Әйелдер мен балаларға қатысты құқық бұзушылықтар үшін жазаны қатаңдату

Әйелдер мен балаларға қатысты құқық бұзушылықтар үшін жазаны қатаңдату

2024 жылғы 15 сәуірде ҚР Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев отбасылық-тұрмыстық зорлық-зомбылыққа қарсы іс-қимылға бағытталған заңға қол қойды.

Жалпы заңда 15 заңнамалық актіге, оның ішінде жеті кодекске және сегіз заңға өзгерістер мен толықтырулар енгізу көзделеді.

Заң кәмелетке толмағандарға қатысты физикалық зорлық-зомбылық пен қатыгездік көрсетуге байланысты қылмыстар туралы істер аясында тараптардың мәмілеге келу мүмкіндігін жоққа шығарады.

Басқа да жаңалықтар арасында – тұрмыстық зорлық-зомбылық құрбандарына көмек көрсететін отбасын қолдау орталықтарын құру және буллинг үшін әкімшілік жауапкершілік (басқа да балаларды қудалау/қорқыту) бар.

Сондай-ақ білім беру мекемелері енді құқық қорғау органдарына                          балаларға қарсы немесе балалармен жасалған қылмыстар туралы хабарлауға міндетті.

Сонымен бірге заңға отбасылық-тұрмыстық жанжалдардың алдын-алу және агрессорды үйден дереу кетуге және құрбандарға жақындамауға міндеттеу үшін дереу қорғау ұйғарымын енгізу мүмкін болмады. Заңға сәйкес ол сот шешіміне дейін сол пәтерде тұра алады.

Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы кодекске жаңа тармақшалар қосылды, мемлекеттік отбасылық саясат саласындағы уәкілетті орган мемлекеттік отбасылық саясатты қалыптастыру бойынша басшылықты және салааралық үйлестіруді жүзеге асыратын орталық атқарушы орган болып табылады.

Отбасы, әйелдер мен балалардың құқықтарын қорғау мәселелері бойынша «111» байланыс орталығы іске қосылды, ол ақпараттандыру саласындағы уәкілетті орган болып айқындалды және отбасы, әйелдер мен балалардың құқықтарын қорғау мәселелері бойынша ақпараттық-анықтамалық, ұйымдастырушылық, психологиялық қызмет функцияларын орындайды.

Сондай-ақ Кодекс отбасын қолдау орталықтарының мәртебесі мен функцияларын анықтайтын жаңа баппен толықтырылды.

Отбасын қолдау орталықтары жергілікті атқарушы органдардың шешімі бойынша аудандарда және қалаларда жергілікті атқарушы органдардың жанынан халықты әлеуметтік қорғау және жұмыспен қамту мәселелері бойынша құрылады немесе ұйымдастырылады.

Отбасын қолдау орталықтары:

мемлекеттік отбасылық саясат шараларын, оның ішінде неке мен отбасын сақтау, отбасылық жанжалдарды шешу жөніндегі шараларды іске асыруды;

өмірлік қиын жағдайға тап болған адамдарды (отбасыларды) мемлекеттік органдармен өз құзыреті шегінде, оның ішінде интеграцияланған модель арқылы қолдаумен қамту жөніндегі жұмысты үйлестіруді;

өмірлік қиын жағдайға тап болған адамдарға (отбасыларға) әлеуметтік, құқықтық және психологиялық қолдау көрсетуге жәрдемдесуді;

тұрмыстық зорлық-зомбылық белгілері бар адамдарға бір айға дейінгі мерзімге уақытша тұру мүмкіндігімен қолдау көрсетуді;

мемлекеттік отбасы саясатының бағыттары мен шаралары туралы ақпараттық-түсіндіру жұмысын;

жергілікті атқарушы органдармен, ұйымдармен, еріктілермен, консультативтік-кеңесші органдармен мемлекеттік отбасылық саясатты іске асыру, тұрмыстық зорлық-зомбылықтың алдын алу мәселелері бойынша өзара іс-қимыл                жасауды;

мемлекеттік отбасы саясатының үрдістерін мониторингілеу мен талдауды;

халықты әлеуметтік қорғау және жұмыспен қамту мәселелері жөніндегі жергілікті атқарушы органның үйлестіруімен өз құзыреті шегінде білім беру, денсаулық сақтау, ішкі істер органдарының қатысуымен өмірлік қиын жағдайға тап болған адамдарды (отбасыларды) ерте анықтау және оларға қолдау көрсетуді ұйымдастыру жөніндегі мобильдік топтардың жұмысын ұйымдастыруды;

тұрмыстық зорлық-зомбылықтың алдын алу жөніндегі өзге де шараларды іске асыруды жүзеге асырады.

Отбасын қолдау орталықтары өз қызметін мемлекеттік отбасы                                       саясаты саласындағы уәкілетті орган айқындайтын тәртіппен жүзеге                   асырады.

Отбасын қолдау орталықтарының қызметін үйлестіруді және әдістемелік басшылықты мемлекеттік отбасы саясаты саласындағы уәкілетті орган жүзеге асырады.

Отбасын қолдау орталықтары бюджет қаражаты және ҚР заңнамасында тыйым салынбаған өзге де көздер есебінен қаржыландырылады.

67-1-бап «111» байланыс орталығының жұмысын айқындайды.

«111» байланыс орталығы отбасы, әйелдер мен балалардың құқықтарын қорғау мәселелері бойынша ақпараттық-анықтамалық кеңес, ұйымдастырушылық, психологиялық көмек көрсетеді, келіп түскен өтініштер бойынша орталық мемлекеттік органдарды, жергілікті атқарушы органдарды хабардар етеді және азаматтарға өтініштердің орындалу мәртебесі туралы ақпарат береді.

Ақпараттандыру саласындағы уәкілетті орган:

«111» байланыс орталығының қызметін ұйымдастырады және қамтамасыз етеді;

«111» байланыс орталығы қызметінің және оның орталық мемлекеттік органдармен, жергілікті атқарушы органдармен өзара іс-қимыл жасау қағидаларын әзірлейді және бекітеді.

Орталық мемлекеттік органдар мен жергілікті атқарушы органдар отбасы, әйелдер мен балалардың құқықтарын қорғау мәселелері бойынша өзара іс-қимыл жасайды және өтініштерді қарау қорытындылары бойынша қабылданған шаралар туралы ақпаратты «111» байланыс орталығына ұсынады.

Қылмыстық кодекс

Қылмыстық кодексте 3-бап кәмелетке толмағандарға қатысты қандай қылмыстардың зорлық-зомбылықпен байланысты екенін айқындайтын тармақпен толықтырылды.

«Кәмелетке толмағандарды азғырту» деген сөздер «он алты жасқа толмаған адамдарды азғырту» деген сөздермен ауыстырылды.

Түзетулер сондай-ақ кәмелетке толмағандарға, жүкті әйелдерге, кішкентай баласы бар немесе оны тәрбиелеп отырған әйелдерге, жас баланы жалғыз өзі тәрбиелеп отырған еркектерге, 58 жастағы және одан асқан асқан әйелдерге,             63 жастағы және одан асқан еркектерге, бірінші немесе екінші топтағы мүгедектігі бар адамдарға қамауға алу тағайындалмайтынын және жазаны ауыстыру тәртібімен қолданылмайтынын көздейді.

98-3-бап қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамның мінез-құлқына ерекше талаптар белгілейді.

Осылайша, қылмыстық құқық бұзушылық жасағаны үшін кінәлі деп танылған адамның мінез-құлқына психологиялық көмек көрсетуді, сондай-ақ толық көлемде немесе бөлек тыйым салуды көздейтін 3 айдан 1 жылға дейінгі мерзімге ерекше талаптар белгіленуі мүмкін делінген:

жәбірленушінің еркіне қайшы, жәбірленушіні іздестіру, қудалау, оған бару, ауызша, телефон арқылы келіссөздер жүргізу және онымен өзге тәсілдермен, оның ішінде кәмелетке толмағандарды немесе оның отбасының іс-әрекетке қабілетсіз мүшелерін қоса алғанда, байланысқа түсу;

атыс қаруын және басқа да қаруды сатып алу, сақтау, алып жүру және пайдалану;

алкогольді ішімдіктерді, есірткі құралдарын, психотроптық заттарды қолдану.

Сонымен қатар зорлық-зомбылық қолдану арқылы қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамның мінез-құлқына ерекше талаптар белгіленген кезде, жәбірленуші мен оның отбасы мүшелерін күзету және қорғау үшін сот ерекше жағдайларда зорлық-зомбылық қолдану арқылы қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамға жәбірленушімен бірге тұрғын үйде тұруға тыйым салу түріндегі құқықтық ықпал ету шарасын 30 тәулікке дейінгі мерзімге қолдануға құқылы.

Бұл ретте сотталған адамның не сотқа дейінгі тергеп-тексеру тараптардың мәмілеге келуімен тоқтатылған адамның мінез-құлқына қойылатын ерекше талаптардың қолданылу мерзімі кезінде оған айына бір реттен төрт ретке дейін профилактикалық әңгімелесу үшін ішкі істер органдарына келу міндеттері жүктелуі мүмкін екендігі ескертіледі.

108-1-бапта денсаулыққа қасақана жеңіл зиян келтіру 200 АЕК (2024 жылы                  738 400 теңге) мөлшерінде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына не 200 сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартумен не 50 тәулікке дейінгі мерзімге қамауға алумен жазаланады деп көзделген.

Дене жарақатын келтірген, бірақ денсаулығына жеңіл зиян келтіруге әкеп соқпаған ұрып-соғу немесе өзге де күш қолдану әрекеттерін жасағаны үшін 80 АЕК (295 360 теңге) дейін айыппұл түрінде не сол мөлшерде түзеу жұмыстары не 80 сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тарту не 25 тәулікке дейінгі мерзімге қамауға алу көзделген.

16 жасқа толмаған адамдарға жыныстық сипаттағы қысым көрсеткені үшін 200 АЕК-ке дейінгі мөлшерде түзеу жұмыстары түріндегі жаза не 200 сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тарту не үш жылға дейінгі мерзімге немесе онсыз белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан айыра отырып, 50 тәулікке дейінгі мерзімге қамауға алу белгіленді.

Өз өзіне қол жұмсауды насихаттау 200 АЕК айыппұл түріндегі жазаны не сол мөлшерде түзеу жұмыстарын көздейді.

Ерекше қатыгездікпен, қорлаумен жасалған зорлық-зомбылық әрекеттері арқылы, егер бұл денсаулыққа ауыр немесе орташа ауырлықтағы зиян келтіруге әкеп соқпаса, жәбірленушіні азаптау мақсатында физикалық немесе психикалық азап шегу 1 мың АЕК (3 692 000 теңге) дейінгі мөлшерде түзеу жұмыстарымен не 600 сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартумен жазаланады, немесе үш жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыру.

Еңбек кодексі

Еңбек кодексіне жұмыс беруші қызметкерге тұрмыстық зорлық-зомбылықтан зардап шеккендерге арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсететін ұйымдарда болу кезеңінде жалақысы сақталмайтын, бірақ күнтізбелік 30 күннен аспайтын демалыс беруге міндетті екендігі туралы түзету енгізілді.

Жалақысы сақталмайтын демалыс қызметкердің жазбаша хабарламасы негізінде оның ұзақтығы көрсетіле отырып және арнаулы әлеуметтік қызметтер көрсету туралы шарттың көшірмесі ұсыныла отырып беріледі.

Әлеуметтік кодекс

Әлеуметтік кодексте өмірлік қиын жағдай дегеніміз – бұл адамның өмірін объективті түрде бұзатын, оны өз бетінше жеңе алмайтын жағдай деген түсінік қалыптасады.

Бұл ретте кодекске өмірлік қиын жағдайға тап болған адамдарды (отбасыларды) ерте анықтауды көздейтін бап қосылды.

Уәкілетті мемлекеттік орган субъектілердің қатысуымен өмірлік қиын жағдайға тап болған адамдарға (отбасыларға) қолдау көрсетуді (білім беру, денсаулық сақтау, ішкі істер органдары) ерте анықтау және ұйымдастыру бойынша, оның ішінде интеграцияланған модель арқылы ұйымдастырушылық-практикалық іс-шаралар кешенін үйлестіреді деп көзделеді.