Уалихановский район

Шоқан атындағы өлкенiң қысқаша тарихы

1920 жылғы 26 тамызына дейiн бiздiң болашақ Уәлиханов ауданының жерi Ақмола облысының құрамында болып келген едi. Оның территориясы Қойтас, Теке, Қарай, Николаев болыстарын қамтыды. Николаев болысы 1922 жылдан бастап Қарауыл болысы деп аталды. 1921 жылдың 25 сәуiрiнде Ақмола облысы, орталығы Қызылжар қаласы болған губернияға айналдырылды. Ал бiр жылдан кейiн (1922 жылғы 13 мамыр) Ақмола губерниясында бұрынғы уездерiмен бiрге жаңа Шарлақ уезi құрылды. Ол 1926 жылға дейiн сақталды. Оның территориясында жоғарыда аталған болыстармен бiрге 1923 жылы 13 наурызда құрылғын Қызылту болысы да болды. Шарлақ уезi тарқатылғаннан кейiн Қызылту болысы Қызылжар округiне қарайтың болды.

Қазақ АССР-ы Орталық Атқару Комитетiнiң 1928 жылғы 17 қаңтарда өткiзiлген екiншi сессиясында Қазақстанның әкiмшiлiк–территориялық бөлiну жобасы бекiтiлдi. Осы күннен бастап Кокшетау уездi тарқатылды да оның бiр бөлiгi жаңадан құрылған Пертопавл округiнiң құрамына ендi. Осы бөлiктiң iшiнде Қызылту болысыда болды. Осылайша 1928 жылы 17 қаңтар Қызылту ауданының құрылған күнi болып есептеледi. Алғашқы кезде қазiргi Ақжар ауданының Талшық поселкесiнiң қасындағы Қулыкөл ауылы аудан орталығы деп саналып келдi. Мұнда тұрғын үйлер де, кеңселер де кигiз үйлер болыпты. Кейiннен аудан орталығы Қондыбай ауылына көшiрiлiп, ал 1929 жылы шiлде айында аудан орталығы Кiшкенекөл жағасына көшiрiлдi. Ауылда шымнан салыңған 100 шақты үй болды. Көне көз қарттардың айтуы бойынша онда 500-дей адам болған. Ол кезде аудан территориясы ұлан байтақ жердi алып жатты.

Кейiннен Қызылту ауданынан Ленин, Ленинград, Уәлиханов аудандары отау алып шығып жеке шаңырақ көтердi.

Қазақстанда коллективтендiру жүргiзiлген кезде, аудан орталығында “Жаңалық” деп аталған қолхоз құрылды. Онда 300 гектар жыртынды жер болды. Қызылту аудандық партия комитетiнiң 1938 жылғы 23 желтоқсандағы үшiншi пленумының қаулысында осы уақытта ауданда 46 колхоз бар екенi көрсетiлген.

Ұлы Отан соғысы басталғанға дейiн ауданда мемлекеттiк банк, жинақ касса аурухана, асхана, өнеркәсiп және азық-түлiк магазиндерi, почта, мектеп, диiрмен, радио нүктелерi болды. Егiн көлемi 10 мың гектар, ал шабындық жер 54560 гектарға жеткiзлiдi. Жаңадан 20 елдi мекен құрылып, аудан тұрғындарының көшпендiлiктен отырықшылыққа көшу процесi толық аяқталды. 1935 жылға дейiн аудан мектептерiнде , бiлiм беру қазақ тiлiнде жүргiзiлдi. 1936 жылдан бастап орыс тiлi енгiзiле бастады. 1944 жылы аудан орталығында оқуды орыс тiлiнде жүргiзiлетiн класс ашылды. Онда орыс балаларымен бiрге қазақ, немiс балалары да оқыды.

1944 жылғы территориялық-әкiмшiлiк бөлiнуден кейiн аудан Көкшетау облысының құрамына кiрдi. Тың және тыңайған жерлердi игеру басталғаннан кейiн орасан зөр әлеуметтiк-экономикалық өзгерiстер болды. Оның ауқымын егiс көлемiнiң өсуiнен де айқын көруге болады. Егер 1953-шi жылы ауданда 29939 гектар жыртынды жер болса, екi жылдан кейiн бұл көрсеткiш 257248 гектарға жеттi. Жаңа елдi мекендер мен совхоздар пайда болды. 1958 жылы Көкшетау — Қызылту темiржолы, ал 1965 жылы Қызылту — Ертiс темiржолы пайдалануға берiлдi. Тың игерiлген алты жыл iшiнде халық саны 18 мың адамға өстi. 1964 жылы Қызылту қала типтi поселке атанды.

Қызылту жерi 12 Социалистiк Еңбек Ерiн тәрбиелеп шығарды. Олар Ш.Халыков, Г.Линников, Қ.Мүсiпов, А.Иванов, А.Стецюк, И.Хабло, В.Яворский, В.Амбицкий, В.Окунев, Ф.Моргун, К.Оразалин, Е.Қадыралин.

Бұл күндерi де ерен еңбек етiп жүрген тамаша адамдар әлi де аз емес. Қызылту өңiрi адам танымастай өзгердi, мүнда тұратын халықтардың әлеуметтiк-мәдени, рухани дамуында көп алға iлгерiшiлiк болды. Селолар бейнесi танығыссыз өзгердi. Аудан орталығы мен совхоздарда су құбыры жүйесi таратылды, телевизия станциясы салынды. Тұрғын үй — 91 программасы ойдағыдай жүзеге асырылды.

1997 жылғы 3 мамыр күнгi Қазақстан Республикасы Прездентiнiң Жарлығы бойынша Көкшетау облысыны жаьылып, Қызылту ауданы Солтүстiк Қазақстан облысы құрамына қайтадан ендi. Қызылту ауданы — Уәлиханов ауданы, Қызылту кентi — Кiшкенекөл кентi деп аталды.