ПРЕЗИДЕНТ Қ.ТОҚАЕВ: БІР ЖЫЛ ІШІНДЕ СӨЗДЕН ІСКЕ. ҚАЗАҚСТАН ПРОГРЕССИВТІ РЕФОРМАЛАР БАҒЫТЫМЕН ЖҮРІП КЕЛЕДІ
Қазақстанда қоғамдық-саяси өмірді дәйекті ырықтандыруда жаңа кезеңді ашатын саяси реформалардың ірі көлемі іске асырылуда. Олар демократияның базалық институттарын – азаматтардың бейбіт жиналыстарға, сайлауды ұйымдастыруға және саяси партиялардың қызметіне құқықтарын одан әрі дамытуды көздейді.
Ағымдағы жылдың мамыр айының соңында Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев еліміздің одан әрі қоғамдық-саяси дамуы үшін маңызды бірқатар заңдарға қол қойды. Олардың ішінде – «Қазақстан Республикасында бейбіт жиналыстарды ұйымдастыру және өткізу тәртібі туралы», «Қазақстан Республикасындағы сайлау туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңына толықтырулар енгізу туралы және «Саяси партиялар туралы» Қазақстан Республикасының Заңына өзгеріс пен толықтырулар енгізу туралы» заңдар бар.
Бұл заңдар мен олар көздеген жаңашылдықтар – ұлттық қоғамдық сенім кеңесі шеңберінде ел Президенті ұсынған саяси реформалардың бір бөлігі. Оларды қабылдау – «естуші мемлекет» тұжырымдамасын іске асыру және азаматтық қоғамның рөлін арттыру жолындағы маңызды қадам. Жаңа құқықтық нормалар Қазақстанда пікір плюрализмі, баламалы көзқарастар, сындарлы ұстаным және жауапкершілік сияқты құндылықтарды одан әрі нығайта түседі.
Мәселен, митингілер туралы жаңа заң бейбіт жиналыстарды құқықтық реттеуді едәуір жеңілдетеді. Заң жобасын құру процесіне тәуелсіз сарапшылар, азаматтық белсенділер, құқық қорғаушылар, үкіметтік емес ұйымдар қатысты. Көп деңгейлі қоғамдық талқылаудың нәтижесі Үкімет алдына қойған ережелерді одан әрі ырықтандыру жағына қарай кеңейту болды.
Заң азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактінің 21-бабына, Адам құқықтары мен негізгі бостандықтарын қорғау туралы Еуропалық конвенцияға толық сәйкес келеді. Құжатта бейбіт жиналыстардың негізгі қағидалары жазылған: олар заңды, ерікті сипатта болып, зорлық-мәжбүрлеу бағытында болмауы және мемлекет үшін де, азаматтар үшін де қауіп төндірмеуі тиіс. Сондай-ақ журналистердің қызметін шектейтін тыйым салулар мен міндеттер алынып тасталды.
Енді Қазақстан қалаларында азаматтардың бейбіт жиналыстар өткізу үшін жария алаңдар ұйымдастырылады, ал бейбіт жиналыстар туралы хабарлау рәсімі 15-тен 5 күнге дейін қысқарады.
«Біз жаңа саяси мәдениетті қалыптастырамыз. Алдыңғы жоспарға пікір плюрализмі, баламалы көзқарастар шығады. Билік келіспеушілікті деструктивті деп санамайды», – деп атап өтті Президент Қ. Тоқаев. Қазақстан Президентінің пікірінше, қоғам мен мемлекетке айқындаманың ашық көрінісіне барабар қарайтын кез келді. «Бұған амалсыз емес, саналы түрде келген абзал», – деп атап өтті Мемлекет басшысы.
Бұрынғы заң 25 жыл бұрын қабылданды және қазақстандық сарапшылар мен халықаралық бақылаушылардың пікірінше, концептуалды қайта қарауды бұрыннан талап етті. 2020 жылдың жаңа Заңы халықаралық стандарттарға — Адам құқықтары мен негізгі бостандықтарын қорғау туралы Еуропалық конвенцияға және азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактінің 21-бабына толығымен сәйкес келеді. Заңмен ең бастысы – ерік білдіру құқығы қамтамасыз етіледі.
Жаңа құжатта бейбіт жиналыстардың негізгі қағидаттары нақты жазылған: олар заңды, ерікті болып, зорлық сипатында болмауға және мемлекет үшін де, азаматтар үшін де қауіп төндірмеуге тиіс. Яғни, адам құқықтарының қағидалары сақталған – «тыйым салынбаған барлық нәрселерге рұқсат етілген» және «сенің құқықтарың басқалардың құқықтары басталатын жерде аяқталады».
Осылайша, «бейбіт жиналыстар туралы» Заң Президент Қ.Тоқаев жариялаған «естуші мемлекет» тұжырымдамасының табысты іске асырылуының дәлелі болды.
Сайлау туралы заңнама жетілдірілуде.Жаңа заңдар әйелдер мен жастардың елдің саяси өміріне қатысу құқығын одан әрі күшейтеді. Олар сайлау партиялық тізімдерінде әйелдер мен 29 жасқа дейінгі жас адамдар үшін міндетті түрде 30% квота енгізуді көздейді.
Қазір Қазақстан Парламентінің 22% - ы әйелдерден тұрады (әйелдердің ЭЫДҰ – ның заң шығару органдарында ұсынылуының орташа көрсеткіші-30%). Парламент Мәжілісінде (төменгі Палата) әйелдер саны – 29 адам, Сенатта – 6 адам, ал 29 жасқа дейінгі жастар Парламентте әзірге жоқ.
Мәслихаттарда (жергілікті өкілді органдар) әйелдердің өкілдік етуі шамамен 22% немесе 740 әйел, ал 29 жасқа дейінгі жастар 53 депутат. Қазақстан бойынша мәслихаттардағы депутаттық мандаттардың жалпы саны – 3335.
Статистика бойынша, бүгінде Қазақстанда экономикалық белсенді 4,5 млн.әйел және 20-29 жас аралығындағы 2,8 млн. жастар тұрады. Бұдан былай Жергілікті өкілетті органдар мен парламенттің төменгі палатасы депутаттарының сайлауына аталған азаматтар санаты кеңінен қатысатын болады.
Жалпы квоталау саясаты кең таралған халықаралық тәжірибе болып табылады. Арнайы партиялық квоталар Еуропа елдерінде қолданылады және осы нормалар заңмен бекітілген Германияда, Норвегияда, Францияда және Бельгияда кеңінен таралған.
Қазақстанда жаңа заңмен арнайы квоталарды енгізу -қазақстандықтардың жас буыны үшін және әйелдер үшін елдің саяси өміріне белсенді қатысуға ынталандырушы болады. Жаңа құқықтық нормалардың қолданылуы 2021 жылы – Парламент Мәжілісіне кезекті сайлау жылы іске асырылатын болады (алдыңғы парламенттік сайлау 2016 жылы өткізілді, ҚР Конституциясына сәйкес Парламент Мәжілісі депутаттарының өкілеттік мерзімі 5 жылды құрайды).
Ел Президенті қол қойған «Сайлау туралы» Конституциялық заңға және «Саяси партиялар туралы»Заңға енгізілген түзетулер Қазақстанның саяси жүйесін жаңғыртуды жалғастыратын реформалар пакетінің маңызды бөлігіне айналды.
Сайлауға қатыса алатын саяси бірлестік құру үшін қойылған қолдардың шекті санын 40 мыңнан 20 мыңға дейін төмендету – Қазақстанның партиялық жүйесін одан әрі дамыту үшін маңызды қадам.
Мәселен, заңнамаға енгізілген өзгерістер елдегі саяси процестерге партиялардың ықпалының өсуіне әсер ететін болады. Олар жаңа саяси партияларды құру және елдегі партиялық өмірді жалпы жандандыру тәртібін жеңілдетеді, бұл мемлекеттік шешімдерді әзірлеу және қабылдау процестеріне оң әсер етеді деп күтілуде. Бүгінгі таңда Қазақстанда 6 саяси партия тіркелген және жұмыс істейді.
Заңда көзделген шаралар жиынтығында қоғамдық-саяси кеңістікті қайта форматтауға, партиялық алаңда бәсекелестікті арттыруға, сайлау органдарына неғұрлым инклюзивтік, теңдестірілген сипат беруге бағытталған.
Қазақстандықтардың өмір сүру сапасын арттыру және әлеуметтік саясатты күшейтудің маңызды мәселелерімен қатар Қазақстан Президенті қолданыстағы саяси жүйені жетілдіру саласында елеулі қадамдар жасауда.
2019 жылы Қасым-Жомарт Тоқаев өзінің сайлауалды бағдарламасында өзінің басқару саясатының негізгі принциптерін нақты атап өтті – бұл«Сабақтастық. Әділдік. Прогресс».Ол Қазақстан Президенті лауазымындағы өзінің алғашқы жылы осы қағидаттарды заңнамалық деңгейде табысты жүзеге асырып келеді.
Сабақтастық– елдің саяси өміріндегі жастардың рөлін күшейтумен қамтамасыз етілген,осылайша болашақта мемлекеттің тиімді дамуын ілгерілететін қазақстандық басқарушылардың жас буынын дайындау қамтамасыз етіледі.
Әділдік– елдің өкілді органдарында әйелдер үшін квоталар арқылы гендерлік теңгерімді дамытумен, сондай-ақ азаматтардың бейбіт жиналыстарға құқықтарын нығайтумен және саяси партиялардың қызметі үшін жаңа мүмкіндіктермен іске асырылады.
Прогресс– тұтастай алғанда Қазақстанның саяси жаңғырту және мемлекет өміріндегі демократиялық тәжірибелерді кеңейту жолымен дәйекті қозғалысында көрініс табады.
Қабылданған Саяси реформалар пакетінің мысалында Президент Қ.Тоқаев «естуші мемлекет» тұжырымдамасын іске асыра отырып, бірінші кезекте азаматтардың сауалдарын ескеретінін атап өтті. Осылайша, жаңа тарихи кезеңде Қазақстан демократияны нығайтуды жалғастыруда, оны дамыту бағыты алғашында және республика халқы саналы түрде үш он жыл бұрын таңдаған болатын.
В конце мая т.г. Президент Казахстана Касым-Жомарт Токаев подписал ряд важных для дальнейшего общественно-политического развития страны законов. Среди них – «О порядке организации и проведения мирных собраний в Республике Казахстан», «О внесении дополнений в Конституционный закон Республики Казахстан «О выборах в Республике Казахстан» и «О внесении изменения и дополнений в Закон Республики Казахстан «О политических партиях».
Эти законы и предусмотренные ими нововведения – часть политических реформ, выдвинутых Президентом страны в рамках Национального совета общественного доверия. Их принятие – важный шаг на пути к воплощению концепции «слышащего государства» и повышению роли гражданского общества. Новые правовые нормы еще более укрепляют в Казахстане такие ценности, как плюрализм мнений, альтернативные взгляды, конструктивная позиция и ответственность.
Так, новый закон о митингах значительно упрощает правовое регулирование мирных собраний. В процессе создания законопроекта принимали участие независимые эксперты, гражданские активисты, правозащитники, неправительственные организации. Результатом многоуровневого общественного обсуждения стало расширение изначально заложенных правительством положений в сторону дальнейшей либерализации.
Закон полностью соответствует 21-й статье Международного Пакта о гражданских и политических правах, Европейской конвенции о защите прав человека и основных свобод. В документе прописаны базовые принципы мирных собраний: они должны быть законны, добровольны, не носить насильственного характера и не представлять опасности ни для государства, ни для граждан. Также исключены запреты и обязанности, ограничивающие деятельность журналистов.
Теперь в городах Казахстана будут организованы публичные площадки для проведения гражданами мирных собраний, а процедура уведомления о мирных собраниях сократится с 15-ти до 5 дней.
«Мы формируем новую политическую культуру. На передний план выходят плюрализм мнений, альтернативные взгляды. Власть не считает, что несогласие – это деструктив», – отметил Президент К.Токаева. По мнению Президента Казахстана, обществу и государству пора адекватно отнестись к публичному выражению позиций. «И лучше к этому прийти самостоятельно, осознанно, а не вынужденно», – отмечает Глава государства.
Прежний закон был принят 25 лет назад и, по мнению казахстанских экспертов и международных наблюдателей, давно требовал концептуального пересмотра. Новый закон 2020 года полностью соответствует международным стандартам и обеспечивает самое главное – право на волеизъявление.
В новом документе чётко прописаны базовые принципы мирных собраний: они должны быть законны, добровольны, не носить насильственного характера и не представлять опасности ни для государства, ни для граждан. То есть соблюдены принципы прав человека — «разрешено всё, что не запрещено» и «твои права заканчиваются там, где начинаются права других».
Таким образом, закон «О мирных собраниях» стал подтверждением успешной реализации концепции «слышащего государства», которую провозгласил Президент К.Токаев.
Совершенствуется законодательство о выборах. Новые законы еще более усилят права женщин и молодежи на участие в политической жизни страны. Они предусматривают введение обязательной 30% квоты для женщин и молодых лиц до 29 лет в избирательных партийных списках.
Сейчас Парламент Казахстана представлен женщинами на 22% (средний показатель представленности женщин в законодательных органах ОЭСР – 30%). В Мажилисе Парламента (Нижняя Палата) количество женщин – 29 человек, в Сенате – 6 человек, а молодые люди в возрасте до 29 лет в Парламенте пока не представлены.
В маслихатах (местные представительные органы) представленность женщин составляет порядка 22% или 740 женщин, а молодежи всего 53 депутата в возрасте до 29 лет. Всего по Казахстану общее количество депутатских мандатов в маслихатах – 3335.
По статистике, сегодня в Казахстане проживают более 4,5 млн. экономически активных женщин и 2,8 млн. молодежи в возрасте от 20 до 29 лет. Отныне на выборах депутатов местного представительного органа и нижней палаты Парламента будут шире участвовать указанная категория граждан.
В целом политика квотирования является достаточно широко распространенной международной практикой. Специальные партийные квоты применяются в странах Европы и наиболее распространены в Германии, Норвегии, Франции и Бельгии, где данные нормы закреплены законодательно.
Введение в Казахстане новым законом специальных квот – станет стимулом для молодого поколения казахстанцев и для женщин к активному участию в политической жизни страны. Действие новых правовых норм будет реализовано в 2021 году – год очередных выборов в Мажилис Парламента (предыдущие парламентские выборы проводились в 2016 году, согласно Конституции РК срок полномочий депутатов Мажилиса Парламента составляет 5 лет).
Подписанные Президентом страны поправки в Конституционный закон «О выборах» и Закон «О политических партиях»стали важной частью пакета реформ, которые продолжают модернизацию политической системы Казахстана.
Снижение порогового числа подписей для создания политического объединения, которое сможет участвовать в выборах, с 40 тысяч до 20 тысяч человек – важный шаг для дальнейшего развития партийной системы Казахстана.
Так, изменения, внесенные в законодательство, будут способствовать росту влияния партий на политические процессы в стране. Они облегчают порядок создания новых политических партий и общей активизации партийной жизни в стране, что, как ожидается, положительно скажется на процессах разработки и принятия государственных решений. На сегодня в Казахстане зарегистрировано и действуют 6 политических партий.
Предусмотренные в законах меры в совокупности направлены на переформатирование общественно-политического пространства, повышение конкуренции в партийном поле, придание более инклюзивного, сбалансированного характера выборным органам.
Наряду с важнейшими вопросами повышения качества жизни казахстанцев и усиления социальной политики серьезные шаги Президент Казахстана делает в области совершенствования действующей политической системы.
В 2019 году в своей предвыборной программе Касым-Жомарт Токаев четко обозначил ключевые принципы своей управленческой политики – это «Преемственность. Справедливость. Прогресс». И уже в течение своего первого года на посту Президента Казахстана он успешно реализует эти принципы на законодательном уровне.
Преемственность– обеспечена усилением роли молодежи в политической жизни страны, тем самым обеспечивается подготовка молодого поколения казахстанских управленцев, которые в будущем будут продвигать эффективное развитие государства.
Справедливость– реализована развитием гендерного баланса посредством квот для женщин в представительных органах страны, а также укреплением прав граждан на мирные собрания и новыми возможностями для деятельности политических партий.
Прогресс– в целом отражается в последовательном движении Казахстана по пути политической модернизации и расширения демократических практик в жизни государства.
И на примере принятого пакета политических реформ, видно, что, воплощая в жизнь концепцию «слышащего государства», Президент К.Токаев, как и обещал, учитывает в первую очередь запросы граждан. Тем самым, на новом историческом этапе Казахстан продолжает укрепление демократии, курс на развитие которой был изначально и сознательно выбран народом республики почти три десятилетия назад.