Kochać jak Abaj. 175

175 lat temu urodził się Abaj Kunanbajuly, czyli Abaj syn Kunanbaja, wybitny kazachski poeta, filozof, kompozytor i tłumacz. Jego imieniem nazywane są miejscowości, uczelnie wyższe, teatry, instytucje kultury, szkoły i ulice nie tylko w Kazachstanie, ale też za granicą. Jak ważny jest Abaj dla swoich rodaków? I co wspólnego ma z Polską oraz Adamem Mickiewiczem?

XIX-wiecznego poetę odkrył dla świata jeden z najważniejszych kazachskich pisarzy i literaturoznawców – Muchtar Auezow, autor epopei „Droga Abaja”. I choć Abaj zmarł w 1904 roku,badania nad jego życiem oraz twórczością trwają do dziś i są tłumaczone na wiele języków.

Zostałem wreszcie burmistrzem

Abaj, a w zasadzie Ibrahim, urodził się 10 sierpnia 1845 roku w dzisiejszym obwodzie wschodniokazachstańskim, w rodzinie bijów, sędziów działających zgodnie z prawem zwyczajowym. Jego ojciec–Kunanbaj Oskenbajuly (1804-1886) dał się poznać jako sprawiedliwy sędzia oraz doświadczony przywódca społeczności. Co ciekawe, Muchtar Auezow, wspomniany już autor„DrogiAbaja”, wydanej w latach 40.-50. XX wieku,przedstawił Kunanbaja jako bezkompromisowego i surowego konserwatystę. Zmusiła go do tego sowiecka cenzura.

Prawdziwy obraz ojca Abaja kreśli poeta Adolf Januszkiewicz, przyjaciel Adama Mickiewicza,znawca kazachskich tradycji, zesłany do Kazachstanuza walkę o niepodległość. Januszkiewicz opisał Kunanbaja w notatkach, opublikowanych w „Dziennikach i listach z podróży po stepach kazachskich”. Polak pisze tak: Syn prostego Kazacha, obdarzony z natury zdrowym rozsądkiem, zadziwiajacą pamięcią i wymową, czynny, gorliwy o dobro swych ziomków, biegły w stepowym prawie i przepisach Koranu, znawca wszystkich ustaw rosyjskich tyczących się Kazachów, nieposzlakowanej bezstronności sędzia i przykładny muzułmanin, Kunanbaj zjednał sobie sławę wyroczni, do której, z najodleglejszych aułów (wiosek), młodzi i starzy, ubodzy i bogaci cisną się po radę.

Jako dziecko Abaj odebrał podstawowe wykształcenie od wiejskiego mułły, a gdy skończył 10 lat rozpoczął naukę w medresie Ahmeda Rizy w Semeju (Semipałatyńsku). Abaj biegle władał językiem arabskim, perskim i czagatajskim (średniowieczny turkijski język literacki w Azji Środkowej). W szkole parafialnej w Semeju nauczył się też języka rosyjskiego, co otworzyło mu drogę do dzieł rosyjskich i europejskich klasyków.

Gdy miał 13 lat ojciec zaczął go angażować w zarządzanie wspólnotą. Abaj poznał wówczas wpływowych ludzi. Równocześnie był świadkiem, spowodowanego polityką kolonialną i korupcją,upadku i zubożenia swoich rodaków. Chcąc zmian w latach 1876-1878 kandydował na burmistrza wołosti (jednostki administracyjnej w Imperium Rosyjskim, odpowiednika gminy). Został burmistrzem Konyr-Koksze. Niestety szybko przekonał się, że chaos polityczny oraz nierówności społeczne są powszechne. Gorzką rzeczywistość opisał w utworze „Bołys bołdym, mineki…” („Zostałem wreszcie burmistrzem...”).

Przyjaciel od gorzkiej prawdy

Twórczość Abaja można podzielić na trzy okresy. W pierwszych latach tworzył poezję, w kolejnych prozę i traktaty filozoficzne, by na koniec zająć się tłumaczeniami zagranicznych dzieł.

Jego wiersze: „Masgut”, „Aleksander” (Aleksander Wielki) i „Azim”, podobnie jak wiele innych prac, nawiązują do orientalnych eposów, legend oraz baśni. Szczególną pozycję w twórczości Abaja Kunanbajuły zajmują „Słowa Pouczające” („Qara sózder”). W 45 pojedynczych pouczeniach autor mierzy się z problemami kazachskiego społeczeństwa.Krytykuje swój naród za jego wady,radzi, jak pozbyć się złych nawyków. Dzieli się też swoimi przewidywaniami. Wśród Kazachów jest takie powiedzenie: „Przyjaciel powie gorzką prawdę, a wróg –słodkie kłamstwo”.

Nikt inny nie wyrażał żalu wobec swojego narodu w tak ostry i zarazem współczujący sposób. Dlatego dziś powszechnie używa się wyrażenia „kochać jak Abaj”. „Słowa Pouczające” zostały przetłumaczone na język polski dwa razy. Po raz pierwszy w małym nakładzie w 2008 r. przez Raisy Juchniewicz, dokonane z rosyjskiego. Drugi raz w bezpośrednim przekładzie z języka kazachskiego przez prof. Henryka Jankowskiego i opublikowane w 2013 roku. Drugie wydanie ostatniego, z okazji 175. rocznicy urodzin poety, ukazało się w druku przy wsparciu Ambasady Kazachstanu.

Tłumacz europejskich i rosyjskich klasyków

W latach 70 i 80. XIX wieku wschodnia część Kazachstanu stała się drugim domem dla wielu więźniów politycznych, deportowanych za antyimperialistyczne działania oraz niepoprawne poglądy polityczne. Wśród nich było też wielu Polaków. Do Semeju zostali zesłani m.in. Blek, Konszyn, Michaelis, Dolgopołow,Leontiew czy Gross. Abaj utrzymywał kontakt z wieloma spośród tych intelektualistów. Dzięki nim poznał europejskie i amerykańskie dzieła z dziedziny gospodarki, historii czy filozofii. Amerykański dziennikarz,George Kennan w swoich zapiskach podróżniczych „Siberia and the Exile System” opierając się na wypowiedziach więźniów politycznych notował: ...była informacja o miejscowym starszym Panu, który studiował Buckle’a (Henry’ego), Milla (Johna) i Drapera (Johna). Na podstawie tych oraz innych źródeł można stwierdzić, że Abaj doskonale orientował się w najbardziej postępowych dziełach swoich czasów. Podczas gdy europejscy przyjaciele zapoznawali go z zachodnią nauką, on przybliżał im wschodni świat duchowy.

W tym czasie zrodziła się pasja Abaja do tłumaczenia na język kazachski twórczości zachodnich autorów: Schillera, Goethego czy Byrona oraz rosyjskich klasyków: Puszkina, Lermontowa oraz Kryłowa. Abaj tłumaczył również Mickiewicza. Swoją pracą przyczynił się do powstania współczesnego kazachskiego języka pisanego.

Abaj znał także polską literaturę i historię. Poeta zaprzyjaźnił się z zesłanym prawnikiem Sewerynem Grossem. Gross pracował w Obwodowym Komitecie Statystycznym w Semeju i badał zwyczajowe prawo narodu kazachskiego. Abaj,znając doskonale historię kazachskiego prawa oraz religię swojego narodu, był dla Grosa nieocenionym doradcą. Ta książka była wydana w 1886 roku w Omsku pt. „Materiały do badania kazachskich zwyczajów  prawnych”.

Nauka Abajoznawstwa

Ostatnie dziesięć lat życia Abaja naznaczyły tragedie. Najpierw zmarł jego ukochany brat Ospan, po kilku latach syn Abdrachman, a następnie drugi syn –Magauia. Abaj zmarł po 40 dniachod śmierci drugiego syna. Został pochowany obok Ospana w miejscowości Zidebaj.

Dziś w Kazachstanie naucza się „Abajoznawstwa”. Młodzi poznają życie i twórczość Abaja, a także jego duchowe dziedzictwo. Z biegiem lat rośnie także zainteresowanie twórczością poety na świecie.

Autor: Zhandos Karinbayev, doktorant Uniwersytetu Warszawskiego

Data wydania

05 października 2020

Жаңарту күні

05 października 2020

Kierunek działalności