ӘРПК жобасында әкімшілік сот ісін жүргізудегі мынадай негізгі ережелер бекітіледі:
Әкімшілік сот ісін жүргізу тәртібімен жария-құқықтық қатынастардан туындайтын даулар шешілетін болады.
- егер тараптар ұсынған дәлелдемелер жеткіліксіз болса, дәлелдемелерді өз бастамасы бойынша талап ету;
- тараптарды татуластыруға шаралар қабылдау.
Соттың белсенді рөлінің қағидаты әкімшілік сот ісін жүргізудің аса маңызды қағидаты болып табылады.
Әкімшілік процесс пен азаматтық процестің маңызды айырмашылығы - азаматтық процесте-дәлелдемелерді жинау мен ұсынуды Тараптар жүзеге асырады және сот ұсынылған дәлелдемелерді қараумен шектеледі.
Әкімшілікте - сот істі дұрыс шешу үшін барлық қажетті құжаттарды талап ету мүмкіндігіне ие бола отырып, дәлелдемелер жинау туралы бастама көтереді.
Сот талап қоюларда жіберілген формальды қателерді жоюға жәрдемдеседі, азаматтарға түсініксіз талап қоюлар түсіндіріледі және нақтыланады.
Бұл кезеңде сотқа әкімшілік істі жедел қарауға және дауды мәні бойынша шешетін шешім қабылдауға мүмкіндік беретін түбегейлі шаралар қабылдануы тиіс.
Бұл ретте бірінші және апелляциялық сатылардағы соттар үшін АӨК жобасымен істерді қараудың нақты мерзімдері белгіленеді. Әкімшілік іс ақылға қонымды мерзімде, бірақ талап қойылған күннен бастап үш айдан аспайтын мерзімде қаралады және шешіледі. Аса күрделі істер бойынша бұл мерзім соттың дәлелді ұйғарымымен қисынды мерзімге, бірақ үш айдан аспайтын мерзімге ұзартылуы мүмкін.
Бұл ретте кассациялық саты үшін істі қарау мерзімі 6 айға дейін.
1) әкімшілік актіге дау айту туралы;
2) мәжбүрлеу туралы;
3) іс-әрекет жасау туралы талап қою;
4) әкімшілік актіні даулау туралы талап қоюларға бөлінеді.
Талаптың рұқсат етілуінің алғышарттары және белгілі бір жағдайларда тексеру көлемі талаптың нақты түрін таңдауға байланысты.
ӘРПК-дегі талап қою түрлеріне байланысты шешімдердің тиісті түрлері және әрбір шешімнің қабылдау ерекшеліктері көзделеді.
Тиісті құқықтық қатынастар туындаған кезден бастап бес жыл ішінде мойындау туралы талап қоюдан басқа, барлық талап қоюлар сотқа бір ай мерзімде беріледі.
Тәуекелдерді осындай саралаудың халықаралық тәжірибесі стандарт болып табылады және азаматтың әкімшілік соттың көмегімен уәкілетті орган іс-әрекетінің кез келген нысанын тексеруге мүмкіндігі болған кезде әкімшілік-сот қорғаудың тиімді жүйесі туралы куәландырады.
Бұл ретте сот шешімдерінің орындалуына тікелей сот бақылауы белгіленеді.
Судья іс қаралып жатқан процесте ақшалай өндіріп алуды дербес сала алады. Мұндай шара сот талаптарын орындамағаны, сот шешімін орындамағаны үшін қолданылады.
Ақшалай өндіріп алу мөлшері 10-нан 100 АЕК-ке дейін болады. Ақшалай өндіріп алу бірнеше рет қолданылуы мүмкін.
Мысалы, Әзірбайжан-50-ден 100 манатқа дейін, Армения-100 000 драмаға дейін, Германия-10 000 еуроға дейін, Грузия – 200 лари, Қырғызстан-5-тен 70 АЕК-ке дейін, Латвия-300 еуроға дейін, Эстония-32 000 еуроға дейін.
Ақшалай өндіріп алу түріндегі ұсынылып отырған шара, атап айтқанда, сот актісін орындауды ынталандыруға ықпал ететін болады, процеске қатысушылардың тәртіптік мінез-құлқына елеулі әсер етеді.
Қазіргі уақытта азаматтық процестегі татуластыру рәсімдері Тараптар арасында кез келген даулар бойынша қолданылуы мүмкін.
Қылмыстық процесте жәбірленуші мен өлім келтірумен байланысты емес қылмыстық теріс қылық немесе онша ауыр емес немесе ауырлығы орташа қылмыс жасаған, сондай-ақ адам өліміне немесе денсаулығына ауыр зиян келтірумен байланысты емес ауыр қылмысты алғаш рет жасаған адам, кәмелетке толмағандар, жүкті әйелдер, жас балалары бар әйелдер, жас балаларын жалғыз өзі тәрбиелеп отырған ерлер, елу сегіз жастағы және ол жастан асқан әйелдер, алпыс үш жастағы және ол жастан асқан тұлға расында татуластыру рәсімі қолданылуы мүмкін.
Тарап әкімшілік орган болып табылатын әкімшілік сот ісін жүргізуде татуласу барлық жағдайларда мүмкін емес, өйткені әкімшілік орган заңда белгіленген өз өкілеттіктері шегінде ғана әрекет ете алады.
Осыған байланысты, егер заңнамада әкімшілік органның қалауы берілген болса, әзірлеушілерге татуласу мүмкіндігі көрінеді.
Осылайша, ӘРПК тараптар татуласу, медиация туралы, дауды партисипативтік рәсім тәртібімен реттеу туралы келісімдер жасай отырып, өзара басқаға беру негізінде дауды толық немесе ішінара реттей алады деп белгілейді. Тараптардың татуласуы даулы жария құқықтық қатынастардың субъектілері ретіндегі олардың құқықтары мен міндеттеріне және талап қою нысанасына ғана қатысты болуы мүмкін және егер тараптар шешім қабылдауға құқылы болса, даудың нысанасына қатысты билік ету құқығына ие болса.
Бұл ретте татуласу туралы келісім жасасу арқылы дауды реттеу туралы өтінішхат, істерді қоспағанда, сайлауға, республикалық референдумға қатысатын азаматтар мен қоғамдық бірлестіктердің сайлау құқықтарын қорғау туралы, Жергілікті атқарушы органдардың азаматтардың алқаби ретінде қылмыстық сот ісін жүргізуге қатысу құқықтарын бұзатын шешімдеріне, әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) дау айту туралы кез келген іс бойынша мәлімделуі мүмкін.
Қорытындылай келе, сотқа дейінгі шағымдану мен сотқа талап-арыз көлемін едәуір ұлғайту түрінде ӘРПК-н қабылдаудан жағымсыз салдар болуы мүмкін екенін атап өткен жөн.
Бұл алғашқы рет осындай заңнамалық актілерді қабылдаған барлық елдер тап болатын сөзсіз процестер, бірақ бұл әкімшілік органдарды адамдардың өтініштерін тиісті түрде қарауды және заңды және негізделген шешімдер қабылдауды қамтамасыз етуге ынталандырды.
Мысал ретінде Латвияның тәжірибесін келтіруге болады, онда 2004 жылы әкімшілік-процессуалдық заң қабылданғаннан кейін шағымдар мен талап-арыздардың үлкен ағымы болды, бірақ белгілі бір уақыт өткеннен кейін (шамамен 5 жыл) Латвияның GIZ өкілінің сарапшысының ақпараты бойынша әкімшілік соттарға талап-арыз беру көлемі 30-40%-ға қысқарды, өйткені әкімшілік органдар тұлғалардың өтініштерін сапалы қарауды қамтамасыз етеді, осылайша қоғамның мемлекеттік билікке деген сенімін арттырады.
Тұтастай алғанда, ӘРПК-ні қабылдау құқықтық мемлекет идеясына сәйкес мемлекет пен қоғам арасындағы қатынастардың жаңа сатысына, заңның үстемдігін қамтамасыз ету жөніндегі Елеулі қадамға айналады, сондай-ақ елдің инвестициялық климатына қолайлы әсер етеді.