Жиі қойылатын сұрақтар

Жазаны шартты түрде мерзімінен бұрын босатудың (бұдан әрі-ШМББ) немесе жазаның өтелмеген бөлігін неғұрлым жеңіл жазамен ауыстырудың (ЖЖА) негізгі шарттары сотталғанның қылмыспен келтірілген зиянды толық өтеуі және жазаны өтеудің белгіленген тәртібін қасақана бұзудың болмауы болып табылады.

Мекеме әкімшілігі сотталғанның ШМББ немесе ЖЖА туралы өтінішхатына оның жазасын өтеу кезеңінде жеке басын, мінез-құлқын, жұмысқа және оқуға қатынасын сипаттайтын мәліметтер қоса беріледі және сотталған адам өтініш жасағаннан күннен бастап 10 күн мерзім ішінде материалды сотқа жолдайды, сондай-ақ прокурорды жазбаша нысанда хабардар етеді.

Бұған қоса, ШМББ және ЖЖА ауыстыру мәселелерін қарау соттың құзіретіне жататын атап өтеміз.

Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес соттың сот төрелігін жүзеге асырудағы қызметіне аралсуға жол берілмейді және заңда көзделген жауапкершілікке әкеп соғады.

 

Ұстау жағдайлары бас бостандығынан айыру орындарындағы сотталғандардың мінез-құлқына тікелей байланысты. Егер сотталғанға оң мінездеме берілсе, онда ол жазасын бір мекемеде өтеу барысында дағдылы ұстау жағдайынан жеңілдікті ұстау жағдайына ауыстырылады. Режимді қаскөйлікпен бұзушы сотталғандар қалғандарынан бөлек, қатаң жағдайда ұсталады. Осылайша, сотталғандардың өз мінез-құлқына байланысты және сол арқылы оларға үлкен ынталанырушы әсер ететін жазаны өтеу шарттарын өзгертудің бірыңғай жүйесі жасалды.

ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаттары бас бостандығынан айыру орындарында ұсталатын әйелдерге қатысты рақымшылық жасау мәселесін көтерді.

Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігі рақымшылық қолдану туралы ұсынысты қолдады.

Сотталғандарға, атап айтқанда, сотталған әйелдерге және халықтың әлеуметтік осал топтарына жататын сотталғандарға рақымшылық жасау мәселесі талқылануда.

Сонымен қатар, рақымшылықты Қазақстан Республикасының Парламенті шығаратынын атап өтеміз.

Сотталғандардың олардың ұстау жағдайларына сәйкес қолданыстағы заңнама бойынша сәлемдемелер, сауқаттар және бандерольдерді мөлшерін алуға құқылы.

Сонымен, орташа қауіпсіз мекемелерде жазасын өтеуші сотталғандар үшін:

- жеңілдікті жағдайда 12 сәлемдеме мен сауқат, немесе 12 бандероль жылына ;

- дағдылы жағдайда 6 сәлемдеме мен сауқат, немесе 6 бандероль жылына;

- қатаң жағдайда жылына 3 сәлемдеме мен сауқат, немесе 3 бандероль алуға құқылы.

Сол сияқты, жазасын қауіпсіздігі барынша төмен, қауіпсіздігі барынша жоғары, төтенше қауіпсіз және толық қауіпсіз мекемелерде өтеуші сотталғандарға тиесілі сауқаттар, сәлемдемелер және бандерольдар алу құқығы сотталғандардың ұстау жағдайына байланысты.

Сонымен қатар, сәлемдемелер мен сауқаттар және бандерольдермен жіберуге рұқсат етілген заттардың тізімі 27 тармақтан тұрады:

1. темекi бұйымдары, сіріңке, қолшамы және өзге де бейімделген құралдары жоқ оттықтар (кәмелетке толмаған сотталғандардан басқа);
2. белгiленген үлгiдегi киiм, бас киiм, шарф, аяқ киiм және төсек-орын жабдықтары, қолғап немесе биялай, бөлмеде киетін аяқ киім (бір дана) және, іш киiм (жылы және қарапайым), тұтастай қара, қою көк немесе қою қоңыр түсті футболка, свитер, спорт костюмі, спорт аяқ киімі бір жиынтықтан, (спорт костюмдері мен аяқ киім спорттық іс-шараларда қолданылады);
3. бет орамал, белдiк, шұлық-ұйық бұйымдары, колготка, жiп, сүлгi;
4. жуыну жабдықтары (иiс, шаруашылық сабындары, кір жуатын ұнтақ, дәретхана қағазы, тiс щеткасы, тiс ұнтағы, тiс пастасы, су сабын, шомылуға арналған гель, крем, қырынуға арналған көбік, металдан басқа тарақ, жөке немесе ысқыш, шарикті, гельді дезодорант), шыны ыдыста емес және спирттік негізде емес иіс су;
5. үш бұрышты орамал, рейтуз, белдiк, бюстгальтерлер, дәке, гигиеналық пакеттер, резеңкеден жасалған шаш қыстырғыш, мақта, спирттік негізде емес косметикалық қажеттіліктер, пластмассалық бигудилар (әйел үшін);
6. жасақ бастықтарының есебінде, толық қауіпсіздік мекемесінде сақталатын бекет бақылаушысы есебінде сақталатын электр не механикалық ұстара, қауіпсіз ұстара (бір рет қолданылатын), тырнақ алатын құрал;
7. етiк щеткасы және киiм щеткасы, аяқ киiм кремi;
8. көзілдірік, сабын және тiс щеткасының қаптары;
9. алюминий немесе тамақ өнімдеріне арналған пластикалық негіздегі ыдыс (кружка, қасық, тәрелке), электр шәйнегі, зауытта жасалған электр су қайнатқыштар, олар жасақтың тамақтану бөлмелерінде сақталады;
10. үстел ойындары (шашка, шахмат, домино, нард, тоғыз құмалақ);
11. оқулықтар, оқушы дәптерi, пошта конверті, ашық хаттар, маркалар, қарындаш, автоқаламсап, сия және стерженьдер;
12. кітапхананың оқу залында пайдалануға болатын көркем және өзге де әдебиеттер;
13. соттың үкімдері мен ұйғарымдарының көшірмелері, ақша мен бағалы заттарды сақтауға берілген түбіртектер, фотокарточкалар, фотоальбомдар;
14. бағалы емес металдардан жасалған денеге тағатын кресттер және табынатын заттар;
15. балдақ, ағаш қолтаяқ, протездер, мүгедектігі бар адамдарға арналған арбалар, оправасы бағалы емес металдардан жасалған көзілдіріктер, контактiлiк линзалар және оларды күтiп-баптау құралдары (дәрiгердiң рұқсаты бойынша);
16. телефонның Smаrt-карталары, банктік төлем карталары;
17. жекезаттарды сақтайтын бөлмелерде сақталатын киім-кешекқабы немесе сөмке;
18. мекеменің медициналық бөлімінде сақталатын дәрігерлерінің тағайындауы бойынша дәрілік препараттар;
19. бала күтіміне арналған заттар (өздеріменбірге 3 жасқа дейінгі балалары бар әйелдерге дәрігердің рұқсатымен);
20. жылытуды қажет етпейтін тамақ өнімдері (қайнатуды немесе пісіруді қажет етпейтін тез дайындалатын азықтық концентраттар), шай, ерігіш кофе, құрғақ және қоюлатылған сүт, табиғишырын, балшырын, қантсыз және спиртсіз негіздегі шәрбат, металл немесе шыны ыдыстағы емес алкогольсіз ішімдіктер;
21. бірадамға 0,5 литр есебіненөсімдік май жәнекемінде 0,75 килограмм есебінен аспайтын тоң май;
22. өнім атауының әрбір түрінен бір адамға кемінде 1 килограмм есебінен жемістер мен көкөністер;
23. өнім атауының әрбір түрінен бір адамға кемінде 1 килограмм есебінен шұжық бұйымдары (ысталған және жартылай ысталған), шошқамайы, ірімшік;
24. өнім атауының әрбір түрінен бірадамғакемінде 2 банка есебіненконсервіленгенботқа, етжәнеөсімдік (көкөніс, жеміс) консервілері;
25. нан өнімдері, кондитерлік өнімдер, кремделген кондитерлік өнімдерді қоспағанда;
26. тұздықтар, майонез, бал;
27. 27. ақшаны уақытша орналастырудың қолма-қол ақшаны бақылау шоттарында бар қаражат есебінен алынған (құрамында порнографиялық материалдар жоқ) газеттер мен журналдар.

Сотталғандардың мекеме ішінде қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді кездесулерге құқығы бар. Бұл ретте сотталғанның өтініші бойынша қашықтықтан бейнебайланыс арқылы қысқа мерзімді кездесу берілуі мүмкін. Берілетін кездесулердің саны сотталғанның ұстау жағдайына байланысты болады.

Орташа қауіпсіз мекемелерде жазасын өтеуші сотталғандар үшін:

- жеңілдікті жағдайда жазасын өтеушілер жылына 6 қысқа мерзімді және 6 ұзақ мерзімді кездесуге;

- дағдылы жағдайда жазасын өтеушілер жылына 6 қысқа мерзімді, 2 ұзақ мерзімді кездесуге;

- қатаң жағдайда жазасын өтеушілер жылына 3 қысқа мерзімді кездесуге құқықтары бар.

Сол сияқты, жазасын қауіпсіздігі барынша төмен, қауіпсіздігі барынша жоғары, төтенше қауіпсіз және толық қауіпсіз мекемелерде өтеуші сотталғандарға тиесілі кездесулердің саны сотталғандардың ұстау жағдайына байланысты.

 Екі тәуліктік кездесуге (ұзақ мерзімді) сотталған адам тек жақын туыстарын немесе ортақ балалары бар адамды ғана шақыра алады.   

Осыған байланысты, мекеме әкімшілігіне неке қию туралы куәлік болмаған жағдайда жақын туыстық немесе ортақ балалары бар екенін растайтын құжаттарды ұсыну қажет.

Екі сағаттық қысқа мерзімді кездесу кезінде туыстық қатынастарды растау талап етілмейді.

Сотталғанды бір мекемеден дәл сондай басқа мекемеге ауыстыру әлеуметтік пайдалы байланыстарды сақтау мақсатында жүзеге асырылады.

Сотталғанмен туыстық қатынасты растайтын құжаттардың көшірмелерін ұсынау қажет, сондай-ақ сотталғанды ауыстыру жоспарланып отырған облыста тұрақты тіркеуі (6 айдан кем емес) мен нақты тұрғылықты жері болуы тиіс.

Өтініш қанағаттандырылды және сотталғанды ауыстыру туралы тиісті нұсқау мекемелерге жіберілді.

Алайда, қазіргі уақытта мекемеде бос орынның болмауына байланысты сотталғанды ауыстырға кезекке қою жүзеге асырылды.

Кезекке енгізілген сотталғандар мекемеде бос орын пайда болған жағдайда кезекпен ауысатын болады.

Жазаның кейбір түрлерін өтеуден шартты түрде мерзімінен бұрын босату, қысқаша ЖӨШТМББ – мәжбүрлеп түзетуді қажет етпейтіндерге мемлекет тарапынан осындай көтермелеу тәсілдерінің бірі.

Сотталған адам: 

1) онша ауыр емес немесе ауырлығы орташа қылмыс үшiн тағайындалған жаза мерзiмiнiң кемiнде үштен бiрiн;

2) ауыр қылмыс үшiн тағайындалған жаза мерзiмiнiң кемiнде жартысын; 

3) аса ауыр қылмыс үшiн тағайындалған жаза мерзiмiнiң кемiнде үштен екісiн; 

3-1) егер бұрын қолданылған шартты түрде мерзімінен бұрын босатудың күші осы баптың жетінші бөлігінің 1) және 2) тармақтарында көзделген негіздер бойынша жойылған жағдайда, жазаның қалған өтелмеген мерзімінің кемінде үштен екісін; 

4) егер бұрын қолданылған шартты түрде мерзімінен бұрын босатудың күші осы баптың жетінші бөлігінің 3) тармағында көзделген негіздер бойынша жойылған болса, жаза мерзімінің кемінде төрттен үшін іс жүзінде өтегеннен кейін;

5) сотталған адам процестік келісімнің барлық талаптарын орындаған жағдайда, ауыр қылмыс үшін тағайындалған жаза мерзімінің кемінде үштен бірін не аса ауыр қылмыс үшін тағайындалған жаза мерзімінің кемінде жартысын іс жүзінде өтегеннен кейін ғана шартты түрде мерзiмiнен бұрын босату қолданылуы мүмкін.

Шартты түрде мерзімінен бұрын босату қолданылмайды: 

1) өлім жазасы түріндегі жаза кешірім жасау тәртібімен бас бостандығынан айыруға ауыстырылған; 

2) адамдардың қаза табуына алып келген не аса ауыр қылмыс жасаумен ұштасқан террористік немесе экстремистік қылмыс үшін сотталған;

3) ауыр және аса ауыр сыбайлас жемқорлық қылмыстарды жүкті әйелдер, жас балалары бар әйелдер, жас балаларын жалғыз өзі тәрбиелеп отырған еркектер, елу сегіз жастағы және ол жастан асқан әйелдер, алпыс үш жастағы және ол жастан асқан еркектер, бірінші немесе екінші топтағы мүгедектер жасаған жағдайларды; ынтымақтастық туралы процестік келісімнің барлық талаптарын орындаған сотталғандарды қоспағанда, ауыр және аса ауыр сыбайлас жемқорлық қылмыс үшін сотталған; 

4) кәмелетке толмағандардың жыныстық тиіспеушілігіне қарсы қылмысты кәмелетке толмаған адам он төрттен он сегіз жасқа дейінгі кәмелетке толмаған адамға қатысты жасаған жағдайды қоспағанда, осындай қылмыс үшін сотталған адамдарға қолданылмайды. 

            ЖНЖТ (Жазаның неғұрлым жеңіл түрі)  – бұл  бас бостандығынан айыруды бас бостандығын шектеу немесе айыппұл түрінде жазаның неғұрлым жеңіл түрімен ауыстыру. Сотталған адам нақты өтегеннен кейін оның өтінішхаты бойынша қолданылады:

- онша ауыр емес және ауырлығы орташа қылмыс жасағаны үшін жаза мерзімінің 1/4 кем емес;

- ауыр қылмыстар үшін жаза мерзімінің 1/3 кем емес; шартты түрде мерзімінен бұрын босату дан айырмашылығы, жазаның өтелмеген бөлігін неғұрлым жеңілге ауыстырған кезде ауыр қылмыс жасаған адам қаралмайды.

* Сотталған адамның өтінішхатына оның жеке басын, мінез-құлқын, жазасын өтеу кезіндегі еңбек пен оқуға көзқарасын сипаттайтын деректер қоса беріледі. ЖНЖТ төмендегі санаттағы сотталғандарға қолданылмайды:⠀

- аса ауыр қылмыстар үшін;⠀

- кәмелетке толмағандардың жыныстық тиіспеушілігіне қарсы қылмысы үшін;⠀
- адамдардың өліміне әкеп соққан не аса ауыр қылмыс жасаумен ұштасқан террористік немесе экстремистік қылмыс үшін;⠀

- қылмыстық топтың құрамында жасалған қылмыс үшін.

Пробациялық бақылауды уәкілетті мемлекеттік орган жүзеге асырады және сот шешімі бойынша сотталғандардың міндеттерін орындауына жауап береді:
- сотталғанның мінез-құлқын бақылауды жүзеге асыратын уәкілетті мемлекеттік органға хабарламай тұрақты тұратын, жұмыс істейтін, оқитын жерін өзгертпеу;⠀

- белгілі бір орындарға бармауға;

- емдеу курсынан өту;⠀

- отбасына материалдық қолдау көрсету;

- сотталғанды түзетуге ықпал ететін басқа да міндеттер.

ЖНЖТ қолдану соттың ерекше құзыретіне жатады.

Сотталғандардың кездесу құқығын іске асыру, сондай-ақ covid-19-ға уақытша шектеу шаралары кезеңінде оң әлеуметтік байланыстарды қолдау мақсатында, оның ішінде балаларға арналған ПТР тестілерін міндетті түрде ұсына отырып, үш жасқа дейінгі балалармен бір ересек адамға ғана ұзақ кездесулер беруге рұқсат етіледі.
Балалардың қысқа мерзімді кездесулерге қатысуына да тыйым салынбайды. Сонымен қатар, ПТР әдісімен COVID-19-ға зертханалық тексеру туралы құжаттарды ұсыну міндетті емес.

Бұдан басқа, жақын туыстармен және жеке істе көрсетілген өзге де адамдармен әлеуметтік байланыстарды қолдау үшін сотталғандарға олардың өтінімі бойынша бейнебайланыс арқылы 15 минуттық сөйлесулер беріледі. Сондай-ақ, қалауы бойынша жазасын өтеп жатқан адам ұзақтығы 2 сағаттан аспайтын қысқа мерзімді кездесуді бейнеқоңыраумен ауыстыруға құқылы.