер кестесіне сәйкес ай сайын енгізіледі. Төлем қолма-қол да, қолма-қол емес жолмен де жүзеге асырылуы мүмкін. Сатып алушы міндеттемелерді мерзімінен бұрын толық немесе iшiнара өтеуге құқылы; iшiнара өтеген кезде төлемдер кестесі қайта бекітіледі. Ай сайынғы төлем кешіктірілген жағдайда сатып алушы төленбеген сатып алу бағасының әрбір кешіктірілген күні үшін 0,1 пайыз мөлшерінде тұрақсыздық айыбын төлейді. Егер сатып алушы қатарынан үш ай, ал ауыл шаруашылығы мақсатындағы учаске үшін қатарынан екі жыл төлемді жүзеге асырмаса, сатушы алынған төлемдер сомасы сатып алу бағасының жартысынан асатын жағдайларды қоспағанда, шартты бұзуға және учаскені қайтаруды талап етуге құқылы. Бөліп төлеп сатылған учаскеге қатысты сатып алу бағасы толық төленгенге дейін мәмілелер жасауға тыйым салынады, кепілге беруді қоспағанда. Кепілге беру сатып алу бағасының кемінде елу пайызы төленген кезде рұқсат етіледі, бұл ретте кепіл нысанасы тек сатып алу бағасы төленген учаске бөлігі ғана болуы мүмкін. Шектеулер шартта және сәйкестендіру құжатында көрсетіледі; сатып алу бағасының төленгенін растайтын құжат оларды алып тастауға негіз болып табылады.
Мысалы, азаматтың сұрағы: «Мемлекеттен жер учаскесін бөліп төлеп сатып алуға бола ма және төлемді кешіктірсем не болады?»
Мысал: Ербол жер учаскесін бөліп төлеп сатып алу-сату шартын жасасты. Он жұмыс күні ішінде ол учаске құнының кемінде бес пайызы мөлшерінде аванс енгізді және әрі қарай кесте бойынша ай сайын төлейді. Төлемді кешіктірген үшін күніне 0,1 пайыз тұрақсыздық айыбы есептеледі, ал толық төленгенге дейін учаскені сатуға болмайды.
Мақсаты: Азаматтар үшін мемлекеттік жер учаскелерін төлем шарттары түсінікті және тараптардың мүдделері қорғалған қолжетімді сатып алу тетігін құру.
Қазақстан Республикасы Жер кодексінің 51-бабына сәйкес жер учаскесі бөлінетін және бөлінбейтін болуы мүмкін. Бөлінетін учаске деп нысаналы мақсатын өзгертпей және өрт қауіпсіздігі, санитариялық, экологиялық, құрылыс және өзге де міндетті нормалар мен қағидаларды бұзбай бөліктерге бөлуге болатын, бөлінгеннен кейін әр бөлігі дербес жер учаскесін құрайтын учаске танылады. Өзге жағдайда учаске бөлінбейтін болып табылады. Жер учаскесінің бөлінетіндігі және бөлінбейтіндігі сәйкестендіру құжатында көрсетіледі. Ауыл шаруашылығы мақсатындағы жер учаскелерін бөлу Кодекстің 97-бабының 3-1-тармағында көзделген нормаларды ескере отырып жүзеге асырылады. Бөлінетін жер учаскесінің бір бөлігімен мәміле жасалған кезде бұл бөлік белгіленген тәртіппен алдын ала дербес жер учаскесі болып бөлінуге тиіс. Өзге жағдайларда мәміле нысанасы шартта сипаттау арқылы немесе белгіленетін құқықтың (жалдау, өтеусіз пайдалану, сервитут және басқалар) жер учаскесінің бір бөлігіне таралу аясын сәйкестендіру құжатына түсіру арқылы айқындалуы мүмкін. Бөлінбейтін деп танылған жер учаскесін бөлуге жол берілмейді (Кодекстің 59-бабы).
Мысалы, азаматтың сұрағы: «Учаскемнің жартысын сатқым келеді. Мұны шартта көрсету жеткілікті ме?»
Мысал: Әсел өзінің бөлінетін учаскесінің бір бөлігін сатқысы келеді. Мәміле жасамас бұрын бұл бөлік белгіленген тәртіппен дербес жер учаскесі болып бөлінуге тиіс. Оның учаскесінің бөлінетін немесе бөлінбейтіні туралы мәліметтер сәйкестендіру құжатында көрсетілген.
Мақсаты: Жер учаскелерін міндетті нормаларды бұзбай заңды түрде бөлуді және олардың бөліктерімен мәмілелерді дұрыс рәсімдеуді қамтамасыз ету.
Қазақстан Республикасы Жер кодексінің 50-бабына сәйкес азаматтар мен заңды тұлғаларға ауыл шаруашылығына арналмаған мақсаттарға берілетін жер учаскелерінің мөлшері жер бөлудің бекітілген нормалары бойынша немесе сәулет-қала құрылысы және (немесе) құрылыс құжаттамасына сәйкес айқындалады. Сауда-саттыққа (аукциондарға) сатуға ұсынылатын учаскелер тізбесіне енгізілгендерді қоспағанда, жер учаскелері Қазақстан Республикасының азаматтарына жеке меншікке мынадай мөлшерде тегін беріледі: 1) ауылдық жерде жеке қосалқы шаруашылық (үй жанындағы және егістік телімдерін қоса алғанда) жүргізу үшін – суарылмайтын жерде 0,25 гектар және суармалы жерде 0,15 гектар; 2) жеке тұрғын үй құрылысы үшін – 0,10 гектар; 3) бағбандық, сондай-ақ саяжай құрылысы үшін – 0,12 гектар. Аталған мақсаттар үшін жер учаскелерін қайта тегін беруге жол берілмейді, Кодекстің 94-бабының 4-тармағында көрсетілген жағдайды қоспағанда. Жеке қосалқы шаруашылық жүргізу (үй жанындағы телім) және жеке тұрғын үй құрылысы үшін жер учаскелерін жеке меншікке тегін беру жер учаскелері игерілгеннен кейін жүргізіледі. Игеру кезеңіне мұндай учаскелер игеру шарттары мен мерзімдерін белгілей отырып, уақытша өтеулі жер пайдалану (жалдау) құқығында беріледі. Көкөніс өсіру жүргізу үшін жер учаскелері азаматтарға уақытша өтеусіз жер пайдалану құқығында 1 гектардан аспайтын мөлшерде беріледі. Жеке меншікте болуы мүмкін учаскелердің шекті мөлшерлері облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың, астананың өкілді және атқарушы органдарының бірлескен шешімдерімен жергілікті жағдайларға байланысты белгіленеді.
Мысалы, азаматтың сұрағы: «Үй салу үшін қанша жерді тегін ала аламын және қандай шарттармен?»
Мысал: Данияр жеке тұрғын үй құрылысына арналған жер учаскесіне кезекке тұрды. Оған 0,10 гектар көлемінде учаске тиесілі. Игеру кезеңінде учаске игеру мерзімдері белгіленіп, жалға беріледі, ал игергеннен кейін оған жеке меншікке тегін беріледі.
Мақсаты: Азаматтардың жерге тең қолжетімділігін және жер учаскелерін беруде бірыңғай, түсінікті нормаларды қамтамасыз ету.