Қазақстан Республикасы Жоғары аудиторлық палатасының делегациясы Қырғыз Республикасы Есеп палатасы қызметінің 30 жылдығына арналған ресми іс-шараларға қатысу үшін Бішкек қаласына жұмыс сапарымен барды.
Негізгі іс-шара «Мемлекеттік басқару жүйесіндегі жоғары аудит органының рөлі мен орны: тәуелсіздік – тиімділік пен сенімнің негізі» тақырыбында халықаралық дөңгелек үстел болды.
Іс-шараға ҚР Жоғары аудиторлық палатасының өкілдерімен қатар Әзербайжан, Беларусь, Грузия, Қырғызстан, Түркия және басқа да елдердің жоғары аудит органдарының өкілдері қатысты. Сондай-ақ диалогқа INTOSAI Даму бастамасының (IDI) мамандары қосылды.
Қырғызстан Есеп палатасының төрағасы Алмазбек Акматовты, іс-шараға қатысушыларды және әріптестерді кәсіби мерейтойымен ҚР Жоғары аудиторлық палатасының мүшесі Амангелді Есенов құттықтады. Ол ведомствоның елдің дамуына елеулі үлес қосып, қаржылық тәртіпті нығайтуға және мемлекеттік ресурстарды тиімді басқаруға ықпал етіп келе жатқанын атап өтті.
«Бүгінде Қырғыз Республикасының Есеп палатасы – ел ішінде де, халықаралық аудиторлық қоғамдастықта да құрметке ие, беделді мемлекеттік аудит институты», — деді ол.
Амангелді Есенов ведомствоның мемлекеттік аудиттің кәсіби және құқықтық негіздерін нығайту, халықаралық стандарттар мен INTOSAI қағидаттарын енгізу бағытындағы кәсіби қызметін атап өтті. Оның айтуынша, бұл бағыттағы маңызды қадамдардың бірі – 2023 жылы «Қырғыз Республикасының Есеп палатасы туралы» конституциялық заңның қабылдануы. Бұл заң Палатаның тәуелсіздігінің құқықтық кепілін нығайтты.
Амангелді Есенов атап өткендей, Қазақстанның Жоғары аудиторлық палатасы мен Қырғызстанның Есеп палатасы арасындағы ынтымақтастық өзара сенім, құрмет және қолдау қағидаттарына негізделген.
Екі ведомствоның өзара іс-қимылының көпжылдық тарихы бар және екіжақты форматта да, INTOSAI, ASOSAI, TURKSAI және басқа да халықаралық алаңдар аясында да табысты дамып келеді.
«Біздің ынтымақтастығымыз туралы меморандумға сонау 2008 жылы қол қойылды. Ал биыл 16 қыркүйекте Астанада меморандумды жаңарттық. Біз мұны жай ғана құжатты жаңарту емес, әріптестігіміздің жаңа кезеңінің бастауы деп білеміз», — деп түйіндеді Жоғары аудиторлық палатаның мүшесі.
Дөңгелек үстел аясында Жоғары аудиторлық палата өкілдері жоғары аудит органының тәуелсіздігін қамтамасыз ету бағытындағы Қазақстан тәжірибесімен бөлісті. 2022 жылғы конституциялық реформа барысында Палатаның мәртебесі көтеріліп, өкілеттіктері кеңейді.
Қазіргі уақытта Жоғары аудиторлық палата мемлекеттік басқару тиімділігіне, жергілікті бюджеттерге аудит жүргізеді. Ал 2025 жылдан бастап аудит жүргізу аясына бюджеттен тыс қорлар да енді.
Палатаның тәуелсіздігі биыл аяқталған әріптестік бағалау нәтижелерімен де расталды. Бағалауға Литва, Португалия жәнеТүркиядан келген кәсіби аудиторлар қатысты. Сонымен қатар Дүниежүзілік банк пен Азия даму банкі 2025 жылы жүргізген PEFA бағалауының нәтижелері бойынша Қазақстан «Сыртқы аудит» компонентінен B+ бағасын алды.
Қазақстанның мемлекеттік аудит саласындағы алдағы басымдықтары Жоғары аудиторлық палатаның 2026-2030 жылдарға арналған даму стратегиясында көрсетілген. Олар: INTOSAI стандарттарын енгізу, тәуелсіздікті одан әрі нығайту, аудит сапасын арттыру және жасанды интеллект элементтерін қолдана отырып, қызметті толық цифрландыру.
Қазақстанның Жоғары аудиторлық палатасы 2027-2029 жылдарға арналған республикалық бюджет жобасына алдын ала бағалау жүргізу қорытындысы бойынша бюджеттік жоспарлаудың сапасын арттыруға бағытталған бірқатар ұсыным әзірледі. Бюджет жобасы 14 қазан, сәрсенбі күні Құрылтай отырысының бірінші оқылымында қаралды.
Алдын ала бағалау жүргізу ҚР Бюджет кодексінде көзделген. Бұл республикалық бюджеттің жаңа жобасы Құрылтай депутаттарының қарауына енгізілгенге дейін жүзеге асырылады.
Бұл процестің жоспарланған қаржыландыру көлемін қысқартуға бағытталмағанын атап өткен маңызды. Керісінше, ол бюджеттік теңгерімсіздікті жоюға, қаражаттың сапалы жоспарлануын қамтамасыз етуге және тиімсіз болуы мүмкін шығындарды анықтауға көмектеседі.
Жұмыс қорытындысы бойынша Палата өз ұсынымдары қамтылған сараптамалық қорытынды әзірлейді. Алайда қаражатты қысқарту немесе қайта бөлу туралы түпкілікті шешімді бюджет туралы заң жобасын қарау барысында тек Құрылтай депутаттары қабылдайды.
Сонымен биыл Жоғары аудиторлық палата даму бюджетіне Мемлекеттік инвестициялық жобалар портфеліне енгізілмеген жобаларды іске асыруға қаражат жоспарланғанын анықтады. Бұл Бюджет кодексінің талаптарына қайшы. Осыған байланысты Палата Мемлекеттік инвестициялық жобалар портфелін өзектендіруді ұсынды.
Бюджеттің жекелеген бағыттары бойынша қажетті есептеулер мен растайтын құжаттар, оның ішінде нәтижелік көрсеткіштері өзектендірілген түзетілген қаржылық-экономикалық негіздеме болмаған.
Осылайша, бюджет жобасы Құрылтайға енгізілгенге дейін Жоғары аудиторлық палатаның сараптамалық ұсынымдары негізінде 456 млрд теңгеге бюджет құжаттамасын түзету шаралары қабылданды.
Қазақстандық делегация 28 қыркүйек пен 2 қазан аралығында Бельгия, Нидерланд және Францияда өткен «Мемлекеттік аудит, мемлекеттік қаржыны басқару және бюджеттік жоспарлаудағы заманауи тәсілдер: еуропалық тәжірибе» атты халықаралық семинарға қатысты.
Бағдарлама аясында Қазақстан өкілдері Бельгия, Нидерланд және Францияның жоғары мемлекеттік аудит органдарының, парламенттерінің, атқарушы билік органдары мен муниципалитеттерінің, сондай-ақ Еуропалық одақ институттарының тәжірибесімен танысты.
Семинардың негізгі бағыттарының бірі бюджеттік жоспарлау мен мемлекеттік шығыстардың тиімділігін бағалауға қатысты заманауи тәсілдерді зерделеу болды. Бельгияның Есеп сотында бюджет шешімдерін алдын ала бағалауға, тақырыптық аудиттер жүргізуге және аудиторлық ұсынымдардың іске асырылуын бақылауға ерекше назар аударылды. Роттердам қаласының Есеп палатасында қатысушылар муниципалдық деңгейдегі аудит жүргізу тәжірибесімен және қалалық бағдарламаларды бағалау кезінде тиімділіктің негізгі көрсеткіштерін қолдану тәсілдерімен танысты.
Парламенттік бақылау мен қоғамдық қаржыны басқаруға ерекше назар аударылды. Бельгия Федералдық парламенті Өкілдер палатасының, Фламанд парламентінің, Еуропалық парламент пен Еуропалық комиссия өкілдерімен кездесулер бюджеттерді қалыптастыру және орындау, мемлекеттік қаражаттың пайдаланылуын бақылау және олардың есептілігін қамтамасыз ету механизмдерін зерделеуге мүмкіндік берді.
Қаржылық мүддені қорғау және бюджет қаражатының заңсыз пайдаланылуына жол бермеу маңызды тақырыптардың бірі болды. OLAF-пен өткен кездесу барысында Еуропалық одақ бюджетімен байланысты құқық бұзушылықтарды анықтау және тергеу механизмдері қарастырылды.
Францияның Есеп сотында қазақстандық делегация қаржылық аудит, сәйкестік аудиті және тиімділік аудитін жүргізу тәжірибесімен, сондай-ақ мемлекеттік бағдарламалардың нәтижелілігін бағалау тәсілдерімен танысты.
Семинар барысында аудитті цифрландыруға, деректерді талдауға, тұрақты дамуға және ESG есептілігіне ерекше назар аударылды. Бұл тәжірибе Қазақстандағы мемлекеттік аудит жүйесін одан әрі жетілдіру, бюджеттік жоспарлаудың тиімділігін арттыру және қаржылық бақылаудың заманауи құралдарын дамытуда практикалық маңызға ие.
Семинар сондай-ақ тәжірибе алмасу және Еуропаның мемлекеттік аудит пен қаржылық бақылау органдарымен халықаралық ынтымақтастықты дамытуда кәсіби алаңға айналды.
Қостанай қаласының әкімдігі жер учаскелерін негізсіз иеленіп алудың 174 фактісі бойынша тиісті шаралар қабылдады. Бұл фактілер биыл Жоғары аудиторлық палата жүргізген аудит барысында анықталды.
Қостанай облысында мемлекеттік ресурстардың пайдаланылу тиімділігіне жүргізілген аудит аясында Жоғары аудиторлық палата Қостанайда жерді өз бетінше иеленіп алу белгілері бар әрі құқық белгілейтін құжаттары жоқ ғимараттар салынған жер учаскелеріне қатысты 174 жағдайды анықтады. Мұндай объектілер жер және салық есебінен тыс қалып, бюджетке түсім әкелмейді әрі қала үшін құқықтық белгісіздік туындатады.
Осыған байланысты Қостанай қаласының әкімдігіне анықталған жағдай бойынша іс-шаралар жоспарын әзірлеу тапсырылды.
Бүгінде тиісті жоспар іске асырылуда. Ол әрбір жағдайды атаулы түрде тексеруді, жер учаскелерін ресімдеуді, әкімшілік жаза қолдануды, сотқа дейінгі талап қою жұмыстары мен өзге де шараларды көздейді. Атап айтқанда, жерді заңсыз иеленіп алған тұлғаларды анықтау үшін 143 факт бойынша мәліметтер Полиция департаментіне жолданды.
31 факт бойынша материалдар Жер ресурстарын басқару департаментіне жіберілді. Расталған бұзушылықтар бойынша әкімшілік хаттамалар жасалып, оларды жою туралы нұсқамалар берілді.
Егер салынған объектілердің құқық белгілейтін құжаттары болса, иелері жер пайдалану құқығын ресімдеп, бюджетке жер учаскесін пайдаланғаны үшін жалдау ақысын немесе жер учаскесінің сатып алу құнын төлей алады. Мұндай құжаттар болмаса, бұзушылық жасағандар айыппұл төлеп, заңсыз салынған объектілерді бұзуға міндетті.
Бұл жұмыс толық орындалғанға дейін Жоғары аудиторлық палатаның бақылауында болады.
Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қоры қазақстандықтардың зейнетақы жинақтарымен жұмыс істейтін жекеменшік басқарушы компаниялар есептілігінің ашықтығын арттырды. Тиісті шаралар Қазақстан Республикасы Жоғары аудиторлық палатасының нұсқамасы бойынша қабылданды.
Жоғары аудиторлық палата бұған дейін азаматтарды зейнетақымен және әлеуметтік қамсыздандыру саласында мемлекеттік аудит жүргізді. Тексеру барысында мұндай компаниялардағы дебиторлық берешек, мерзімі өткен берешек және құрылған провизиялар туралы ақпарат БЖЗҚ-ға «Өзге активтер» жиынтық көрсеткішінің құрамында, яғни нақты сомалар мен олардың үлестері көрсетілмей берілгені анықталды. Бұл зейнетақы активтерін басқару сапасын бақылау мүмкіндігін шектеген.
Осыған байланысты Жоғары аудиторлық палатаның нұсқамасы бойынша БЖЗҚ инвестициялық портфельді басқарушылармен және оларға қызмет көрсететін кастодиан банктермен қосымша келісімдер жасасты. Жаңартылған келісімдер дебиторлық берешекті, мерзімі өткен берешекті және құрылған провизияларды нақты сомалары мен олардың үлестерін көрсете отырып ашып көрсетуді міндеттейді.
Егжей-тегжейлі есептіліктің жасалуы БЖЗҚ мен қадағалаушы органдарға жекеменшік компаниялардың басқаруындағы активтердің сапасын жедел бақылауға және ықтимал тәуекелдерді уақытылы анықтауға мүмкіндік береді.
Осылайша, қазақстандықтардың зейнетақы жинақтарының барынша сенімді қорғалуына жағдай жасалады.
Мемлекеттік аудит қорытындысы бойынша берілген қалған нұсқамалардың орындалуы Жоғары аудиторлық палатаның бақылауында.
Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау министрлігі өзіне қарасты 37 ұйымның ғылыми нәтижелілігіне ауқымды бағалау жүргізуді аяқтады. Бұл жұмыс Жоғары аудиторлық палатаның нұсқамасы бойынша жүргізілді. Екі мекеме бойынша нақты шешім қабылданып, қалған ұйымдарға көрсеткіштерді жақсарту жөнінде тапсырмалар берілді.
Бұл жұмысқа Жоғары аудиторлық палата 2025 жылы жүргізген мемлекеттік аудит негіз болды. Тексеру қорытындысы бойынша Денсаулық сақтау министрлігіне сала ұйымдарының ғылыми, ғылыми-техникалық және инновациялық қызметіне егжей-тегжейлі талдау жүргізіп, шара қабылдау тапсырылды.
2025 жылы жүргізілген кешенді бағалау 37 ұйымды қамтыды: клиникалық бейіндегі 19 ғылыми-зерттеу институты мен ғылыми орталық, клиникалық емес бейіндегі 10 ғылыми ұйым, сондай-ақ жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беретін 8 медициналық ұйым болды.
Мекемелер ғылыми зерттеулерден түсетін кірістер көлемі, жарияланым белсенділігі, ғылыми жұмыстардан дәйексөз келтіру көрсеткіші, патенттердің бар-жоғы, зерттеу нәтижелерін коммерцияландыру деңгейі мен инновациялық қызмет, сондай-ақ халықаралық ғылыми іс-шараларға қатысу деңгейі бойынша бағаланды.
Талдау нәтижелері Денсаулық сақтау министрлігінің Ғылыми-техникалық кеңесі мен ҚР Президенті жанындағы Ұлттық ғылым академиясының бірлескен отырысында қаралды. Нәтижесінде белгіленген талаптарға сәйкес келмеу тәуекелдері бар ұйымдар бойынша нақты шешімдер қабылданды.
Трансфузиология ғылыми-өндірістік орталығының ғылыми ұйым мәртебесін сақтап қалу ұсынылды. Бұл трансфузиология және қан қызметі саласында республикалық деңгейдегі жалғыз мамандандырылған ұйым әрі саланы ғылыми-әдістемелік сүйемелдеуді қамтамасыз етеді. Сонымен қатар Орталықтың жұмыс ерекшелігін ескере отырып, ғылыми және инновациялық қызметтен түсетін кірістер үлесі бойынша қолданылатын индикаторды қайта қарау туралы шешім қабылданды.
Ең төмен нәтиже көрсетіп, жекелеген талаптардың орындалуын қамтамасыз етпеген «Б.О. Жарбосынов атындағы Урология ғылыми орталығы» АҚ-ға қатысты белгіленген индикаторларға қол жеткізу үшін шұғыл шаралар қабылдау туралы шешім қабылданды. Егер 2026 жылдың қорытындысы бойынша нәтижелер қанағаттанарлықсыз болып қалса, ұйымның ғылыми ұйым ретіндегі мәртебесі қайта қаралады.
Сонымен қатар ғылыми-зерттеу институттарының, ғылыми орталықтар мен медициналық жоғары оқу орындарының бірінші басшыларына:
Жүйелі мониторинг жүргізу және алдағы бағалаулардың объективтілігін қамтамасыз ету үшін С. Қайырбекова атындағы Ұлттық денсаулық сақтауды дамыту ғылыми орталығына ҒЗИ, ғылыми орталықтар мен медициналық жоғары оқу орындарының ғылыми қызметі туралы деректерді жинауға, талдауға және валидациялауға арналған цифрлық платформа құру мәселесін пысықтау ұсынылды.
Сонымен қатар ғылыми ұйым мәртебесін беру және қайта қарау қағидалары жаңартылды: шарттар нақтыланып, нәтижелілікті бағалаудың барынша айқын өлшемшарттары енгізілді, зерттеулерді бағалау рәсімі жетілдірілді, ал қағидалар ұлттық талаптар мен халықаралық стандарттарға сәйкес келтірілді.
Осылайша, денсаулық сақтау ұйымдарының ғылыми қызметіне ауқымды бағалау толық көлемде жүргізілді. Ұйымдардың ғылыми ұйым мәртебесін сақтауының негізділігі қаралды. Нәтижесінде басқарушылық шешімдер қабылданып, жекелеген мекемелердің қызметін белгіленген талаптарға сәйкес келтіру жөніндегі шаралар айқындалды.
Жоғары аудиторлық палатаның қалған нұсқамаларының орындалуы бақылауда.
Қазақстанның Жоғары аудиторлық палатасында Мемлекеттік аудитор біліктілігін иеленуге үміткер адамдарды сертификаттау жөніндегі ұлттық комиссияның отырысы өтті.
Маңызды өзгерістердің бірі – «Мемлекеттік аудит және қаржылық бақылау туралы» Қазақстан Республикасының Заңына сәйкес Комиссияның дербес құрамы жаңартылды.
Оның құрамында Құрылтайдың Қаржы және бюджет комитетінің мүшелері Гүлназ Атамқұлова мен Әсел Хайырова, сондай-ақ Жоғары аудиторлық палатаның мүшелері Ғабиден Жақсылықов, Руслан Мелдебеков және Нұрлан Нұржанов бар.
Отырыс барысында 16 кандидат әңгімелесуден өтті. Тағы 29 үміткер біліктілікті іріктеу бойынша әңгімелесуден өту кезегінде тұр.
Іріктеу нәтижелері Ұлттық комиссия жұмысының регламентінде көзделген барлық рәсім аяқталғаннан кейін жарияланады.
Астанада Азия жоғары аудит органдары ұйымы (АЗОСАИ) Басқарма кеңесінің 63-отырысы өтті. Оған Азия өңірінің 19 елінен жоғары аудит органдарының өкілдері қатысты. Мұндай форматтағы ресми іс-шара Қазақстанда алғаш рет ұйымдастырылды.
АЗОСАИ – Халықаралық жоғары аудит органдары ұйымының (ИНТОСАИ) ірі өңірлік құрылымдарының бірі. Ұйым 1979 жылы Азия елдерінің аудиторлары арасындағы интеграцияны тереңдету мақсатында құрылды және бүгінде қарқынды дамып келе жатқан кәсіби бірлестіктердің бірі болып саналады.
ҚР Жоғары аудиторлық палатасы 2000 жылы АЗОСАИ-дың толыққанды мүшесі атанды. Бүгінде Палата экологиялық аудит, IT-аудит, тұрақты даму мақсаттары, өңірлік және муниципалдық деңгейдегі аудит жөніндегі жұмыс топтарына, сондай-ақ АЗОСАИ-дың нормативтік құжаттарын зерделеу жөніндегі нысаналы топқа мүше.
Бұған дейін Жоғары аудиторлық палата АЗОСАИ-дың Аудиторлық комитетінің мүшесі болып екі рет сайланған. Ал 2024 жылы алғаш рет Ұйымның 2024-2027 жылдарға Басқарма кеңесінің мүшелігіне сайланды.
АЗОСАИ Басқарма кеңесінің отырысы мемлекеттік аудит саласындағы негізгі халықаралық іс-шаралардың бірі саналады. Оған дәстүрлі түрде Азия және араб өңірі елдерінің жоғары аудит органдарының бірінші басшылары, сондай-ақ әлемнің басқа да аудиторлық ұйымдарының өкілдері қатысады. Кезекті отырысты Астанада өткізу туралы шешім бір жыл бұрын Бакуде өткен АЗОСАИ Басқару кеңесінің 62-отырысында қабылданған болатын.
Қатысушылар Ұйымның өткен жылғы қызметі туралы баяндаманы қарады, ағымдағы қаржылық басқару және 2027-2029 жылдарға арналған бюджет жоспары, басқа өңірлік ұйымдармен ынтымақтастық туралы есептерді тыңдады. АЗОСАИ-дың даму стратегиясын және басқа да өзекті мәселелерді талқылады.
Сонымен қатар экологиялық аудит, ТДМ, дағдарыстық жағдайларды басқару аудиті, мемлекеттік кәсіпорындар аудиті және басқа да бағыттар бойынша бейінді жұмыс топтарының есептері қаралды.
ҚР Жоғары аудиторлық палатасының төрағасы Әлихан Смайылов өз сөзінде Басқарма кеңесінің мүшесі ретінде ҚР Жоғары аудиторлық палатасының АЗОСАИ-ды институционалдық тұрғыдан нығайтуға, сараптамалық ынтымақтастықты кеңейтуге және өңірде мемлекеттік аудиттің озық тәжірибелерін енгізуге белсенді ықпал етіп келе жатқанын атап өтті.
Осыған байланысты Ә.Смайылов әріптестеріне Қазақстан атынан жаңа бастама ұсынды. Ол Ұйым жанынан цифрлық трансформация жағдайындағы Стратегиялық аудит жөніндегі жұмыс тобын құруды ұсынды.
«Мемлекеттік аудит сапасын жаңа деңгейге көшірудің, атап айтқанда, мемлекеттік шешімдердің ұзақ мерзімді әсерін, ұлттық институттардың орнықтылығын және мемлекеттік жүйелердің болашақ сын-қатерлерге дайындық деңгейін бағалауға бағытталған стратегиялық аудитті дамытудың объективті қажеттілігі туындады», — деді ол.
Жоғары аудиторлық палатаның төрағасы бүгінде жоғары аудит органдары қаржылық аудит, сәйкестік аудиті және тиімділік аудиті сияқты классикалық құралдарды нәтижелі қолданып отырғанын атап өтті. Алайда олардың басым бөлігі ретроспективті талдауға, яғни өткен нәтижелерді бағалауға, заңнаманың сақталуына және бюджет қаражатының мақсатты игерілуіне бағытталған.
Ал жаһандық белгісіздік, әлеуметтік-экономикалық процестердің жеделдеуі және цифрлық технологиялардың кең ауқымда енгізілуі жағдайында классикалық тәсілдер жеткіліксіз болып отыр.
«Стратегиялық аудит қабылданған шешімдердің нәтижелерін ғана емес, олардың ұзақ мерзімді тұрақтылығын, мемлекеттің стратегиялық басымдықтарына сәйкестігін, әлеуетті жүйелік тәуекелдерді және мемлекеттік бағдарламалар мен институттардың болашақта қойылған мақсаттарға қол жеткізу қабілетін бағалауға мүмкіндік беретін құрал ретінде ерекше маңызға ие болады», — деп атап өтті Ә. Смайылов.
Бүгінгі жағдайда АЗОСАИ жаңа сын-қатерлерге тиімді жауаптар әзірлеуге мүмкіндік беретін бірегей әрі беделді алаң болып қала береді. Ал Басқарма кеңесінің мүшесі ретінде Жоғары аудиторлық палата Ұйымның барлық негізгі бағыттар бойынша дамуына белсенді түрде ықпал етуді жалғастырады.
Астанада арнайы келген шетелдік делегациялардың қатысуымен Қазақстанның Жоғары аудиторлық палатасы қызметінің 30 жылдығына арналған іс-шаралар ресми түрде бастау алды.
Мерейтойлық бағдарлама елордада сәрсенбі күні, 16 қыркүйекте, «Болашақ мемлекеттік аудит: инновациялар, цифрлық трансформация және тұрақты даму» атты халықаралық ғылыми-практикалық конференциядан басталды.
Бүгінгі таңда жасанды интеллект пен цифрлық экономика әлем бойынша мемлекеттік басқарудың архитектурасын қарқынды түрде өзгертуде. Осы жағдайларда жоғары аудит органдарының рөлі де өзгерді. Бұл мемлекет қаржысын пайдалануды дәстүрлі тексеруден мемлекеттік шешімдердің сапасы мен тәуекелдерін басқарудың стратегиялық орталықтарының біріне айналуға көшуді білдіреді.
Заманауи контекстті ескере отырып, Астанадағы ғылыми-практикалық конференцияға қатысушылар ЖИ-ді мемлекеттік секторға интеграциялау, мемлекеттік аудитте цифрлық аналитика мен үлкен деректерді қолдану, ЖИ технологияларын пайдалану кезінде қауіпсіздік пен жауапкершілікті сақтау сияқты өзекті тақырыптарды талқылауға назар аударды.
Сондай-ақ тұрақты даму аудитін жүргізудің практикалық аспектілері, экономика мен геосаясаттағы жаһандық өзгерістерге аудиторлық тәсілдерді бейімдеу мәселелері және мемлекеттік институттардың өздерінің тұрақтылығы мен тиімділігіне қойылатын жаңа талаптар қаралды.
Іс-шараға әлемнің 22 елінен жоғары аудит органдарының басшылары мен өкілдері келді. Сондай-ақ Дүниежүзілік банктің, Азия даму банкінің, Халықаралық валюта қорының, БҰҰДБ, ИНТОСАИ Даму бастамасының (IDI), ҚР ЖИ және цифрлық даму министрлігінің, тексеру комиссияларының, Ішкі мемлекеттік аудит комитетінің уәкілетті өкілдері, ғалымдар мен сарапшылар қатысты.
Конференцияда АЗОСАИ төрағасы – Үндістанның бас бақылаушысы және аудиторы Шри К. Санджай Мурти, АЗОСАИ бас хатшысы – ҚХР Ұлттық аудит кеңсесінің бас аудиторы Хоу Кай, ИНТОСАИ төрағасының өкілі – Мысырдың есеп беру жөніндегі мемлекеттік органының вице-президенті Маналь Мохамед Хайри, ИНТОСАИ Бас хатшылығының өкілі – Австрия Аудит соты директорының орынбасары Герберт Баумгартнер, OLACEFS өкілі – Бразилияның Федералдық шоттар соты бөлімінің басшысы Уго Чудисон Араужу Фрейре, сондай-ақ ТМД елдері Жоғары аудит органдары басшылары кеңесінің бас хатшылығы өкілі – Ресей Есеп палатасы төрағасының орынбасары Галина Изотова құттықтау сөз сөйледі.
ҚР Жоғары аудиторлық палата төрағасы Әлихан Смайылов өз сөзінде Қазақстандағы мемлекеттік аудиттің қалыптасу бастаулары туралы айтып, республикадағы және әлемдегі мемлекеттік аудиттің жаңа трендтері мен одан әрі дамуына тоқталды.
Ең алдымен, Әлихан Смайылов Жоғары аудиторлық палатаның институционалдық дамуының 30 жылдық жолының маңыздылығына тоқталды.
Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев бастамашылық еткен және мемлекеттік институттардың тиімділігі мен ашықтығын арттыруға бағытталған ауқымды жаңғырту процестерінің бір бөлігі ретінде 2022 жылы Жоғары аудиторлық палатаның өкілеттіктерін кеңейту маңызды меже болды.
Бүгінде Палата өз профильдік функцияларын табысты орындап қана қоймай, сонымен қатар Президенттің Қазақстанды толыққанды цифрлық елге айналдыру жөніндегі алға қойған міндетіне қол жеткізуге де үлес қосып келеді.
«Жоғары аудиторлық палата цифрлық құралдар мен технологияларды белсенді түрде енгізуде. Біздің ақпараттық жүйеміз бүгінде аудиторлық циклдің барлық кезеңін қамтиды. Ол мемлекеттік органдар мен квазимемлекеттік сектор ұйымдарының 20 ақпараттық жүйесімен біріктіріліп, мемлекеттік аудиттің 18 мыңнан астам объектісінің, яғни бюджет қаражатын алушылардың барлығының мониторингін қамтамасыз етеді», — деді Ә.Смайылов.
Қазір Мемлекеттік аудит объектісінің кабинеті мен Бірыңғай деректер қоры жұмыс істейді. Олар әрбір аудит объектісінің динамикалық бейнесін қалыптастыруға мүмкіндік береді.
Сонымен қатар Жоғары аудиторлық палатаның цифрлық жүйесінде сатып алуларға, салық түсімдеріне және бюджеттің атқарылуына мониторинг жасауды, сондай-ақ аудит объектілерін тәуекелге бағдарланған іріктеуді қолдауды қамтамасыз ететін аналитикалық компонент жұмыс істейді.
Әлихан Смайылов атап өткендей, заманауи аудит стратегиялық талдаудың және жүйелік тәуекелдерді анықтаудың толыққанды құралына айналып келеді және тұрақты дамудың ұзақ мерзімді мақсаттарына қол жеткізуге жәрдемдеседі. Бұл ережелер ИНТОСАИ 25-Конгресінің Шарм-эль-Шейх декларациясында тікелей көрініс тапты.
Осыған байланысты жаһандық аудиторлық қоғамдастықтың ортақ міндеті – жасанды интеллект мүмкіндіктеріне сүйенетін, бірақ сонымен бірге тәуелсіздікті, кәсіби пайымды, этиканы және қоғамдық сенімді сақтайтын болашақ мемлекеттік аудит контурын айқындау.
Жоғары аудиторлық палата төрағасының айтуынша, ЖИ аудиторларға ақпараттың үлкен массивтерін талдаудан және рутиналық операцияларды автоматтандырудан бастап, әлеуетті тәуекелдерді анықтау мен болжауға дейінгі түбегейлі жаңа мүмкіндіктер береді.
Алайда цифрландыру жаңа сын-қатерлерде туындатады. Атап айтқанда, ЖИ алгоритмдері пайдаланатын деректердің дәйектілігі мен сапасын қамтамасыз ету, дербес мәліметтерді қорғау, қабылданатын шешімдер үшін адам мен алгоритм арасындағы жауапкершілікті бөлу, сондай-ақ мемлекеттік аудиторларды жаңа технологиялармен жұмыс істеуге сапалы оқыту.
Осы ретте Жоғары аудиторлық палата төрағасы алдағы жылдары жоғары аудит органдары үшін басым бағыттарды атап өтті:
Жасанды интеллект жүйелеріне аудит жүргізу тәсілдерін дамыту. Олардың тек техникалық тиімділігін ғана емес, этикалық нормаларын, алгоритмдердің ашықтығын, пайдаланылатын деректердің сапасын, модельдердің сенімділігін және адам бақылауы механизмдерінің міндетті түрде болуын бағалау;
Тәуекелге бағдарланған аудитті жетілдіру. Цифрлық қауіптердің толық спектрін, соның ішінде кибертәуекелдерді, технологиялық тәуелділікті және ЖИ-ді ауқымды қолдану кезіндегі алгоритмдік қателіктердің жиынтық әсерін ескеру;
Аудиторлардың кәсіби құзыреттерін нығайту. Тәуелсіз кәсіби пайымдаудың негізгі рөлін сақтай отырып, Data Science және ЖИ саласындағы жұмыс дағдыларын дамыту;
Халықаралық ынтымақтастықты жандандыру. Тиімді тәжірибе алмасу үшін цифрлық мемлекеттік жүйелер аудитінің бірыңғай принциптерін, әдістемелері мен стандарттарын әзірлеу;
ЖИ-дің тұрақты дамуға және қоғамдық құндылыққа қосқан үлесін бағалау. Цифрлық трансформация игіліктердің әділ бөлінуіне, қоршаған ортаны қорғауға және азаматтардың мемлекетке деген сенімін нығайтуға қаншалықты ықпал ететінін тексеру.
«Жоғары аудиторлық палата ЖИ-ді жеке автоматтандыру жобасы ретінде емес, мемлекеттік аудит моделінің өзіне енгізілген түзетулер ретінде қарастырады. Бұл жұмыста біз үш қағидатты ұстанамыз: түпкілікті аудиторлық пайымдау аудитордың құзырында қалуы тиіс, ЖИ қолдану арқылы дайындалған кез келген қорытынды қайта тексерілуі және аудиторлық дәлелдемелермен расталуы қажет, мемлекеттік аудит деректерін өңдеу қорғалған контурда жүзеге асырылуы тиіс», — деді Ә. Смайылов.
Сөз соңында төраға технологиялар, экономика және мемлекеттік басқару тәсілдері өзгергенімен, аудит органдарының басты миссиясы – қоғамға қызмет ету өзгеріссіз қалатынын атап өтті.
Астанада жалпы құны 10,5 млрд теңге болатын төрт жаңа аяқталған су бұру объектісі пайдаланушы ұйымдардың балансына берілді. Тиісті мәселе ҚР Жоғары аудиторлық палатасының нұсқамасы бойынша шешімін тапты.
Бұған дейін су бұру саласына жүргізілген мемлекеттік аудит барысында Астанада бірқатар объект құрылыс жұмыстары толық аяқталғанына қарамастан пайдаланушы ұйымдардың балансына берілмегені анықталған.
Объект формалды түрде есепке қойылмайынша салық салу базасынан тыс қалады, соның салдарынан бюджет салық түсімдерінен қағылады. Сонымен қатар мұндай объектіге іс жүзінде қызмет көрсететін кәсіпорын нормативтен тыс шығынға ұшырайды, өйткені оны күтіп ұстауға жұмсалатын шығыстар бекітілген тарифтік сметаға енгізілмеген және оларды жабу көзі қарастырылмаған.
Аудит қорытындысы бойынша Астана қаласының әкімдігіне жалпы құны 10,5 млрд теңге болатын құрылысы аяқталған төрт су бұру объектісін пайдаланушы ұйымдардың балансына беру,
сондай-ақ осыған ұқсас жағдайларды анықтау үшін техникалық түгендеу жүргізу тапсырылды.
Жоғары аудиторлық палатаның бұл нұсқамасы толық орындалды.
Сонымен қатар жүргізілген түгендеу нәтижесінде 2025 жылы Астанада бюджет қаражаты есебінен салынған 43 объектінің пайдаланушы ұйымдардың балансына берілгені анықталды.
Мемлекеттік аудит қорытындысы бойынша берілген басқа да нұсқамалардың орындалуы Жоғары аудиторлық палатаның бақылауында.