«Қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыруға (жылыстатуға) және терроризмді қаржыландыруға қарсы іс – қимыл туралы» Заңға (бұдан әрі – КЖ/ТҚҚ туралы Заң) сәйкес Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің Қаржы мониторингі комитетіне (бұдан әрі-Комитет) Қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыруға қарсы іс-қимыл саласындағы мемлекеттік органдардың қызметін үйлестіру және терроризмді қаржыландыру жөніндегі жауапты міндет жүктеледі.
Терроризмді қаржыландыруға қарсы іс–қимылдың негізгі элементтерінің бірі және Комитеттің функциялары терроризмді және экстремизмді қаржыландырумен байланысты ұйымдар мен жеке тұлғалардың тізбесін (бұдан әрі - Тізбе) қалыптастыру жөніндегі жұмыс болып табылады.
Бұл қызмет халықаралық терроризмді қаржыландыру арналарын жабу бойынша Қазақстанның халықаралық міндеттемелерін орындауды іске асыруға бағытталған, белгіленген тұлғалар мен ұйымдардың ақша қаражатын беру үшін заңды арналарды пайдалануына кедергі болады, сондай-ақ террористердің қаржылық операцияларды жасауда туыстық және өзге де байланыстарды пайдалануын анықтауға көмектеседі.
Ақшаны жылыстатуға қарсы күрестің қаржылық шараларын әзірлеу тобының (ФАТФ) ұсынымдары ақшаны жылыстатуға және терроризмді қаржыландыруға қарсы іс-қимыл жөніндегі жалпыға бірдей танылған халықаралық стандарттар болып табылады, ал ФАТФ стандарттарында белгіленген шараларды оның барлық мүшелері қолдануға тиіс және оларды қолдану өзара бағалау процестері мен Халықаралық Валюта Қоры мен Дүниежүзілік Банктің бағалау процестері арқылы қатаң бағаланады — ФАТФ бағалаудың жалпы әдіснамасы негізінде (2021 жылы Қазақстан қылмыстық кірістерді заңдастыруға және терроризмді қаржыландыруға қарсы іс-қимыл жөніндегі Еуразиялық Топтың (ЕАТ) ұлттық өзара бағалауынан өтеді).
Бұдан басқа, ФАТФ стандарттарын орындау Қауіпсіздік Кеңесінің (БҰҰ ҚК) 2005 жылғы 29 шілдедегі № 1617 қарарына сәйкес Біріккен Ұлттар Ұйымына (БҰҰ) мүше кез келген ел үшін міндетті болып табылады.
Комитет экстремистік және террористік қылмыстар бойынша сотталған адамдардың, сот террористік және экстремистік қызметті жүзеге асыруда таныған ұйымдардың, өзара мұздату жөніндегі халықаралық шарттарға сәйкес енгізілген БҰҰ ҚК-нің санкциялық тізімдеріне енгізілген ұйымдардың және (немесе) жеке тұлғалардың тізімдерінен, сондай-ақ құқық қорғау және арнайы мемлекеттік органдардың деректері негізінде Бас прокуратураның ақпараты бойынша енгізілген тізбені жүргізеді.
КЖ/ТҚҚ туралы заңның нормаларына сәйкес Тізбеге енгізілген ұйымдар мен жеке тұлғаларға қатысты шоттарды, активтерді және өзге де мүлікті тоқтату бойынша шаралар қабылданады.
Тізбеде көрсетілген тұлғалардың ақшамен және (немесе) өзге мүлікпен жасалатын операцияларды тоқтату бойынша дереу шаралар қолдану мақсатында Комитет осы тұлғаны енгізу туралы мәліметтер келіп түскен күні Қаржы мониторингі субъектілерінің (бұдан әрі-ҚМС) осы шараларды жүзеге асыруы үшін Комитеттің ресми интернет – ресурсында (Тізбенің «енгізілген» деген 2-бөлімі) тізімді орналастырады.
Мәселен, КЖ/ТҚҚ туралы Заңнама нормасына сәйкес (13 бап 1-1 және 2 тармақ):
ҚМС террористік іс-әрекетке қатысы бар адамдардың тізімін, ұйымды немесе адамды Тізбеге енгізу туралы ақпаратты уәкілетті органның интернет-ресурсында орналастырған күннен бастап бір жұмыс күнінен кешіктірмей ақшамен және (немесе) өзге мүлікпен жасалатын операцияларды тоқтату бойынша мынадай шараларды дереу қабылдауға міндетті:
- осындай ұйымның немесе жеке тұлғаның банктік шоттары бойынша, сондай-ақ осындай жеке тұлға бенефициарлық меншік иесі болып табылатын клиенттің банктік шоттары бойынша шығыс операцияларын тоқтата тұруға (банктік шоттарға қызмет көрсетуге байланысты операцияларды қоспағанда);
- осындай ұйымдар мен жеке тұлғалардың банктік шотын пайдаланбай ақша төлемі немесе аударымы жөніндегі нұсқауларды, сондай-ақ осындай жеке тұлға бенефициарлық меншік иесі болып табылатын клиенттің нұсқауларын орындауды тоқтата тұруға құқылы;
- бағалы қағаздарды ұстаушылар тізілімдерінің жүйесіндегі және осындай ұйымның немесе жеке тұлғаның жеке шоттарындағы, сондай-ақ осындай жеке тұлға бенефициарлық меншік иесі болып табылатын клиенттің жеке шоттарындағы номиналды ұстауды есепке алу жүйесіндегі бағалы қағаздарды бұғаттау;
- сақтанушы брокерлік қызмет қызметтерін көрсету туралы шартты мерзімінен бұрын тоқтатқан жағдайда сақтандыру төлемін жүзеге асыру жөніндегі, сақтандыру сыйлықақысын немесе оның бір бөлігін қайтару жөніндегі операцияларды (міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыруға, қызметкер еңбек (қызметтік) міндеттерін атқарған кезде оны жазатайым оқиғалардан сақтандыруға, көлік құралдары иелерінің азаматтық-құқықтық жауапкершілігін міндетті сақтандыруға байланысты операцияларды қоспағанда) жүргізуден бас тартуға құқылы., тасымалдаушының жолаушылар алдындағы азаматтық-құқықтық жауапкершілігін міндетті сақтандырумен, туристі міндетті сақтандырумен);
- осындай ұйым немесе жеке тұлға жасайтын не олардың пайдасына, сол сияқты осындай жеке тұлға бенефициарлық меншік иесі болып табылатын клиент жасайтын не оның пайдасына жасалатын ақшамен және (немесе) өзге мүлікпен өзге де операцияларды жүргізуден бас тартуға (мұндай тұлғаға ақшаны банк шотына есепке жатқызуды, бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорына міндетті зейнетақы жарналарын енгізуді, аударуды қоспағанда) құқығы бар.
КЖ/ТҚҚ туралы Заңның 12-бабының 8-тармағына сәйкес, терроризмді және экстремизмді қаржыландырумен байланысты ұйымдар мен тұлғалар тізбесіне енгізілген жеке тұлға осы баптың 4-тармағының 3), 4), 5) және 6) тармақшаларында көзделген негіздер бойынша өзінің тыныс-тіршілігін және дербес табыс көздері жоқ отбасы мүшелерін қамтамасыз ету мақсатында Қаржы мониторингі субъектісіне ақшамен немесе өзге де мүлікпен мынадай операцияларды:
1) күнтізбелік ай ішінде отбасының әрбір мүшесіне шаққанда еңбек демалысына ақы төлеу немесе республикалық бюджет туралы заңда тиісті қаржы жылына белгіленген жалақының ең төмен мөлшерінен аспайтын мөлшерде жалақы түрінде алынған жалақыдан тұрады;
2) зейнетақы, қызметтік іссапарларға арналған шығыстар, Стипендиялар, жәрдемақылар, Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес өзге де әлеуметтік төлемдер түрінде алынған шығыстарды, сондай-ақ салықтарды, коммуналдық және әлеуметтік төлемдерді, бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдерді, өсімпұлдар мен айыппұлдарды төлеуді жүргізуге құқығы бар.
ҚМС Заңның 12-бабы 8-тармағының 1) тармақшасында көзделген тізбеге енгізілген жеке тұлғаға Заңның 13-бабының 3-тармағына сәйкес операция жүргізу туралы уәкілетті органның шешімін алғаннан кейін қаражат төлейтінін атап өтеміз.
Заңның 12-бабы 8-тармағының 2) тармақшасында көзделген ақшамен немесе өзге мүлікпен операцияларды және заңның 13-бабының 1-1-тармағына сәйкес мұздату жөніндегі шаралар қолданылмайтын операцияларды жүргізу туралы шешімді ҚМС дербес қабылдайды.
Сонымен бірге, ақшамен және (немесе) өзге мүлікпен жасалатын операцияларды тоқтату жөніндегі жоғарыда көзделген шаралар адамды тізбеге енгізгенге дейін ҚМС-мен жасалған шарттар бойынша мынадай операцияларға қатысты қолданылмайды:
1) банк салымының мерзімдерін ұзарту;
2) терроризмді және экстремизмді қаржыландырумен байланысты ұйымдар мен тұлғалардың тізбесіне енгізілген тұлғаның банктік шотынан банктік қарыз, лизинг шарттары немесе микрокредит беру туралы шарт бойынша міндеттемелерді өтеу есебіне ақшаны есептен шығару және аудару арқылы жүзеге асырылады.
Бұл нормалар (қалың қаріппен белгіленген) «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыруға (жылыстатуға) және терроризмді қаржыландыруға қарсы іс-қимыл мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» 2020 жылғы 13 мамырдағы Қазақстан Республикасының Заңымен толықтырылды және 2020 жылғы 15 қарашадан бастап заңды күшіне енеді.
Бұдан басқа, жылжымалы және жылжымайтын мүлікті анықтау және оларды одан әрі қатыру үшін Тізбеде тұрған адамдар туралы мәліметтер тиісті мемлекеттік органдардың атына жіберіледі.
Бүгінгі күні тиісті мемлекеттік органдардың қатарына ҚР Әділет министрлігі, ҚР ІІМ Әкімшілік полиция комитеті, ҚР ИИДМ азаматтық авиация комитеті, ҚР ҚМ Қазынашылық комитеті және «Азаматтарға арналған үкімет» КЕАҚ кіреді.
Сонымен бірге, «Қазақстан Республикасының Қаржы мониторингі жөніндегі уәкілетті органы мен мемлекеттік органдары арасында Қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыруға (жылыстатуға), терроризмді қаржыландыруға және жаппай қырып-жою қаруын таратуды қаржыландыруға байланысты ақпаратты, мәліметтер мен құжаттарды алмасу және беру жөніндегі өзара іс-қимыл қағидаларын бекіту туралы» бірлескен бұйрыққа сәйкес мемлекеттік органдардың тізбесіне, Қазақстан Республикасының Құқық қорғау және арнаулы мемлекеттік органдары», қосымша ҚР ҚМ Мемлекеттік кірістер комитеті енгізілді, бұл Тізбеге енгізілген тұлғаларға жеке кәсіпкерлерді мемлекеттік тіркеуді алып тастауға мүмкіндік береді (29.10.2015 ж. №375-V ҚР Кәсіпкерлік кодексінің 36-бабы).
Терроризмді қаржыландырумен байланысты ұйымдар мен жеке тұлғалардың активтерін тоқтату мәселесі бойынша әлемдік тәжірибе, мысалы, АҚШ-та терроризмді қаржыландырудың жолын кесу АҚШ президентінің № 13224 атқарушы Жарлығына сәйкес АҚШ Қаржы министрлігінің шетелдік активтерді бақылау басқармасы (OFAC) және Мемлекеттік департамент жасайтын санкциялық тізімдер болып табылады, ол үшін АҚШ азаматтары OFAC рұқсатынсыз ешқандай қаржылық операцияларды жасай алмайды, сол сияқты осы атқарушы Жарлықты айналып өтіп, кез-келген операцияларды жасай алмайды немесе қаражат, тауарлар немесе қызметтерді ұсына немесе қабылдай алмайды. Бұғатталған қаражатты OFAC арнайы рұқсатымен ғана ерітуге болады.
АҚШ Әділет департаменті террористерді, террористік ұйымдарды және олардың делдалдарын терроризмді қаржыландыруға байланысты активтерді анықтау және алып қою үшін әртүрлі құралдарды қолданады. Тәркілеу туралы ережелер АҚШ құқық қорғау органдарына орналасқан жеріне қарамастан барлық активтерді тәркілеуге және тәркілеуге мүмкіндік береді.
Ұйымдар мен тұлғалардың санкциялық тізбесіне енгізу БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 1267/1989 және 1988 қарарларына сәйкес жүзеге асырылады. Іс жүзінде Тізбеге енгізу туралы ұсыныстарды елдердің күш қызметтері енгізеді.
Тізбеге енгізілген адамдарға осы елдердің аумағында қолданылатын шаралар да, сондай-ақ ЕО бүкіл аумағында қолданылатын шаралар да қолданылады. Бұл елдердегі жеке және заңды тұлғалар тізбеге енгізілгені туралы, мұндай енгізудің себептері мен заңды салдары туралы хабарлама алады.
Италияның қаржылық барлау бөлімі (UIF) санкциялар тізіміне енгізілген адамдардың тізімін қаржы-несие мекемелеріне және белгілі бір қаржылық емес кәсіпорындарға кәсіби қауымдастықтар арқылы жібереді.
Австралияның Сыртқы істер және сауда министрлігі БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің қарарларына және Австралияның тәуелсіз санкцияларына сәйкес тізімдерге енгізілген адамдар мен ұйымдардың шоғырландырылған (жалпы) тізбесін жүргізеді.
Тиісті мемлекеттік органдар мен ведомстволардың тізімге енгізу критерийлеріне сәйкес келетін адамдар мен ұйымдарды анықтау үшін ақпаратты жинау, сұрау және ұсыну бойынша заңды өкілеттіктері мен рәсімдері бар (1988 жылғы құпиялылық туралы Заң, Австралиялық құпиялылықты сақтау принциптері).
Сонымен қатар, Австралия федералды полициясы активтері болуы мүмкін адамдар мен мекемелерге басшылық беру бөлігінде көмек көрсетуге құқылы. Мұздатуға жататын активтер туралы ақпарат бар адам бұл туралы Австралия федералды полициясына хабарлауға міндетті.
Жоғарыда көрсетілген деректер ФАТФ-тың Ұлттық өзара оң бағасын алған елдердің есептерінен алынған.
2021 жылы Қазақстан ЕАТ ұлттық өзара бағалаудан өтуін ескере отырып, қаржы мониторингі комитетінен ұйымдар мен тұлғалар тізбесіне енгізу туралы мәліметтер алатын орталық мемлекеттік органдар (ҚР Әділет министрлігі, ҚР ІІМ Әкімшілік полиция комитеті, ҚР ИИДМ азаматтық авиация комитеті, ҚР ҚМ Қазынашылық комитеті және «Азаматтарға арналған үкімет» КЕАҚ) сол күні жылжымалы және жылжымайтын мүлікті мұздату бойынша шаралар қабылдауы және оларды қабылдау күнін көрсете отырып, мұздату туралы ақпарат алған күннен бастап шаралар қабылдау туралы жауап беруі қажет.
ЕАТ ұлттық өзара бағалаудан өту кезінде ФАТФ ұсынымдарына және *БҰҰ ҚК Резалюциясына сәйкес халықаралық сарапшылар нәтижелері елдің жалпы бағалауына әсер ететін Тізбеге енгізілген адамдардың ақшасымен және (немесе) өзге де мүлкімен операцияларды дереу тоқтату жөнінде шаралар қабылдау мәселесін зерделейді және талдайды.
ЕАТ-тың Ұлттық өзара бағалауының теріс нәтижелері елдің инвестициялық тартымдылығына, халықаралық қаржылық экономикалық шарттардың орындалуына, сондай-ақ Қазақстанның әлемдік қоғамдастықтағы имиджіне теріс әсер етуі мүмкін.