Психикалық ауытқулары бар адамдардың құқықтарына қатысты заңнаманың және қолданыстағы құқық қолдану практикасының мониторингі
Психикалық ауытқулары бар адамдардың құқықтарына қатысты заңнаманың және қолданыстағы құқық қолдану практикасының мониторингі
Жобаны Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл Нұр-сұлтан қаласындағы ЕҚЫҰ бағдарламалар кеңсесінің қолдауымен, тәуелсіз сарапшы А. Шакибаеваны тарта отырып іске асырады.
Қазақстанда психикалық бұзылыстары бар адамдардың, әсіресе институционалдық әлеуметтік мекемелерге келіп түсетін адамдардың әрекет қабілеттілігінен айыруға мүмкіндік беретін заң бар. Бүгінгі күні елдің институттарында әрекет қабілеттілігінен айырылған 16 000 адам бар. Сот әрекетке қабілетсіз және әрекет қабілеті шектеулі деп танылған 35 941 адам бар. Психиатрда есепте тұрған 220 000-нан астам адам тәуекелге түседі.
Қорғаншылықтағы әрекет қабілеттілігінен айырылған мүгедектер өздерінің барлық немесе дерлік құқықтарын жүзеге асыру қабілетін жоғалтады және олардың өміріне, мәміле жасасудан бастап, қайда және кіммен өмір сүруді таңдауға дейінгі шешімдер қабылдауды бақыламайды. Неке қию, ажырасу, мүлікті сатып алу немесе сату, келісім-шарттарға қол қою, психоәлеуметтік, зияткерлік және когнитивтік бұзушылықтары бар адамдар үшін шешімдер қабылдау қажет болған жағдайда қорғаншылық және қамқоршылық жөніндегі функцияларды жүзеге асыратын тағайындалған органдар қорғаншылар, практик-дәрігерлер мен отбасылар қабылдайды.
Сондай-ақ, әрекет қабілеттілігінен айырылған адамдар барлығымен бірдей сот әділдігіне қол жеткізуін жоғалтады. Бұл құқығы болмаса, олар сот шешіміне шағымдана алмайды немесе қамқоршысын ауыстыра алмайды. Бұдан басқа, әрекет қабілеттілігі жоқ адамдар стационарларда мәжбүрлеп ауруханаға жатқызу және емдеу түрінде психиатриялық көмекті теріс пайдалануға ұшырайды.
Жоба кезеңінде келесі іс-шаралар бойынша құжаттарды дайындау және қатысу жоспарланған:
1. Қазақстандағы психикалық аурулары бар адамдардың жағдайын талдау.
2. Денсаулық сақтау және әлеуметтік қорғау жүйесі мекемелерінің, оның ішінде еліміздің 5 өңіріндегі балалар мекемелерінің мониторингі: Нұр-сұлтан қаласы, ШҚО, Алматы облысы, Түркістан облысы, Маңғыстау облысы Адам құқықтары жөніндегі ұлттық орталықтың қызметкерлерімен бірлесіп.
3. Әрбір мониторинг қорытындысы бойынша алқалық талдау анықтамасын дайындау.
4. ДСМ және Еңбекмині жүйелеріне ведомстволық бағыныстағы мемлекеттік мекемелердің мамандары үшін психикалық аурулары бар адамдардың құқықтарын сақтау бөлігінде оқыту тренингтерін әзірлеу.
5. Психикалық аурулары бар құқықтарды қорғауды қамтамасыз етуге бағытталған заңнаманы жетілдіру бойынша ұсынымдар әзірлеу. Психикалық аурулары бар адамдардың құқықтарын сақтауды ескере отырып ҰАМ есебінің нысанына өзгерістер/ толықтырулар әзірлеу немесе енгізу.
6. Психикалық аурулары бар адамдардың құқықтарын сақтау туралы баяндаманы дайындауға қатысу (тәжірибені зерттеу және халықаралық стандарттарға сәйкес келтіру үшін заңнаманы талдау).
Жобаның қорытындылары, мекемелер мониторингінің нәтижелері бойынша есептер, заңнамаға шолу жүргізу мүгедектігі бар адамдардың құқықтық қабілеттілігін тікелей немесе жанама шектейтін және/немесе алмастыру негізінде шешім қабылдауға мүмкіндік беретін барлық заңдар мен нормативтік актілерді жоюға немесе жарамсыз деп жариялауға бастамашылық жасауға мүмкіндік береді, психикалық бұзылыстары бар адамдардың құқықтарын сақтауды тиісті деңгейге шығарады деп болжанады.