Терроризмді және экстремизмді қаржыландырумен байланысты ұйымдар мен жеке тұлғалардың тізбесіне енгізілген тұлғалардың ақшамен және (немесе) өзге мүлікпен операцияларды тоқтату бойынша қаржы мониторингі субъектілеріне (микроқаржы ұйымдары, ломбардтар) арналған ұсынымдар
Әдістемелік ұсынымдар микроқаржы ұйымдарының, оның ішінде ломбардтардың (қаржы мониторингі субъектілері) тізімге қосылған ұйымдар мен тұлғалардың ақшамен және (немесе) өзге мүлікпен жасалатын операцияларды тоқтату жөнінде дереу шаралар қолдануы мақсатында әзірленді:
- терроризмді және экстремизмді қаржыландырумен байланысты ұйымдар мен тұлғалардың тізбесіне;
- террористік және экстремистік әрекетке қатысы бар адамдардың халықаралық тізбесіне;
- террористік іс-әрекетке қатысы бар адамдардың тізіміне;
– жаппай қырып – жою қаруын таратуды қаржыландырумен байланысты ұйымдар мен тұлғалардың тізбесіне (ЖҚҚТҚ) - (бұдан әрі-Тізбе).
«Қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыруға (жылыстатуға) және терроризмді қаржыландыруға қарсы іс – қимыл туралы» Заңға (бұдан әрі – Заң) сәйкес Қазақстан Республикасының Қаржы мониторингі агенттігіне (бұдан әрі - Агенттік) Қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыруға және терроризмді қаржыландыруға қарсы іс-қимыл саласындағы мемлекеттік органдардың қызметін үйлестіру жөніндегі міндет жүктеледі.
Терроризмді қаржыландыруға қарсы іс-қимылдың негізгі элементтерінің бірі және Агенттіктің функциялары жоғарыда көрсетілген тізбелерді қалыптастыру бойынша жұмыс болып табылады.
Бұл қызмет Халықаралық терроризмді қаржыландыру арналарын жабу бойынша Қазақстанның халықаралық міндеттемелерін орындауды іске асыруға бағытталған және белгіленген тұлғалар мен ұйымдардың өзінің құқыққа қайшы қызметінде ақша қаражатын беру үшін заңды арналарды пайдалануына кедергі болып табылады. Сондай-ақ қаржылық операцияларды жасауда «террористердің» туыстық және өзге де байланыстарды пайдалануын анықтауға ықпал етеді.
Ақшаны жылыстатуға қарсы күрестің қаржылық шараларын әзірлеу тобының (ФАТФ) ұсынымдары ақшаны жылыстатуға және терроризмді қаржыландыруға қарсы іс-қимыл жөніндегі жалпыға танылған халықаралық стандарттар болып табылады. ФАТФ стандарттарында белгіленген шараларды оның барлық мүшелері қолдануға тиіс, оларды қолдану ФАТФ-ты бағалаудың жалпы әдіснамасы негізінде өзара бағалау процестері және Халықаралық Валюта Қоры мен Дүниежүзілік Банктің бағалау процестері арқылы қатаң бағаланады.
ФАТФ стандарттарын орындау Қауіпсіздік Кеңесінің (*БҰҰ ҚК) қарарына сәйкес Біріккен Ұлттар Ұйымына (БҰҰ) мүше кез келген ел үшін міндетті болып табылады.
Агенттік экстремистік және террористік қылмыстар бойынша сотталған адамдар, сот террористік және экстремистік қызметті жүзеге асыруда таныған ұйымдар, өзара мұздату жөніндегі халықаралық шарттарға сәйкес енгізілген БҰҰ ҚК-нің санкциялық тізімдеріне енгізілген ұйымдардың және (немесе) жеке тұлғалардың тізімдерінен, сондай-ақ Қазақстан Республикасының Құқық қорғау және арнаулы мемлекеттік органдарының деректері негізінде Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасының ақпараты бойынша енгізілген тізбені жасайды және жүргізеді.
Заңның 13-бабының 1-1-тармағына сәйкес Тізбеге енгізілген ұйымдар мен жеке тұлғаларға қатысты шоттарды, активтерді және өзге де мүлікті мұздату бойынша шаралар қабылданады.
Тізбеде көрсетілген тұлғалардың ақшамен және (немесе) өзге мүлікпен жасалатын операцияларды тоқтату бойынша шұғыл шараларды қолдану мақсатында Агенттік осы тұлғаны енгізу туралы мәліметтер келіп түскен күні Қаржы мониторингі субъектілерінің (бұдан әрі-ҚМС) осы шараларды жүзеге асыруы үшін Агенттіктің ресми интернет – ресурсында тізімді орналастырады (Тізбенің «енгізілген» деген 2-бөлімі, Тізбенің (тізімдердің) мазмұны xls және pdf форматында деректерді көшіруге қол жеткізу мүмкіндігімен ашық қолжетімділікте болады).
* БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің қарары 1373 (2001), «террористік актілер жасайтын немесе жасауға тырысатын немесе террористік актілерге қатысатын немесе олардың орындалуына ықпал ететін адамдардың қаражаты мен басқа да қаржылық активтерін немесе экономикалық ресурстарын дереу оқшаулау; тұлғалардың және олармен байланысты тұлғалар мен ұйымдардың тікелей немесе жанама иелігіндегі немесе бақылауындағы меншік көмегімен алынған немесе сатып алынған қаражатты қоса алғанда, осындай тұлғалар мен ұйымдардың атынан немесе олардың нұсқауы бойынша әрекет ететін тұлғалар мен ұйымдардың да, тікелей немесе жанама түрде меншігінде немесе бақылауында болатын ұйымдардың да атауы көрсетіледі».
Мәселен, Заңның 13-бабының 1-1 және 2-тармақтарына сәйкес:
ҚМС террористік іс-әрекетке қатысы бар адамдардың тізімін, ұйымды немесе адамды Тізбеге енгізу туралы ақпаратты уәкілетті органның интернет-ресурсында орналастырған күннен бастап бір жұмыс күнінен кешіктірмей ақшамен және (немесе) өзге мүлікпен жасалатын операцияларды тоқтату бойынша мынадай шараларды дереу қабылдауға міндетті:
- осындай ұйымның немесе жеке тұлғаның банктік шоттары бойынша, сондай-ақ осындай жеке тұлға бенефициарлық меншік иесі болып табылатын клиенттің банктік шоттары бойынша шығыс операцияларын тоқтата тұруға **(банктік шоттарға қызмет көрсетуге байланысты операцияларды қоспағанда);
- **осындай ұйымдар мен жеке тұлғалардың банктік шотын пайдаланбай ақша төлемі немесе аударымы жөніндегі нұсқауларды, сондай-ақ осындай жеке тұлға бенефициарлық меншік иесі болып табылатын клиенттің нұсқауларын орындауды тоқтата тұруға құқылы;
- бағалы қағаздарды ұстаушылар тізілімдерінің жүйесіндегі және осындай ұйымның немесе жеке тұлғаның жеке шоттарындағы, сондай-ақ осындай жеке тұлға бенефициарлық меншік иесі болып табылатын клиенттің жеке шоттарындағы номиналды ұстауды есепке алу жүйесіндегі бағалы қағаздарды бұғаттау;
- **сақтанушы брокерлік қызмет қызметтерін көрсету туралы шартты мерзімінен бұрын тоқтатқан жағдайда сақтандыру төлемін жүзеге асыру бойынша, сақтандыру сыйлықақысын немесе оның бір бөлігін қайтару бойынша операцияларды жүргізуден бас тартуға (міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыруға, қызметкер еңбек (қызметтік) міндеттерін атқарған кезде оны жазатайым оқиғалардан сақтандыруға, көлік құралдары иелерінің азаматтық-құқықтық жауапкершілігін міндетті сақтандыруға байланысты операцияларды қоспағанда), тасымалдаушының жолаушылар алдындағы азаматтық-құқықтық жауапкершілігін міндетті сақтандырумен, туристі міндетті сақтандырумен);
**13-баптың 1-1 және 2-тармақтарының қалың қаріппен жазылған нормалары «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыруға (жылыстатуға) және терроризмді қаржыландыруға қарсы іс-қимыл мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» 2020 жылғы 13 мамырдағы Қазақстан Республикасының Заңымен толықтырылды және 2020 жылғы 15 қарашадан бастап заңды күшіне енді.
- осындай ұйым немесе жеке тұлға жасайтын не олардың пайдасына, сол сияқты осындай жеке тұлға бенефициарлық меншік иесі болып табылатын клиент жасайтын не оның пайдасына жасалатын ақшамен және (немесе) өзге мүлікпен өзге де операцияларды жүргізуден бас тартуға (мұндай тұлғаның банктік шотына ақшаны есепке жатқызуды, **бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорына міндетті зейнетақы жарналарын енгізуді, аударуды қоспағанда).
Заңның 12-бабының 8-тармағына сәйкес Терроризмді және экстремизмді қаржыландырумен байланысты ұйымдар мен тұлғалардың тізбесіне енгізілген жеке тұлға осы баптың 4-тармағының 3), 4), 5) және 6) тармақшаларында көзделген негіздер бойынша өзінің тыныс-тіршілігін қамтамасыз ету мақсатында және дербес табыс көздері жоқ отбасы мүшелері ақшамен немесе өзге де мүлікпен мынадай операцияларды жүзеге асыру үшін қаржы мониторингі субъектісіне жүгінуге құқылы:
1) күнтізбелік ай ішінде отбасының әрбір мүшесіне шаққанда тиісті қаржы жылына арналған республикалық бюджет туралы заңда белгіленген жалақының **ең төмен мөлшерінен аспайтын мөлшерде **еңбек демалысы немесе жалақы түрінде алынған;
2) зейнетақы, **қызметтік іссапарларға арналған шығыстар, Стипендиялар, жәрдемақылар, Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес өзге де әлеуметтік төлемдер, сондай-ақ салықтар, **коммуналдық және әлеуметтік төлемдер, бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер, өсімпұлдар мен айыппұлдар төлеуді жүргізуге құқығы бар.
ҚМС Заңның 12-бабы 8-тармағының 1) тармақшасында көзделген тізбеге енгізілген жеке тұлғаға уәкілетті органның (яғни Агенттіктің) Заңның 13-бабының 3-тармағына сәйкес операция жүргізу туралы шешімін алғаннан кейін қаражат төлейтінін атап өтеміз.
Заңның 12-бабы 8-тармағының 2) тармақшасында көзделген ақшамен немесе өзге мүлікпен операцияларды және заңның 13-бабының 1-1-тармағына сәйкес мұздату жөніндегі шаралар қолданылмайтын операцияларды жүргізу туралы шешім **ҚМС дербес қабылданады.
**Жоғарыда көзделген ақшамен және (немесе) өзге мүлікпен жасалатын операцияларды тоқтату жөніндегі шаралар адамды тізбеге енгізгенге дейін ҚМС-мен жасалған шарттар бойынша мынадай операцияларға қатысты қолданылмайды:
1) банк салымының мерзімдерін ұзарту;
2) Терроризмді және экстремизмді қаржыландырумен байланысты ұйымдар мен тұлғалардың тізбесіне енгізілген тұлғаның банктік шотынан банктік қарыз, лизинг шарттары немесе микрокредит беру туралы шарт бойынша міндеттемелерді өтеу есебіне ақшаны есептен шығару және аудару арқылы жүзеге асырылады.
Жоғарыда баяндалғанды ескере отырып, ҚМС тез арада, бірақ агенттіктің ресми сайтында тізімді орналастырған (Тізбеге енгізілген) күннен бастап бір жұмыс күнінен кешіктірмей ақшамен және (немесе) өзге мүлікпен жасалатын операцияларды тоқтату жөнінде шаралар қабылдауы (яғни микроқаржы ұйымдары мен ломбардтарға Тізбеде тұрған адамға тиесілі ақша қаражатымен немесе өзге мүлікпен жасалатын операцияларды жүзеге асыруға тыйым салынады) және қабылданған шаралар туралы оларды қабылдау уақыты мен күнін көрсете отырып Агенттікке ақпарат беруі (ҚМ-1, ДЭБ-ҚМС және АЖО-ҚМС байланыс арналары).
Микроқаржы ұйымдары мен ломбардтар Заңның 5-бабы 3-тармағының 1) тармақшасына сәйкес клиенттермен іскерлік қатынастар орнатқан кезде клиенттердің деректерін оның тізбедегі тұлғалармен сәйкес келуі тұрғысынан тиісінше тексеру жөнінде тереңдетілген шаралар қабылдауы қажет. Тексеруді оның жеке басын куәландыратын құжаттың ұсынылған деректері (яғни Т.А.Ж., кк,аа,жж туған жылы, туған жері), жеке сәйкестендіру нөмірі бойынша жүзеге асыру (Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес жеке тұлғаға жеке сәйкестендіру нөмірі берілмеген жағдайларды қоспағанда) заңды мекенжайы, сондай-ақ Заңның 5-бабы 3-тармағының 1) тармақшасына сәйкес іскерлік қатынастардың болжамды мақсаты мен сипатын, яғни айналымға не себеп болғанын және қандай мақсаттар үшін ақша қаражаты талап етілетінін белгілеуді жүзеге асыру.
Заңның 5-бабының 5-тармағына сәйкес ҚМС клиенттен (оның өкілінен) клиентті (оның өкілін) сәйкестендіру, бенефициарлық меншік иесін анықтау үшін қажетті немесе жеткілікті мәліметтер мен құжаттарды ұсынуды, сондай-ақ салықтық резиденттігі, қызмет түрі және жасалатын операцияларды қаржыландыру көзі туралы мәліметтерді ұсынуды талап етуге құқылы.
Клиенттер (олардың өкілдері) ҚМС-ға бенефициарлық меншік иелері туралы ақпаратты қоса алғанда, олардың заңда көзделген міндеттерін орындауы үшін қажетті ақпарат пен құжаттарды беруге міндетті.
Тізбеден адамның өтініш жасау фактісі анықталған кезде микроқаржы ұйымдары кредит беруден бас тартуы, ал ломбардтар мүлікті кепілге қойып қысқа мерзімді қарыздар беруден бас тартуы және бөлінген байланыс арналарының құралы бойынша осындай тұлғаға өтініш беру және бас тарту фактісі туралы міндетті түрде Агенттікті хабардар етуі қажет (ВЭБ-СФМ и АРМ-СФМ).
Заңның 12-бабының 8-тармағына сәйкес Ұйым мен жеке тұлғаны Тізбеден алып тастау Тізбеге енгізілген ұйымдар мен жеке тұлғаларға тиесілі ақшамен және (немесе) өзге мүлікпен операцияларды тоқтату жөніндегі шараларды қолданудың күшін жою үшін негіз болып табылады.
III. Мұздату бойынша шаралар қолданылмаған жағдайдағы жауапкершілік
Заңның 20-бабының 1-тармағына сәйкес Қазақстан Республикасының Қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыруға (жылыстатуға) және терроризмді қаржыландыруға қарсы іс-қимыл туралы заңнамасын бұзу Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленген жауаптылыққа әкеп соғады.
«Әкімшілік құқық бұзушылық туралы» Қазақстан Республикасы Кодексінің 214-бабының тармақтарына сәйкес мынадай жауапкершілік көзделген:
2 тармақ. Қаржы мониторингі субъектілерінің қаржы мониторингіне жататын ақшамен және (немесе) өзге мүлікпен жасалатын операциялар туралы ақпаратты бермеуі, уақтылы бермеуі –
Жеке тұлғаларға – елу, лауазымды адамдарға, нотариустар мен адвокаттарға, шағын кәсіпкерлік субъектілеріне, коммерциялық емес ұйымдарға – бір жүз қырық, орта кәсіпкерлік субъектілеріне – екі жүз жиырма, ірі кәсіпкерлік субъектілеріне төрт жүз айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде айыппұл салуға әкеп соғады.
4 тармақ. Қаржы мониторингі субъектілерінің клиенттерді (олардың өкілдерін) және бенефициарлық меншік иелерін тиісінше тексеру жөніндегі шараларды қабылдамауы –
Жеке тұлғаларға – отыз, лауазымды адамдарға, нотариустар мен адвокаттарға, шағын кәсіпкерлік субъектілеріне, коммерциялық емес ұйымдарға – сексен, орта кәсіпкерлік субъектілеріне – екі жүз, ірі кәсіпкерлік субъектілеріне үш жүз айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде айыппұл салуға әкеп соғады.
5 тармақ. Қаржы мониторингі субъектілерінің Қазақстан Республикасының КЖ/ТҚҚ туралы заңнамасын ақшамен және (немесе) өзге мүлікпен операцияларды мұздату жөніндегі шараларды қабылдау және (немесе) ақшамен және (немесе) өзге мүлікпен операцияларды мұздату жөніндегі шаралар туралы ақпарат беру бөлігінде бұзуы –
Жеке тұлғаларға – елу, лауазымды адамдарға, нотариустар мен адвокаттарға, шағын кәсіпкерлік субъектілеріне, коммерциялық емес ұйымдарға – бір жүз қырық, орта кәсіпкерлік субъектілеріне – екі жүз жиырма, ірі кәсіпкерлік субъектілеріне төрт жүз айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде айыппұл салуға әкеп соғады.
6 тармақ. Қаржы мониторингі субъектілерінің клиентке Іскерлік қатынастар орнатудан және ақшамен және (немесе) өзге мүлікпен операциялар жүргізуден бас тарту және (немесе) іскерлік қатынастар орнатудан және ақшамен және (немесе) өзге мүлікпен операциялар жүргізуден бас тарту туралы ақпарат беру жөніндегі міндеттерді орындамауы –
Жеке тұлғаларға – отыз, лауазымды адамдарға, нотариустар мен адвокаттарға, шағын кәсіпкерлік субъектілеріне, коммерциялық емес ұйымдарға – сексен, орта кәсіпкерлік субъектілеріне – екі жүз, ірі кәсіпкерлік субъектілеріне үш жүз айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде айыппұл салуға әкеп соғады.
Қазақстан Республикасы 2021 жылы қылмыстық кірістерді заңдастыруға және терроризмді қаржыландыруға қарсы іс-қимыл жөніндегі Еуразиялық Топтың (ЕАТ) халықаралық сарапшыларының ұлттық өзара бағалауынан өтуге жатады.
ФАТФ ұсынымдарына және БҰҰ ҚК Резалюциясына сәйкес нәтижелері елдің жалпы бағалауына әсер ететін ұйымдардың және (немесе) Тізбеге енгізілген адамдардың ақшасымен және (немесе) өзге де мүлкімен операцияларды дереу тоқтату жөнінде шаралар қабылдау мәселесі зерделенеді және талданады.
ЕАТ-тың Ұлттық өзара бағалауының теріс нәтижелері елдің инвестициялық тартымдылығына, халықаралық қаржылық экономикалық шарттардың орындалуына, сондай-ақ Қазақстанның әлемдік қоғамдастықтағы имиджіне теріс әсер етуі мүмкін.