Кәмелетке толмағандардың арасында құқықбұзушылықтың алдын алу туралы

Кәмелетке толмағандар арасында құқықбұзушылықтың алдын алу – қоғам үшін маңызды мәселе болып табылады. Құқықбұзушылықтың орын алуы көбінесе балалар мен жасөспірімдердің әлеуметтік жағдайына, тәрбие процесіне, сондай-ақ олардың ортаға бейімделуіне байланысты. Кәмелетке толмағандардың құқықбұзушылығының себептері түрлі болуы мүмкін, бірақ оның ең басты факторларының бірі — отбасындағы тәрбие мен мектепте алынатын білім және тәрбиенің сапасы.

Орал қаласының білім беру бөлімі мен оған қарасты мекемелер «Балаларды зорлық-зомбылықтан қорғау, суицидтің алдын алу және олардың құқықтары мен саламаттығын қамтамасыз ету жөніндегі 2023 – 2025 жылдарға арналған кешенді жоспарын» жүйелі түрде орындауда.

Құқықбұзушылықтың алдын алу бойынша оң нәтижелер:

- мектептептерде девиантты мінез-құлықты жасөспірімдермен құқықбұзушылықтың алдын алу  бойынша жұмыстарға жеткілікті көңіл бөлінеді;

- сыныптар бойынша «тәуекел тобындағы» балаларды анықтау және оқушылармен, сондай-ақ ата-аналармен алдын алу жұмыстарын уақытында өткізу белсендірілді.

Қала мектептерінде 1-11 сынып оқушылары – 61886.

Сабақтан тыс уақытта қосымша біліммен қамтылған оқушылар саны – 57569, оның ішінде қосымша білім беру ұйымдарымен қамтылған оқушылар саны – 17234.

Спорттық секциялармен қатмылғандар саны – 15426;

Өзге бағыттағы үйірмелермен қамтылғандар саны – 25985.

 

Баланың құқықтарын қорғауды күшейту, тұрмыстық зорлық-зомбылыққа қарсы іс–қимыл «Біртұтас тәрбие бағдарламасы» аясында жүргізіледі.

 Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың 2024 жылдың 15 наурызында Ұлттық құрылтайдың «Адал адам-Адал еңбек-Адал табыс» атты үшінші отырысында негізгі құндылықтарды атап, бұл құндылықтар «Біртұтас тәрбие» бағдарламасының негізіне айналды. 2024-2025 оқу жылында білім беру ұйымдарында тәрбие жұмысы осы бағдарламаның негізгі ережелеріне сәйкес ұйымдастырылуда.

 

Әр ай тақырыптық бағыттарға бөлінген (қыркүйек, сәуір – еңбекқорлық және кәсіби біліктілік айы, қазан, наурыз – Тәуелсіздік және отаншылдық айы, қараша – әділдік және жауапкершілік айы, желтоқсан, мамыр – бірлік және ынтымақ айы, қаңтар, шілде, тамыз – заң және тәртіп айы, ақпан, маусым – жасампаздық пен жаңашылдық айы).

Іс-шаралар көрсетілген құндылықтарға негізделген. Әрбір құндылық оқу процесінде жүйелі түрде көрінеді. Әр ай тұлғаны қалыптастыруға бағытталған іс-шараларды қамтиды. Барлығы 77 шара, 34 сынып сағаты, 43 жалпы мектепішілік шаралар жоспарланған.

 

Іс-шаралар жоспары толық жасақталған, оның ішінде күнделікті («Ұлттық ойын - ұлт қазынасы» үзіліс кезінде ұлттық ойындар ойнау, «Өнегелі 15 минут» ата-аналардың баласымен күнделікті 15 минут жеке әңгімелесуі, «Үнемді тұтыну» табиғи ресурстарға ұқыпты қарауды қалыптастыру үшін жадынама, нұсқаулықтар, «Күй күмбірі» - қоңыраудың орнына күй пайдалану); апта сайын («Менің Қазақстаным» - оқу аптасының басында сабақта білім алушылар Қазақстан Республикасының Гимнін орындайды, «Апта дәйексөздері» оқу және оқудан тыс іс-әрекеттік лейтмотиві ретінде мақал-мәтел, халық даналығы, көрнекті тұлғалардың ұлағатты сөздері, «Қауіпсіздік сабағы» - жол қауіпсіздігі, өмір қауіпсіздігі, қауіпсіз мінез-құлық сақтау туралы сынып сағаты шеңберінде 10 минут ақпарат беру немесе әңгіме өткізу) ай сайын өткізілетін шаралар белгіленген.

Бағдарлама интеграцияланған түрде енгізілуде.

Бірыңғай білім беру бағдарламасының ерекшелігі:

оқу пәндерінің, сынып сағаттарының мазмұны; сабақтан тыс жұмыстар; отбасымен ынтымақтастық; үкіметтік емес ұйымдармен өзара іс-қимыл арқылы жүзеге асады.

Оқу пәндері аясында:

тақырыптың тәрбиелік маңыздылығын ескеру және оны сабақ барысында жүзеге асыруды қамтамасыз ету;

бастауыш сыныптарда пәндік апталарды жоспарлау және өткізу кезінде өтпелі тақырыптардың тәрбиелік әлеуетін ескеру;

орта және жоғары сыныптарда пәндік онкүндіктерді жоспарлау және өткізу кезінде қазақ халқының жалпыадамзаттық, ұлттық құндылықтарының қалыптасуына назар аудару.

 

Біртұтас тәрбие бағдарламасы құқықбұзушылықтың алдын алуда тиімді құрал ретінде қарастырылады, өйткені ол мектеп, отбасы және қоғамның бірлескен күш-жігерін қажет етеді. Бұл бағдарлама балаларға құқықтық тәрбие мен әлеуметтік дағдыларды қалыптастыруды мақсат етеді. Бағдарлама аясында жасөспірімдерге өз құқықтарын түсіндіру, жауапкершілік сезімін ояту, сондай-ақ құқықбұзушылықтың салдары туралы жан-жақты білім беру жүзеге асырылады.

Бектілген кешенді жоспарға сәйкес «Жеткіншектің Жеті жарғысы», «Балалар кітапханасы», «Еңбегі ерен жас өрен», «Ата-аналарды педагогикалық қолдау орталықтары» бағыттарында оқушылар мен олардың ата-апналарын қамтитын тәрбиелік шаралар өтуде.

Барлық қала мектептерінде құқықбұзушылықтың алдын-алу, балалардың бос уақытын тиімді өткізу үшін «Достық», «Адал Ұрпақ», «Жас жол сақшысы», «Жас полицей», «Жас құтқарушы» клубтары, «Аналар», «Әжелер», «Әкелер» мектептері белсенді түрде жұмыс жүргізуде.

 

Білім беру бөлімі әр түрлі санаттағы балаларды әлеуметтендіру бойынша жоспарлы жұмыстар жүргізеді. Тәрбие жұмысы жөніндегі орынбасарлары, психологтар, әлеуметтік педагогтар, сынып жетекшілері учаскелік инспекторлармен, медицина қызметкерлерімен бірлесіп, ата-аналар мен кәмелетке толмағандарды құқықтық ағарту бойынша тұрақты жұмыс жүргізеді және бұл жұмыстар интернет желісінде және ресми сайттарға жарияланады.

Кәмелетке толмағандарды тәрбиелеудің балама орындарын пайдалану мүмкіндігін қарастыру қажет деп шешім қабылдап, яғни, балаларға тұрақты әрі берекелі отбасы жағдайына мейлінше жақындатылған жағдайды тудыру мақсатында білім беру бөлімі оқушылардың бос уақытын қамту, әлеуметтік жауапкершілікке үйрету, ортаға бейімдеу, әлеуметтік маңызды құндылықтарына қол жеткізуіне, ішкі потенциалын ашуға көмектесу үшін түрлі мәдени орындарға апару, бұқаралық  шараларға тарту жұмысын жүргізуде. (театрға апару, Оқушылар сарайы, мектептен тыс жұмыс орталығы, «Атамекен» орталығының үйірме, секцияларына апарып шеберлік сыныптарын өткізу, түрлі сала мамандары және жетістікке жеткен тұлғалармен кездесулер).

Сонымен қатар кәмелетке толмағандардың бос уақытын қамту жұмысын  білім беру бөліміне қарасты 6 қосымша білім беру ұйымдары (Д.Нұрпейісова атындағы балалар саз мектебі, Балалар өнер мектебі, С.Ғұмаров атындағы балалар көркем сурет мектеб, Мектептен тыс жұмыс орталығы, Оқушылар сарайы, «Атамекен» балалар жасөспірімдер туризмі және экология орталығы) жүргізеді.

АНЫҚТАМА ҮШІН:

1.Д.Нұрпейісова атындағы балалар саз мектебі

Мектепте 8 бөлім бар: қазақ халық аспаптары,  фортепиано, ішекті-үрмелі аспаптар, дәстүрлі ән, орыс халық аспаптары, хор, театр, хореография)

2. Балалар өнер мектебі

Мектепте 6 бөлім бар: фортепиано, қазақ халық аспаптар, орыс халық аспаптар, хормен ән айту, көркем сурет, хореография.

3. С.Ғұмаров атындағы балалар көркем сурет мектебі

Мектеп оқушылары сурет, кескіндеме; станокті композиция, қолданбалы композиция, компьютерлік графика және дизайн, мүсін, бейнелеу өнерінің тарихы пәндері бойынша білім алуда

4.Мектептен тыс жұмыс орталығы

МТЖО базасында 436 үйірме жұмыс жасайды.

Оның ішінде тегін – 423, ақылы – 13. (мәдени, танымдық, спорттық бағыттағы)

5.Оқушылар сарайы

Оқушылар сарайында барлығы –100 үйірме бар.

Оның ішінде: ақылы – 29, тегін – 71. (мәдени, танымдық, спорттық, робототехника бағыттағы)

6.«Атамекен» балалар жасөспірімдер туризмі және экология орталығы

Орталықта барлығы – 103 үйірме бар. Өлке тарихы мен батыс өңірінің табиғат ерекшеліктерін, археологиялық қазба байлықтарын, ерекше қорғауға алынған қорықшалар мен резерват жұмыстарын, салауатты қазақстандық ұрпақ қалыптастыруда шаңғы, тау, жаяу туризм бағыттары бойынша жұмыстанады.

 

Оқу жоспарларына сәйкес жұмысымен қатар қосымша білім беру ұйымдары бұқаралық шаралар, конкурстар өткізеді.

Түрлі санаттағы кәмелетке толмағандардың бос уақытын мазмұнды қамту мақсатында №5, 7, 12, 47  мектептерде «Жас сарбаз» сыныптары, мектептен тыс жұмыс орталығынан 21 мектепте «Жас сарбаз», «Қайсар», «Ақжайық арландары» әскери-патриоттық клубтары және өзге мектептерде осы бағыттағы мектепішілік клубтар жұмыс жасауда.

 

Мектепішілік бақылауда 153 кәмелетке толмаған  тұр.

Оның ішінде:

- 10 күннен себепсіз сабақ жіберіп отырған – 30 (23-і – кешкі мектеп)

- сабақ үлгерімі төмен (екінші оқу жылына қалдырылған) - 6 (4-і кешкі мектеп, 2-і - №6 мектеп)

- қолайсыз отбасынан - 24

- панасыз және қараусыз қалған -8

- қаңғыбастық – 1

- әкімшілік құқықбұзушылық – 22

- жасына сәйкес қылмыстық іс қозғалатын құқықбұзушылық – 6

- мектептің ішкі тәртіп ережесін бұзу – 32

- ішімдік ішу – 2 (кешкі мектеп)

- психотроптық зат қолдану – 1 (№20 мектеп)

- діни ағымдарға бой ұсынған – 21.

78 оқушы жазғы демалыс лагерінде болды.

131 оқушы үйірме, секциялармен қамтылған.

 

Полиция басқармасында кәмелетке толмағандардың ісі бойынша есепте 20 оқушы тұр (№1, 6, 12 – 2 оқушы, 16, 19 – 2 оқушы, 20 – 2 оқушы,  30, 39, Кешкі мектептен – 8 оқушы).

Оның ішінде:

• оқудан бас тарту – 8
• медициналық-әлеуметтік есепте тұрған отбасы – 2
• токсикоман – 1
• ұсақ ұрлық – 3
• қаңғыбастық – 1
• төбелес – 1
• бұзақылық – 1
• құқықбұзушылық – 2
• арнайы мектептен оралған – 1 (Малыгина - №20).

4 оқушы спорттық секциямен, 1 оқушы гитара үйірмесімен қамтылған, 15 оқушы мектептегі түрлі клуб мүшелері.

 

Әр түрлі санаттағы балалардың өмір сүру жағдайларын зерттеу мақсатында 2024-2025 оқу жылының басында әлеуметтік паспорттар құрылды, директордың тәрбие ісі жөніндегі орынбасарлары, әлеуметтік педагогтар мен сынып жетекшілері қолайсыз отбасылардың үйлерін  аралап шықты. Іс-шараға полиция басқармасының учаскелік инспекторлары қатысты.

 

Ағымдағы оқу жылында полиция басқармасымен бірлесіп   «Түнгі қаладағы балалар», - «Жасөспірім», «Балалар және жол қозғалысы қауіпсіздігі»  жедел-профилактикалық іс-шаралары,  үкіметтік емес ұйымдардың қатысуымен 11 акция өткізіліп, локалды рейдтерге қатысылды.

 

Есепте тұрған әр балаға тәлімгерлер тағайындалып, міндетті жалпы білім беру қорынан және демеушілер есебінен қажет болған жағдайда көмек көрсетіледі. Сондай-ақ, қосымша біліммен қамтиды және қажеттіліктеріне байланысты пәндерден қосымша оқуына пән мұғалімдерін де тәлімгер етіп тағайындап, оқуына көмектеседі.

 

Құқықбұзушылықтың алдын алу, балаларға қатысты зорлық-зомбылықты, өмірі мен денсаулығына қауіп келтіру жағдайларын болдырмау, зиянды әрекеттерден сақтандыру мақсатында ағымдағы оқу жылының басынан 5 бұқаралық шара, әр мектепте апта сайын 4 реттен «Қауіпсіздік сағаты», 20 мектепте прокуратура өкілдерімен кездесу, 51 мектепте учаскелік инспекторлармен кездесу, Қазақстан Республикасындағы адам құқықтары жөніндегі уәкілмен, балалардың құқықтары жөніндегі өңірлік уәкілмен 20 кездесу өтті.

 

Ағымдағы оқу жылында аталған бағытта өткізілген негізгі шараларға тоқаталсақ:

• 2024 жылдың 13 қыркүйегінде қала мектептерінің 8-11 сыныбынан 18296 оқушысы Қазақстан Республикасындағы адам құқықтары жөніндегі уәкіл, құқық қорғау органдары өкілдері, қоғам қайраткерлерінің қатысуымен өткізілген «Бала құқығы туралы бірыңғай сабақ» атты тәрбие сағатына қатысты.
• 2024 жылдың 26 қыркүйегі, 10 қазаны, 17 қазаны күндері қалалық әдістемелік кабинеті баланың құқықтарын қорғауды күшейту, тұрмыстық зорлық-зомбылыққа қарсы іс–қимыл және жасөспірімдер арасында суицидтің көбеюі, буллингтің профилактикасы мәселелерін шешу жөнінде мектептердің педагог-психологтары мен әлеуметтік педагогтарына оқыту семинарларын өткізді.
• 2024 жылдың 30 қыркүйегінде және 2024 жылдың 2 желтоқсаны күні «Ұрпақ тәрбиесі – ұлт болашағы» тақырыбында жалпы қалалық ата-аналар жиналысы өткізіліп, балалардың құқықтары жөніндегі өңірлік уәкіл, қоғам қайраткерлері, мәслихат депутаттары, құқық қорғау органдары өкілдері жеке тұлғаның бойындағы жалпы адамзаттық құндылықтарды қалыптастыру туралы, баланы оқыту, тәрбиелеу мәселелеріне қатысты қала мектептері ата-аналарымен пікір алмасты. Қала мектептерінен бұл шараға 1500  ата-ана қатысты.
• 2024 жылдың 12 қарашасы күні білім беру бөлімінің заңгер-әдіскері А.Пионеров директордың тәрбие ісі жөніндегі орынбасарларына «Тұрмыстық зорылқ-зомбылық профилактикасы туралы» заңнамалық нормативтк құжаттардың мазмұнын түсіндіру мақсатында «Құқықтық сағат» өткізді.
• 2024 жылдың 25 қараша мен 10 желтоқсан аралығында республикалық «Зорлық-зомбылыққа қарсы 16 күн белсенділік» акциясы өтті. Акция аясында «Зорлық-зомбылыққа жол жоқ!» тақырыптарында сыныптан тыс шаралар өткізіліп, 3600 оқушы, 850 педагог қатысты. Шараның мақсаты – оқушыларға зорлық-зомбылық туралы түсінік беру, өзін жеке тұлға ретінде құрметтеуге және айналасындағы адамдарға құрметпен қарауға негізделген белсенді өмірлік ұстанымын қалыптастыруға көмектесу. Білім бөлімінің жоспарына сәйкес Мектептен тыс жұмыс орталығының «Шабыт» филиалында Зашаған кентінде орналасқан мектептердің Мектеп Парламенті мүшелеріне полиция басқармасының қатысуымен «Құқықтық сауаттылық» сағаты және «Мен - көшбасшымын» тренингі өткізілді. Шараға жоғары сыныптың 50 оқушысы қатысты.Ағымдағы жылдың 2-6 желтоқсан күндері аралағында қала прокуратурасы мен мемлекеттік органдар өкілдері мектеп оқушыларына «Құқықтық сауаттылық» сағаттарын өткізіп, қала мектептерінен жоғары сыныптың 600 оқушысы қамтылды.Орал қаласы ПБ Абай Пб ЖПКБ бастығының орынбасары полиция майоры Тлеубаев Мержан Абзалұлы, «КөмекСтопБуллинг» IT group Қазақстан» компаниясы жобасының менеджерлері Абуова Альмира Суйеугалиевна, Касимова Ләззат Шаденовна мектеп оқушыларына «Құқықтық сауаттылық» сағаттарын өткізіп, шараға 3750 оқушы қатысты.Республикалық акцияның іс-шаралар жоспарына сәйкес отбасылық құндылықтарды сақтау, бақытты және үйлесімді отбасы құрудың негізгі қағидалары туралы ақпарат беру мақсатында «Отбасылық бақыт үшін» тақырыбында ата-аналарға арналған семинар-тренингтер өткізіліп, шараға 1000 астам ата-аналар қатысты.Кәмелетке толмағандардың бойында 7 негізгі құндылықты: сүйіспеншілік, адалдық, жауапкершілік, әділеттілік, достық, тәуелсіздік және еңбекқорлықты дәріптеу мақсатында ЮНЕСКО клубы С.Ғұмаров атындағы балалар көркемсурет мектебі «Зорлық-зомбылықсыз балалық шақ», «Тең құқықтар мен мүмкіндіктер қоғамы» атты көрмесін ұйымдастырды.
• 2024 жылдың 6 желтоқсаны күні салауатты өмір салтын насихаттау бойынша ҚР Оқу-ағарту министрлігінің тапсырмасына сәйкес қаланың білім беру ұйымдарында бірыңғай «Біз салауатты өмір салтын қолдаймыз!» флешмоб өткізіліп, 32356 оқушы, 878 педагог қатысты.
• 2024 жылдың 9-12 желтоқсаны аралығында білім беру ұйымдарының көшбасшы оқушылары қоғамның маңызды мәселелерінің бірі – зорлық-зомбылыққа қарсы бағытталған іс-шаралар аясында қала көшелерінде, адамдар көп шоғырланған орталарда ақпараттық парақшалар таратты. Бұл шараға 500 оқушы, 100 педагог тартылып, қаланың барлық шағын аудандарында орналасқан сауда үйлері, базарлар қамтылды.
• 2024 жылдың 10 желтоқсаны күні білім беру бөлімінде директордың тәрбие ісі жөніндегі орнбасарлары үшін «Балалар қауіпсізді – басты назарда» тақырыбында мәжіліс өткізіліп, Орал қалалық төтенше жағдайлар басқармасы мен полиция басқармасының өкілдері қатысып, кәмелетке толмағандар арасындағы құқықбұзушылықтың алдын алу, сонымен қатар қысқы каникул уақытындағы қауіпсіздік шараларымен таныстырып, жаднамалар таратты.
• 2025 жылдың 3-4 қаңтарында оқушылардың бос уақыттарын тиімді пайдалану, патриоттық сезімдерін шыңдау, салауатты өмір салтын қалыптастыру, адами жақсы мінез-құлықтарын қалыптастыру, спорттық шеберліктерін арттыру мақсатында 10 спорт түрін қамтитын дәстүрлі Республикалық "Мектеп лигасы" жарыстары өтті, 21000-нан астам оқушы қамтылды.
• Біртұтас тәрбие бағдарламасына сәйкес қаңтар айы – заң және тәртіп айы болып бектіліп, барлық шаралар осы бағытта өткізіліп, қала мектептерінің оқушылары 100 пайыз қамтылуда (барлығы 14 шара өтті – «Цифрлық әлемге қауіпсіз қадам», «Буллингтен қорған!» тренингтері, «Ойынға салауатты көзқарасы» алдын алу шарасы , «Қоғамдық мүлікті қорға!» түсіндіру жұмыстары, «Қауіпсіздік сағаты» және т.б.).
• 2025 жылдың 21 қаңтарында «Кәмелетке толмағандардың арасында буллингтің алдын алу бойынша білім беру ұйымдарының прокуратура, полиция басқармасы, облыстық психологиялық орталықпен біріккен жұмысы туралы» қала мектептері директорларының тәрбие ісі жөніндегі орынбасарлары, мектеп психологтары, сынып жетекшілерінің әдістемелік бірлестіктері үшін қалалық прокуратура, полиция басқармасы, облыстық психологиялық орталық, «Komek Stop Bullying» кеңсе өкілдері қатысып, оқушылар арасында «тәуекел топтағы» оқушыларды анықтау жұмысын жандандыру, осы бағыттағы біріккен жұмысты белсендіру туралы түсіндіру жұмысы өтті.

 

Болашақта шалыс қадам баспай, өз өмірлеріне жауап беретін азаматтарды тәрбиелеу, яғни кәмелетке толмағандардың жасаған құқықбұзушылық деректерін азайту  мақсатында қала мектептері төмендегі бағыттағы жұмыстарды жалғастырады:

1.Құқықтық нормаларды түсіндіру бойынша құқықтанушыларды, әділет, прокуратура өкілдерін тарта отырып, тақырыптық әңгімелер мен дәрістер, тренингтер өткізу жұмысын белсендіру;

2.Кәмелетке толмағандардың арасында құқық бұзушылықтың деңгейін төмендету мақсатында үйірме, секция жұмыстарымен қамтуды жалғастыру;

3.Ата-ана мен бала арасындағы үйлесімді қарым-қатынасты орнату мақсатында отбасылық орталықтармен біріккен жұмысты белсендіру.