Қазақстан Республикасында жасанды интеллект саласын реттеудің құқықтық және ұйымдастырушылық жүйесі қалыптастырылған. Бұл жүйе жасанды интеллект (бұдан әрі - ЖИ) жүйелерінің қауіпсіздігі мен аудитіне қойылатын заңнамалық талаптарды (Қазақстан Республикасының «Жасанды интеллект туралы» Заңының 18 және 20-баптары), уәкілетті мемлекеттік органды және оның құрылымындағы бейінді бөлімше - Жасанды интеллект және деректерді басқару департаментін қамтиды.
Жасанды интеллект жүйелерін бағалаудың құқықтық негіздері
Қазақстан Республикасы Цифрлық кодексінің 100-бабында цифрлық объектілердің сапасына аудит жүргізу тетігі белгіленген. Аталған баптың 4-тармағында ЖИ жүйелеріне аудит жүргізудің ерекшеліктері, атап айтқанда, модельдерді оқып-үйрену үшін пайдаланылатын дерекнамалардың сапасы мен оларды пайдаланудың құқыққа сыйымдылығын, сондай-ақ тыйым салынған функционалдық мүмкіндіктердің бар-жоғын бағалау көзделген.
Бұл талаптар Қазақстан Республикасының «Жасанды интеллект туралы» Заңында (бұдан әрі - ЖИ туралы Заң) нақтыланған. Заң ЖИ жүйелерін қауіп-қатер дәрежесіне қарай жіктеуді (ең төмен, орташа және жоғары) көздейді және қауіп-қатер дәрежесі жоғары жүйелердің меншік иелері мен иегерлеріне тиісті міндеттер жүктейді. Атап айтқанда, ЖИ туралы Заңның 17-бабында адамның мінез-құлқына жасырын манипуляциялық ықпал ету, әлеуметтік скоринг жүргізу және эмоцияларды рұқсатсыз тану үшін ЖИ жүйелерін пайдалануға тыйым салынады. Сонымен қатар, ЖИ саласындағы заңнама алгоритмдер арқылы жасалған синтетикалық контентті машина оқитын нысанда таңбалауды міндеттейді.
Осылайша, Қазақстан Республикасында ЖИ жүйелерін бағалаудың құқықтық негізі Цифрлық кодекс пен ЖИ туралы Заңның нормаларына сүйенеді. Аталған нормалар деректерді пайдаланудың құқыққа сыйымдылығын, алгоритмдердің ашықтығын және синтетикалық контентті міндетті түрде таңбалау мәселелерін қамтиды.
Қазақстан Республикасының Цифрлық кодексі – 100-бап
Жасанды интеллект қауіпсіздігі саласындағы мемлекеттік өкілеттіктер
ЖИ туралы Заңның 11-бабында ЖИ жүйелерінің қауіпсіздігі мен қорғалуына, 18-бабында қауіп-қатерлерді басқаруға, ал 20-бабында аудит жүргізуге қойылатын талаптар белгіленген.
Аталған нормалар ЖИ жүйелерін қауіп-қатер дәрежесіне қарай үш санатқа (ең төмен, орташа және жоғары) бөлуді көздейтін қауіп-қатерге негізделген тәсіл арқылы іске асырылады. Бұл ретте қауіп-қатер дәрежесі жоғары жүйелер ЖИ сенімді жүйелерінің тізбесіне енгізілуі үшін міндетті тәуелсіз тексеруден өтуге тиіс.
Бағалау рәсімі цифрлық объектілердің сапасына аудит жүргізудің жалпы тетігін белгілейтін Қазақстан Республикасы Цифрлық кодексінің нормаларымен өзара байланысты. ЖИ туралы Заңның 13-бабында уәкілетті органның стратегиялық, реттеушілік, іске асыру және бақылау-қадағалау функцияларын қамтитын өкілеттіктері айқындалған.
Осыған байланысты ЖИ қауіпсіздігін қамтамасыз ету мемлекеттік реттеу жүйесінің ажырамас бөлігі болып табылады. Бұл салада тиісті әкімшілік тетіктер, мемлекеттік органдардың өкілеттіктері және нарық субъектілерінің жауапкершілігі заңнамалық деңгейде белгіленген.
Қазақстан Республикасының «Жасанды интеллект туралы» Заңы
Министрлік - жасанды интеллект саласындағы жауапты мемлекеттік орган
Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2025 жылғы 9 қазандағы № 846 қаулысымен бекітілген Ережеге сәйкес, Қазақстан Республикасының Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігіне ЖИ саласындағы басшылықты және салааралық үйлестіруді жүзеге асыру өкілеттіктері берілген.
Министрлік жасанды интеллектті мемлекеттік реттеу, оның ішінде қауіпсіз қолданылуын қамтамасыз ету саласындағы заңнамада көзделген өкілеттіктерді іске асыратын уәкілетті мемлекеттік орган болып табылады.
Сонымен қатар, Министрліктің құзыретіне ЖИ жүйелерін қауіп-қатер деңгейлері бойынша жіктеу өлшемшарттарын бекіту, ЖИ сенімді жүйелерінің тізбесін жүргізу, Жасанды интеллектінің ұлттық платформасын басқару, сондай-ақ ЖИ саласындағы заңнама талаптарының сақталуын қадағалау кіреді.
Қазақстан Республикасының Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі туралы ереже
Департамент - мемлекеттік басқару жүйесіндегі бейінді құрылымдық бөлімше
Министрліктің құрылымында Жасанды интеллект және деректерді басқару департаменті жұмыс істейді. Аталған Департаменттің болуы жасанды интеллект пен деректерді басқару мәселелері бойынша қызметтің уәкілетті мемлекеттік орган құрамындағы мамандандырылған құрылымдық бөлімше арқылы жүзеге асырылатынын көрсетеді.
Департаменттің ЖИ саласын нормативтік-құқықтық қамтамасыз етуге қатысуы 2026 жылғы 13 тамыздағы № 482/НҚ бұйрығымен расталады. Бұйрықтың 2-тармағына сәйкес, Департаментке Жасанды интеллектінің ұлттық платформасы операторының өзара іс-қимыл жасау қағидаларын бекіту туралы бұйрықты мемлекеттік тіркеуді, оны ресми жарияланғаннан кейін Министрліктің интернет-ресурсында орналастыруды, сондай-ақ аталған іс-шаралардың орындалуы туралы мәліметтерді ұсынуды қамтамасыз ету жүктелген.
Департаменттің ұйымдастырушылық рөлі әдіснамалық сүйемелдеумен қатар, реттеу саласындағы практикалық функцияларды да қамтиды. Департамент оператордың ұйымдастырушылық-техникалық қызметін бақылайды, Жасанды интеллектінің ұлттық платформасының жұмыс істеу тәртібін үйлестіреді, сондай-ақ әзірлеушілердің мемлекеттік есептеу ресурстары мен тексерілген деректер жиынтықтарына қол жеткізуін қамтамасыз ету процестерін үйлестіреді.
Осы тұрғыдан алғанда, Департамент ЖИ саласындағы мемлекеттік реттеу жүйесінің негізгі атқарушы буындарының бірі болып табылады және өзіне жүктелген іске асыру функциялары шеңберінде Министрліктің бейінді қызметін қамтамасыз етеді.
Департаменттің жекелеген міндеттерін растайтын нормативтік құқықтық акт
Аудит жүргізудің практикалық тетігі
2026 жылғы 23 шілдедегі № 432/НҚ бұйрықпен Цифрлық объектілердің сапасына аудит жүргізу қағидалары бекітілген. Аталған Қағидалар Қазақстан Республикасы Цифрлық кодексінің 100-бабында көзделген аудит тетігін практикалық тұрғыдан іске асыру тәртібін айқындайды.
Бұл жүйеде нормативтік реттеу мен аудитті тікелей жүргізу функцияларының аражігі нақты ажыратылған. Министрлік өз құзыреті шегінде тиісті қағидаларды бекітеді, ал аудитті қажетті арнаулы білімі мен жұмыс тәжірибесі бар тәуелсіз жеке және заңды тұлғалар жүзеге асырады.
Цифрлық объектілердің сапасына аудит жүргізу қағидалары
Осылайша, Жасанды интеллект және деректерді басқару департаменті уәкілетті мемлекеттік органның құрамындағы жұмыс істеп тұрған бейінді құрылымдық бөлімше әрі ЖИ саласындағы ұлттық реттеу жүйесінің ұйымдастырушылық буыны болып табылады. Оның рөлі ЖИ жүйелерінің қауіпсіздігін қамтамасыз етуге, қауіп-қатерлерді басқаруға және тәуелсіз аудит жүргізуге қатысты заңнамалық талаптармен өзара байланыста қарастырылуға тиіс.