Қазақстан Республикасының Қаржы министрлігі (бұдан әрі – уәкілетті орган) кедендік әкелу бажын есептеу туралы аумақтық мемлекеттік кірістер департаментінің (бұдан әрі – кеден органы) бұзушылықтарын жою туралы хабарламаға "I" компаниясының шағымын алды.
Іс материалдарынан көрініп тұрғандай, кеден органы тауарлардың кедендік құны – "Scania R440 маркалы ершікті тартқыштар және Schmitz және Kogel маркалы жартылай тіркемелер" мәлімдемесінің дұрыстығы мәселесі бойынша кедендік тексеру жүргізді, оның нәтижелері бойынша жалпы сомасы 18 230,8 мың теңгеге хабарлама шығарылды.
"I" компаниясы кеден органының тұжырымдарымен келіспей, апелляциялық шағыммен жүгінді, онда кеден органы шешімінің күшін жоюды сұрайды.
Осылайша, "I" компаниясы декларациялау кезінде тауарлардың кедендік құнын осы тауарлармен жасалған мәміле құнының ең жоғары ықтимал дәрежесіне, яғни әкелінетін тауарлармен жасалған мәміле құны бойынша негізгі әдіске сәйкес айқындағанын түсіндіреді.
"I" компаниясы лизингтік сыйақыны кедендік құнға енгізу Қазақстан Республикасы мен Еуразиялық экономикалық одақтың кеден заңнамасына қайшы келеді деп есептейді.
Лизингтік сыйақыны алушы "Қазақстан Республикасындағы кедендік реттеу туралы" Қазақстан Республикасы Кодексінің (бұдан әрі – кедендік реттеу туралы Кодекс) 66-бабының мағынасында сатушы немесе сатушының пайдасына әрекет ететін тұлға болып табылмайды.
"I" компаниясының пікірінше, Кедендік реттеу туралы Кодекс "сатушы" және "лизингтік сыйақы" сияқты санаттардың мазмұнын ашпайды, осыған байланысты олардың құқықтық табиғаты азаматтық заңнамамен анықталады. Сонымен қатар, бұл санаттар салық заңнамасында да қолданылады.
Лизинг шарты бойынша Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 565-бабына сәйкес лизинг беруші лизинг алушы көрсеткен мүлікті сатушыдан меншігіне сатып алуға және лизинг алушыға осы мүлікті ақы төлеп уақытша иеленуге және кәсіпкерлік мақсаттар үшін пайдалануға беруге міндеттенеді. Лизинг шартында сатушыны және сатып алынатын мүлікті таңдауды лизинг беруші жүзеге асыратыны көзделуі мүмкін.
Қазақстан Республикасының азаматтық және салық заңнамасы лизинг мәмілесінің субъектілері ретінде үш дербес, бір - бірінен тәуелсіз субъект-лизинг алушы, лизинг беруші және сатушы қарайды.
"I" компаниясы мен "s" (Швеция) компаниясы арасында жасалған қаржы лизингі шарттары бойынша "I" компаниясы лизинг алушы, ал "S" компаниясы лизинг беруші болып табылады. Барлық шарттардың талаптары бірдей.
Қаржы лизингі шарттарының 2-бабында тауарды сатушы лизинг берушінің келісімімен лизинг алушы болып таңдалғаны көрсетілген. Бұдан басқа, қаржы лизингі шарттарының 1-бабында лизинг шартының талаптарына сәйкес лизинг беруші лизинг алушы мен "С" компаниясы (Швеция) арасындағы ниет туралы шарттарда егжей-тегжейлі сипатталған мүлікті лизинг алушыға лизингке беруге міндеттенетіні көрсетілген.
"I" компаниясы бұзушылықтарды жою туралы хабарламада, тексеру актісінде және осы лизингтік мәміле шағымында қаралатын қаржы лизингі шарттарының талаптарынан және Қазақстан Республикасы заңнамасының ережелерінен қатысушылар мыналар болып табылады деп бекітеді:
- Лизинг Беруші - "S"Компаниясы;
- Лизинг Алушы - "I"Компаниясы;
- Сатушы (Жеткізуші) – "C"Компаниясы.
Нақты мән - жайларға сүйене отырып, тауардың лизинг берушісі және сатушысы әртүрлі компаниялар болып табылатыны анық: лизинг беруші - осы заңды тұлғаның атауынан көрініп тұрғандай, инвестициялық қызметпен/кредиттеумен айналысатын "S" компаниясы (Швеция), ал сатушы (жеткізуші) - техниканы сатумен/жеткізумен айналысатын "C" компаниясы (Швеция). Бұл ретте осы адамдар бір-бірінің өкілдері болып табылмайды.
"I" компаниясы қаржы лизингі шарттары бойынша төлейтін лизингтік төлемдердің жиынтығын осы ұғымның тура мағынасында мәміле құны деп тануға болмайды.
Шарттардың 1 және 2-баптарында және Шартқа № 2 қосымшада бекітілген қаржы лизингі шарттарының талаптарын талдау "қаржы лизингі туралы" Қазақстан Республикасы Заңының 21-бабының мәнмәтінінде бұл жағдайда лизинг төлемдерін лизинг берушіге лизинг нысанасын және лизингтік сыйақыны сатып алуға жұмсалған шығындарды өтеуді қоса алғанда, екі бөлікке бөлінгенін көрсетеді.
Бұл ретте лизинг беруші - "S" компаниясының лизинг нысанасын сатып алуына жұмсалған шығындарды көрсетілген өтеу ниет туралы шарттарға сәйкес соңғысы "с" сатушы - компаниясынан сатып алатын және лизинг алушы - "I" компаниясынан берілетін тауардың бағасына толық сәйкес келеді.
Осылайша, "I" компаниясы қаржы лизингі шарттары бойынша лизингтік сыйақы тауар құнының бір бөлігі емес, шартта (Шарттың 2-бабы) айқындалатын мөлшерде лизинг берушінің қаржылық көрсетілетін қызметтеріне ақы төлеуді білдіреді деп есептейді.
Әкелінетін тауарлар үшін іс жүзінде төленген немесе төленуге жататын бағаға барлық ықтимал қосымша есептеулер кедендік реттеу туралы Кодекстің 67-бабында санамаланған. Мұндай қосымша төлемдердің құрамында лизингтік сыйақы да қарастырылмаған.
Кеден органы тауарлардың кедендік құнына лизингтік сыйақыларды енгізудің заңсыздығы туралы Мамандандырылған ауданаралық экономикалық соттың (бұдан әрі - сот) тұжырымдарын назарға алған жоқ. Сот лизингтік төлемдерді тауарлардың кедендік құнына енгізу дұрыс емес деп санайды.
2018 жылы сотта "I" компаниясының (талапкер) кеден органының (жауапкер) 21.09.2017 ж.және 21.09.2017 ж. ТД ресімдеу кезінде "Scania" 10 ершікті тартқыштың және "Kogel Cargo" 10 жартылай тіркеме-платформасының кедендік құнын лизингтік сыйақы есебінен ұлғайту және тауарлардың кедендік құнын лизингтік сыйақы шамасына азайта отырып, кедендік құнды түзету жүргізу міндеттемесі бойынша әрекетіне шағымы қаралды. "I" компаниясы тауарлардың кедендік құнына лизингтік сыйақыны енгізудің заңсыздығы туралы өзінің дәлелдерінде "Қазақстан Республикасындағы кеден ісі туралы" Қазақстан Республикасы Кодексінің (бұдан әрі – кеден ісі туралы Кодекс) лизинг сыйақысының сатушыға емес, лизинг берушіге төленуге жататынын белгілейтін 101-бабына сілтеме жасаған.
08.02.2018 ж. заңды күшіне енген сот шешімімен төмендегілер анықталды:
«... 2017 жылғы 21 қыркүйекте талап қоюшы ұсынған тауарларды кедендік ресімдеу кезіндегі құжаттар пакетіне сәйкес жауапкер мәміленің әрбір қатысушысының, атап айтқанда, талап қоюшы әкелетін тауарларды сатушының, лизинг берушінің, лизинг алушының — талапкердің өзінің мәртебесін дұрыс анықтап, содан кейін ғана тауарлардың кедендік құнын анықтауы керек".
«...Заңның келтірілген нормалары талапкердің тауардың кедендік құны сатушыға немесе сатушының пайдасына төленген мәміле бағасы болып табылатын дәлелдерін растайды.
...Лизинг төлемдерінің сомаларын тауарлардың кедендік құнына енгізу дұрыс емес болып табылады және кеден ісі туралы Кодекстің талаптарына қайшы келеді.
Сот сондай-ақ кеден ісі туралы Кодекстің 102-бабы 1-тармағының 3-тармақшасына сілтеме жасай отырып, тауарлардың кедендік құнына лизингтік төлемдерді енгізудің заңдылығы туралы жауапкердің ұстанымымен келісе алмайды.
Кеден ісі туралы Кодекстің 102-бабы 1-тармағының 3-тармақшасына сәйкес әкелінетін тауарлардың кедендік құнын олармен жасалған мәміле құны бойынша айқындау кезінде осы тауарлар үшін іс жүзінде төленген немесе төленуге жататын бағаға: кейіннен сату, өзге тәсілмен билік ету немесе әкелінетін тауарларды пайдалану нәтижесінде алынған кірістің немесе түсімнің сатушыға тікелей немесе жанама тиесілі бөлігі қосылады.
Заңның осы нормасын тура түсіндіру бұл әкелінген тауарларды сатушының қарамағына тікелей немесе жанама түрде сатудан түскен сомалар туралы айтады.
Алайда, жоғарыда айтылғандай, лизинг төлемдері сатушыға емес, лизинг берушіге арналған, тиісінше, кеден ісі туралы Кодекстің 102-бабы 1-тармағының 3-тармақшасы дау нысанасына қолданылмайды.
Осылайша, сот лизинг төлемдерін тауарлардың кедендік құнына қосу дұрыс емес деп санайды...".
Бұдан басқа, кедендік төлемдерді айқындау кезінде тауардың құнына лизингтік сыйақыны енгізудің заңсыздығы бухгалтерлік және салықтық есепке алуда қаржы лизингі шарттары бойынша сатып алынатын негізгі құралдар объектілерінің құнын және қаржы лизингі бойынша сыйақы сомасын көрсету жүйесімен де расталады. Мүлікті қаржы лизингіне беру лизинг берушінің мүлікті лизинг алушыға өткізуі ретінде қаралады. Бұл ретте лизинг алушы лизинг нысанасының иесі ретінде, ал лизингтік төлемдер - лизинг алушыға берілген кредит бойынша төлемдер ретінде қаралады.
Қаржы лизингі бойынша сыйақы сомасы салық салу мақсатында Негізгі құралдар объектілерінің бастапқы құнына енгізілмейді және тиісінше кейіннен тіркелген активтердің амортизациясына ауыстырылмайды, Қазақстан Республикасының 25.12.2017 ж. № 120-VI ҚРЗ "салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы (Салық кодексі)" Кодексінің 246-бабына сәйкес есепке алынады.
Лизингтік сыйақы сомасын кедендік құнға енгізу негізгі құралдар объектілерінің бастапқы құнының артуына және соның салдарынан Қазақстан Республикасының бухгалтерлік және салық заңнамасында, ХҚЕС стандарттарында айқындалған тіркелген активтерді есепке алу әдіснамасының бұзылуына әкеледі.
Осылайша, "I" компаниясы 26.02.2019 жылғы бұзушылықтарды жою туралы хабарламаны толығымен алып тастауды сұрайды.
СЭҚ қатысушысының дәлелдерін тексеріп, кеден органы ұсынған материалдарды зерттеп, уәкілетті орган мынадай қорытындыға келді.
Кедендік реттеу туралы кодекстің 89-бабына сәйкес кеден органдары мен төлеушілердің талаптары бойынша талап қою мерзімі тауарларды кедендік декларациялау мен шығару аяқталған күннен бастап есептелетін бес жылды құрайды.