АТА-АНАЛАР МЕН ЗАҢДЫ ӨКІЛДЕРГЕ АРНАЛҒАН ЖАДЫНАМА: ЕГЕР БАЛА ЗОРЛЫҚ - ЗОМБЫЛЫҚҚА ҰШЫРАСА НЕ ІСТЕУ КЕРЕК?

Қымбатты достар!

 

Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Балалардың құқықтарын қорғау комитетінде мемлекеттік сектормен жүйелі өзара әрекеттесуді ұйымдастыру мақсатында 2011 жылдан бастап «Балалардың құқығын қорғау бойынша үкіметтік емес ұйымдармен өзара іс-қимыл және ынтымақтастық жөніндегі кеңес» жұмыс істейді.

Оқырмандарымыздың назарына «Немолчи.kz» ҚҚ директоры және адвокат Құндыз Өтебекованың қолдауымен құқық докторы Халида Әжіғұлованың жасаған жобасын ұсынамыз.

 

АТА-АНАЛАР МЕН ЗАҢДЫ ӨКІЛДЕРГЕ АРНАЛҒАН ЖАДЫНАМА: ЕГЕР БАЛА ЗОРЛЫҚ - ЗОМБЫЛЫҚҚА ҰШЫРАСА НЕ ІСТЕУ КЕРЕК?

 

 

 

КІРІСПЕ

Осы нұсқаулық пен ұсынымдар ҚР Қылмыстық іс жүргізу кодексінің, ғалым-заңгерлердің, «Немолчи.kz» кәмелетке толмағандарға жыныстық тиіспеушілікке қарсы істер бойынша Қазақстан Республикасы адвокаттарының және құқық қорғау ұйымының практикалық ұсынымдары негізінде, сондай-ақ зорлық-зомбылықтан зардап шеккен балалардың ата-аналары мен заңды өкілдерінің тәжірибелерін ескере отырып әзірленді.

Нұсқаулықтарда, сондай-ақ А.А. Әубәкірованың «2014 жылғы ҚПК бойынша кәмелетке толмаған жәбірленушінің қатысуымен қылмыстық іс бойынша тергеу әрекеттерін жүргізу» мақаласынан үзінділер мен ұсынымдар пайдаланылды, «Хабаршы-Известия КазУМОиМЯ им. Абылайхан» ғылыми журналында (2014) https://articlekz.com/article/19862/ жарияланған.

Бұл нұсқаулықтар мен ұсынымдар ақпараттық-білім беру сипатына ие және нақты іс бойынша заңгерлік консультация болып табылмайды. Әрбір жеке жағдайда адвокаттарға кәсіби заң көмегіне жүгінуді ұсынамыз.

 

АВТОРЛАРЫ:

Нұсқаулық пен ұсынымдарды құқық қорғаушы Дина Смаилованың («Немолчи.kz» ҚҚ директоры) және адвокат Құндыз Өтебекова қолдауымен құқық докторы Халида Әжіғұлова жасады. Нұсқаулықты жақсарту бойынша өз пікірлеріңіз бен түсініктемелеріңізді электрондық поштаға жолдай аласыз: kazhigulova@gmail.com .

1. Шұғыл әрекеттер
2. Сіздің балаңыздың жыныстық зорлық-зомбылыққа ұшырағаны немесе баланың жыныстық зорлық-зомбылыққа ұшырағаны туралы күдіктенсеңіз, дереу полицияға хабарлаңыз: 102-ге қоңырау шалыңыз немесе арыз жазу және тіркеу үшін аудандық полиция бөліміне барыңыз, жеке куәлік пен баланың туу туралы куәлігін алыңыз (баланы өзіңізбен бірге алып жүрмеңіз). Егер қылмыс мектепте, басқа оқушылармен немесе мектеп қызметкерлерімен жасалса, кеңес алу үшін алдымен директорға немесе мұғалімдерге барудың қажеті жоқ. Бұл ауыр қылмыс және ол туралы дереу полицияға хабарлау керек. 2020 жылдың қаңтарынан бастап қылмыс туралы хабарламағаны және кәмелетке толмағанның жыныстық тиіспеушілігіне қарсы қылмысты жасырғаны үшін 6 жылға дейін бас бостандығынан айыру туралы жаңа қылмыстық жауапкершілік күшіне енді.
3. Егер полиция сіздің үйіңізге келсе, оларға психологтың, адвокаттың қатысуымен ресми жауап алу басталғанға дейін балаға сұрақ қоюға рұқсат бермеңіз және тергеушіден жауап алудың бейнетүсірілімін талап етіңіз.
4. Ата-аналар қылмыс кезінде зардап шеккен баланың киімін суретке түсіруі керек. Ешбір жағдайда киімді жууға, баланы жууға болмайды және оның барлық заттарын бірден пакетке салып, оны тергеушіге беру керек. Барлық берілген заттарды полиция қызметкері суретке түсіріп, мөрлеп, қол қоюы керек. Заттарды беруді тергеуші алынған хаттамамен ресімдейді, онда берілген әрбір зат егжей-тегжейлі сипатталады.
5. Полицияға хабарлағаннан кейін бірден полиция тергеуді дереу бастауы керек. Тергеуші дереу ата-анасын баласымен бірге сот-медициналық және психологиялық-психиатриялық сараптамадан өтуге жіберуге міндетті. Егер қылмыс енді ғана орын алса, онда баланың бетін, ауыз, денесін жумау қажет, ол маңызды. Сот-медициналық сарапшылар адамның, ауыздың, дененің шайындыларын алғанша, баладан сабырлық сақтауды сұрау керек, өйткені шайындыларда қылмыстың іздері қалады
6. Егер қылмыс жасау мен анықтау сәттері арасында біраз уақыт өтсе (бірнеше күн, ай), баланың эмоционалды жағдайын анықтау үшін тәуелсіз балалар психологына жүгіну қажет. Бұл қорытынды сот-медициналық сараптама жүргізу мүмкіндігінің болмауына байланысты айыптаудың негізін құрайды.
7. Тергеуші күдіктіні дереу жыныс мүшелері мен іш киімнің геномдық/генетикалық сараптамасына жіберуі керек. Егер мәжбүрлеу болса, онда сараптама бұл фактіні анықтайды. Егер күдіктіге қатысты сараптама жүргізу үшін уақыт жоғалған болса, онда тергеушіден жасырын тергеу әрекеттерін жүргізуге қол жеткізіңіз: ҚР ҚІЖК 231 - бабына сәйкес тергеушілер адамның жасырын аудио-және/немесе бейнебақылау, адамды бақылау, телефондарды тыңдау және т.б. қолдана алады
8. Полиция органдары тергеу туралы қорғаншы және қамқоршы органдарға және ювеналды полиция инспекторларына хабарлауға міндетті. Қорғаншылық органдары кәмелетке толмағандармен тергеу әрекеттеріне қатысу үшін психолог тағайындайды.
9. Егер қылмыс мектепте жасалса, полиция мектептегі бейне бақылау камераларынан, егер бар болса, жазбаларды сұрауы керек. 2019 жылғы қараша айында дәретханадағы қызды зорлау туралы резонанстық әрекеттен кейін барлық мектептерге камералар орнату міндеттелді, бірақ олар барлық жерде орнатылмаған болуы мүмкін.
10. Тергеуші күдіктіден жауап алуы керек (егер кәмелетке толмаған болса, онда заңды өкілдердің, адвокат пен психологтың қатысуымен), сондай-ақ барлық куәлардан жауап алу керек. Егер қылмыс мектепте жасалса, онда жасалған қылмыс туралы көруі немесе білуі мүмкін мұғалімдерден, директорлардан және басқа да оқушылардан жауап алу керек. Сондай-ақ, жәбірленуші мен күдіктінің бір-бірінен оқшаулануын қамтамасыз ету маңызды. Тергеуші жәбірленуші мен күдікті арасында беттестіруді талап ете алады, бірақ заңды өкілдер қылмысқа күдікті адаммен қайта кездесуге байланысты балаға зақым келтірмеу үшін беттестіруден бас тартуға құқылы.
11. Мектеп тарапынан ақпарат сыртқа шығып кетпеуі үшін тергеуші сіздің балаңыз оқитын мектептің директорынан, мұғалімдерінен және психологынан ақпаратты жарияламау туралы жазылым алуы маңызды.
12. Ата-аналар тергеу жүріп жатқан кезде баланы 2-3 айға үйде оқытуға ауыстыруды сұрауға құқылы.
13. Күдікті/айыпталушы тарапынан отбасы мен кәмелетке толмағандарға қарсы күш қолданудың нақты қаупі болған жағдайда, ата-аналар тергеушіге жазбаша түрде арыз бере алады; сонда тергеуші сот алдында жақындауға тыйым салуды санкциялау туралы өтініш қозғау туралы қаулы шығарады және оны прокурорға жібереді.

 

2. Баладан жауап алу
3. Баладан жауап алудың мақсаты – одан шындықты объективті түрде көрсететін айғақтар алу және сотқа дейінгі тергеу барысында дәлелденуге жататын мән-жайлар туралы жаңа ақпарат алу.
4. Ресми жауап алу басталғанға дейін полицияға немесе біреуге балаға сұрақ қоюға рұқсат бермеңіз. Болған оқиға туралы қайта жауап алу баланы қайталанған психикалық жарақатына әкелуі мүмкін, ал бала іштей түңіліп, ештеңе айта алмай қалады.
5. Сіздің жауап алуды азайтуға, беттестіруден бас тартуға құқығыңыз бар. Жауап алу полицияда жүргізілуі мүмкін. Бірақ, сіз сондай-ақ тергеушіні қалыпты киімде, әдеттегі жағдайда жауап алу үшін және баланың психикасына зақым келтірмеу үшін үйге шақыруға құқығыңыз бар. Психологтар кәмелетке толмаған жәбірленушіден оның тұрғылықты жері бойынша жауап алуды ұсынады, өйткені оның тыныштығы оның қоршаған ортасына байланысты болады. Мұндай жағдайларды талап етіңіз, қорықпаңыз, бұл сіздің балаңыздың денсаулығы үшін. Егер жауап алу сіздің үйіңізде жүргізілсе, сізге психолог пен адвокатты үйге шақырып, тергеуші тарапынан бейнетүсірілімін жасалуын қамтамасыз ету керек.
6. Сіз ҚР ҚПК 217 – бабы бойынша айғақтарды сақтап қоюға беруді талап етуге құқылысыз-бұл кейінгі жауап алуда кәмелетке толмаған куәлар мен жәбірленушілерден психотравматикалық әсерді болдырмау мақсатында тергеу судьясының жауап алуды жүргізуі. Тергеу судьясының кәмелетке толмаған жәбірленуші мен куәлардан жауап алуы бейнекамераға олардың айғақтарын сақтауға қою туралы өтініш білдірген адамдардың, сондай-ақ педагогтің, психологтың және заңды өкілдердің қатысуымен жүргізіледі.
7. Егер жауап алу полицияда жүргізілсе, баладан жауап алу үшін адвокат, психолог шақырылғанына және тергеуші бейне камераға түсіру үшін кабинет дайындағанына көз жеткізіңіз. Досыңызды адвокатқа шақырған жөн. Бірақ егер сізде адвокат болмаса, онда полицияда кәмелетке толмағандардың істері бойынша жергілікті кәсіби адвокаттар ұйымының адвокатты шақыруы арқылы адвокаттың болуын қамтамасыз етуі керек. Бұл ретте полиция сізге нақты адвокат ұсынуға құқылы емес.

 

МАҢЫЗДЫ ЕСКЕРТУ: өкінішке орай, іс жүзінде мемлекет есебінен берілген «тегін» адвокаттардың өз міндеттеріне немқұрайлы қарап, нәтижесінде зардап шеккен балалардың құқықтары бұзылып, психологиялық жарақат алған жағдайлар болды. Мұның бәрі жеке маманның жеке басы мен әдептілігіне байланысты. Сондықтан балаларға қатысты зорлық-зомбылық туралы тәжірибесі бар және сенімді адвокатты шақыруды ұсынамыз.

 

18. Егер сіз оның өтінішхаттар мен шағымдар жазбайтынын, жауап алуда формальды түрде отыратынын, сізге ешқандай кеңес бермейтінін немесе одан да жаманы, күдіктінің жағына ашық жұмыс істейтінін көрсеңіз, адвокатқа қарсылық білдіруге құқығыңыз бар. Жауап алуға балалар психологы мен сенімді адвокаттың қатысуы ұсынылады.
19. Он төрт жасқа дейінгі куәдан немесе жәбірленушіден жауап алуға қатысу үшін міндетті түрде педагог және (немесе) психолог шақырылады. Тергеушінің қалауы бойынша педагог және (немесе) психолог он төрт жастан он сегіз жасқа дейінгі куәдан немесе жәбірленушіден жауап алуға қатысуға шақырылады. Психологтың жауап алуға қатысуы мемлекет есебінен қамтамасыз етіледі. Бірақ әдетте бұл бала оқитын мектептің психологтары. Сондықтан, бала оқитын жерден емес, басқа мектептен психологпен қамтамасыз етуді сұрау ұсынылады.

 

МАҢЫЗДЫ ЕСКЕРТУ: өкінішке орай, іс жүзінде мемлекет есебінен берілген «тегін» психологтар өз міндеттеріне кәсіби емес, зардап шеккен балалармен олардың заңды өкілдері болмаған кезде кездейсоқ немесе әдейі араласатын жағдайлар болды, нәтижесінде зардап шеккен балаларға қосымша психологиялық жарақаттар беріліп, балалар бірдеңе айтудан бас тартады. Зардап шеккен балалардың ата-аналарының хабарлауынша, кейбір психологтар тергеушілерге мұндай санаттағы істердің «шешілмеуіне әдейі көмектесуі мүмкін. Мұның бәрі жеке маманның жеке басы мен әдептілігіне байланысты. Сондықтан балаларға қатысты зорлық-зомбылық бойынша қылмыстық істерге қатысу тәжірибесі бар және сенімді кәсіби психологты шақыруға кеңес береміз.

 

20. Баланы бір минутқа ешкіммен жалғыз қалдырмаңыз! Барлық тергеу шаралары сіздің қатысуыңызда болуы керек. Сіздің балаңыздан жауап алу кезінде қатысуға құқығыңыз бар. (ҚР ҚПК 215)
21. Кәмелетке толмаған адамнан жауап алу тәуліктің күндізгі уақытында жүргізіледі және үзіліссіз екі сағаттан артық, ал жалпы алғанда – күніне төрт сағаттан артық жалғасуы мүмкін емес. Кәмелетке толмаған бала әлсіреп, шаршаған жағдайда жауап алу белгіленген уақыт аяқталғанға дейін де үзілуі тиіс. (209-б.)
22. Жауап алу кезінде күдіктілер мен тергеушілердің адвокаттарына дөрекі, балаларыңызды қорлайтын сұрақтар қоюға жол бермеңіз!
23. Он алты жасқа дейінгі жәбірленушілерге айғақтар беруден бас тартқаны және әдейі жалған айғақтар бергені үшін жауапкершілік туралы ескертілмейді. Мұндай жәбірленушілерге іс жүргізу құқықтары мен міндеттерін түсіндіру кезінде оларға тек шындықты айту қажеттілігі көрсетіледі. Кәмелетке толмаған жәбірленушіге өздерінің немесе жақын туыстарының қылмыстық құқық бұзушылық жасағанын әшкерелейтін айғақтар беруден бас тарту құқығы түсіндіріледі
24. Жауап алу кезінде қатысқан педагогке, психологқа, заңды өкілге хаттамаға енгізілуге жататын жауап алынып отырған адамдардың құқықтары мен заңды мүдделерінің бұзылуы туралы ескертулер жасау, сондай-ақ сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адамның рұқсатымен жауап алынып отырған адамға сұрақтар қою құқығы түсіндіріледі. Сотқа дейін тергеуді жүргізуші адам сұрақты басқаша қоюға құқылы, бірақ хаттамада бұлай жасаудың себебін көрсету қажет.
25. Жауап алуды бастамас бұрын тергеуші баланың жеке басы туралы түсінігі болуы үшін, ата-анасынан бала туралы мәлімет алуы керек.
26. Кәмелетке толмаған жәбірленушіден жауап алу шеңберінде тергеуші сотқа дейінгі тергеу органдарының функцияларын, Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің негізгі ережелерін әңгімелесу нысанында түсіндіре алады. Содан кейін ол жәбірленушінің өмір сүру жағдайын, тәрбиесін, тұрғын үй және материалдық жағдайын, оның тұрмыстық ортасын, мектептегі үлгерімін анықтау туралы сұрақтар қоя алады.
27. Жауап алуды жасөспірім үшін қолжетімді тілде жүргізу керек, заңды терминологиямен сөйлеуді қиындатпай, сонымен бірге кәмелетке толмаған жәбірленуші қашықтықты сезінуі үшін сөйлеу мәнерін босаңсытпау қажет.
28. Тергеуші баланы/жасөспірімді оның еркін әңгімесі кезінде үзбеуі керек, өйткені оның әңгімелеуінің тізбегі бұзылады. Оның әңгімесінің соңында жетіспейтін ақпаратты нақтылайтын сұрақтармен толтырған дұрыс.

 

 

КӘМЕЛЕТКЕ ТОЛМАҒАННЫҢ АЙҒАҚТАРЫН ТІРКЕУ (бұл бөлім ғылыми мақаланың материалдарын қолдана отырып жазылған https://articlekz.com/article/19862/)

29. Кәмелетке толмаған жәбірленушінің айғақтарын тіркеу жауап алу хаттамасында жүргізіледі. Қосымша бекіту құралдары ретінде аудио және бейнежазбаны пайдалануға болады.
30. Баланы бірнеше жауап алуға тартпау және оған психологиясына зақым келтірмеу мақсатында хаттамаға қосымша жауап алу үшін кәмелетке толмаған жәбірленушілер мен куәлардан аудио және бейне жазуды талап етіңіз. Бұл бірнеше себептер бойынша маңызды.

- Біріншіден, жәбірленушіден алынған ақпарат өте көлемді; оны хаттамада толық көрсету қиын және нәтижесінде жәбірленушінің айғақтарын әртүрлі түсіндіру туындауы мүмкін.

- Екіншіден, хаттамада жауап алу барысы емес, оның нәтижесі көрсетіледі, нәтижесінде хаттамалық жазба бойынша айғақтар алу процесінің барлық нюанстарын түсіну өте қиын, бұл алынған ақпаратты объективті бағалауды қиындатады.

- Үшіншіден, кәмелетке толмағандардың, әсіресе жас балалардың айғақтары сөйлеу ерекшеліктеріне ие, хаттамада жазу қиын. Мысалы, балалар толық түсінбейтін өрнектерді қолдана алады немесе жасына байланысты олар бірқатар құбылыстарға қате баға беруі мүмкін. Мұның бәрін тек оқылымды егжей-тегжейлі талдау нәтижесінде ғана түсінуге болады, бұны аудио немесе бейнені айтарлықтай жеңілдетеді.

- Төртіншіден, тек хаттамада жәбірленушінің айғақтарын жазу кезінде  көрсетілімдердің эмоционалды бояуы жоғалады. Психологиялық сараптама жүргізу үшін айғақтарды бағалау, қылмыстық шабуыл кезіндегі жәбірленушінің эмоционалды мінез-құлқы туралы білу маңызды. Сондай-ақ, бейнежазба баланың сөздердің орнына тақырыпқа деген көзқарасын білдіретін бет-әлпетін, оның қимылдарын жеткізуге көмектеседі.

- Бесіншіден, аудио және бейнежазба кәмелетке толмаған жәбірленуші балалардың оңай әсер ететіндігіне байланысты өз айғақтарын өзгерткен немесе бас тартқан жағдайда іс бойынша дәлелдемелердің қосымша көзі болып табылады. Егер ересек адамның әсерінен кәмелетке толмаған бала өз айғақтарын өзгерте алады деген қорқыныш болған жағдайда, бейнежазбаны көрсету көбінесе кәмелетке толмаған жәбірленуші мен ересек айыпталушы арасындағы бетпе-бет кездесуге жүгінбеуге мүмкіндік береді.

Алтыншыдан, кәмелетке толмағанның айғақтары аудио немесе бейне  тасымалдағышқа неғұрлым ертерек жазылса, оқиға туралы көбірек ақпарат алынады. Жазу сәтінен бастап балаға шындықты анықтауға зиян келтірместен психотерапиялық көмек көрсетілуі мүмкін. Кәмелетке толмаған жәбірленушінің қатысуымен тергеу әрекеттерін жүргізу кезінде аудио және әсіресе, бейнежазбаны қолдану сотқа және сот процесінің барлық қатысушыларына, ал сотқа дейінгі тергеу кезеңінде сотқа дейінгі іс жүргізуге қатысушыларға тергеу әрекетін жүргізетін адам қабылдаған ақпаратты алуға, сондай-ақ кәмелетке толмағандардың процеске қатысуын азайту арқылы, оларға қатаң назар аудара қорғау принципін іске асыруға мүмкіндік береді.

 

3. Кәмелетке толмаған жәбірленушінің құқықтары мен міндеттері:
4. Кәмелетке толмаған жәбірленуші ҚР ҚІЖК 71-бабына сәйкес қаулыда көрсетілуі тиіс, мынадай құқықтар мен міндеттерге ие, сондай-ақ жәбірленушіге және оның заңды өкіліне түсіндірілуі тиіс.

 

Жәбірленуші  және оның өкілдерінің құқықтары:

• күдік пен айып туралы білу;
• ана тілінде немесе өзі білетін тілде айғақтар беру;
• дәлелдемелер ұсыну;
• өтінішхат пен қарсылық білдірулерді мәлімдеу;
• аудармашының тегін көмегін пайдаланыңыз;
• өкілі болуы керек;
• қылмыстық қудалау органы одан дәлелдеу құралы ретінде алып қойған немесе өзі ұсынған мүлікті, сондай-ақ қылмыстық заңмен тыйым салынған әрекетті жасаған адамнан алынған оған тиесілі мүлікті алу, оған тиесілі құжаттардың түпнұсқаларын алу;
• оның қатысуымен жүргізілетін тергеу әрекеттерінің хаттамаларымен танысу және оларға ескертулер беру;
• тергеушінің немесе анықтаушының рұқсатымен оның өтінішхаты немесе өкілінің өтінішхаты бойынша жүргізілетін тергеу әрекеттеріне қатысу;
• сотқа дейінгі тергеп-тексеру аяқталғаннан кейін істің барлық материалдарымен танысуға, одан мемлекеттік құпияларды құрайтын мәліметтерді қоспағанда, кез келген мәліметтерді және кез келген көлемде жазып беруге;
• өзіне және оның отбасы мүшелеріне қауіпсіздік шараларын беру, жеке өмірдің мән-жайларын жарияламау туралы, күдіктіге қатысты жақындауға тыйым салуды қолдану туралы өтінішхат мәлімдеуге;
• оны жәбірленуші деп тану немесе одан бас тарту, сотқа дейінгі тергеп-тексеруді тоқтату туралы қаулылардың, айыптау актісінің көшірмелерін, сондай-ақ бірінші, апелляциялық, кассациялық және қадағалау сатыларындағы сот үкімі мен қаулысының көшірмелерін алу;
• бірінші, апелляциялық, кассациялық және қадағалау сатыларындағы сотта істі сот талқылауына қатысу;
• сот жарыссөздерінде сөз сөйлеу;
• айыптауды қолдау, оның ішінде мемлекеттік айыптаушы айыптаудан бас тартқан жағдайда;
• сот отырысының хаттамасымен танысуға, бұл ретте хаттаманың соңында, ал сот отырысы хаттамасының бір бөлігімен танысқан кезде – осы бөліктің соңында өз қолдарын қоюға; сот отырысының аудио - бейнетіркеуі қолданылған жағдайда – хаттаманың соңында өз қолдарын қоюға, хаттамаға ескертулер беруге құқылы;
• қылмыстық процесті жүргізуші органның әрекетіне (әрекетсіздігіне) шағым беру;
•  сот үкімі мен қаулыларына шағымдану;
• іс бойынша келтірілген шағымдар мен наразылықтар туралы білу және оларға қарсылықтар беру және оларды қарауға қатысу;
• өз құқықтары мен заңды мүдделерін заңға қайшы келмейтін өзге де тәсілдермен қорғау;

• тараптардың іс жүргізу келісімін жасасу ниеті туралы, оның шарттары мен салдары туралы білу, қылмыспен келтірілген залалды өтеу бойынша өз шарттарын ұсыну немесе оны жасасуға қарсылық білдіру.

Кәмелетке толмаған жәбірленушіге қылмыстық процесте азаматтық талап қою құқығы да түсіндіріледі және қылмыстық құқық бұзушылықпен келтірілген мүліктік зиянды, сондай-ақ өкілге арналған шығыстарды қоса алғанда, оның қылмыстық процеске қатысуына байланысты шеккен шығыстарды өтеу қамтамасыз етіледі.

 

32. Кәмелетке толмаған жәбірленушінің және олардың өкілдерінің міндеттері:

Кәмелетке толмаған жәбірленушінің ерекше мәртебесін ескере отырып, ҚР ҚПК 157-бабының 5-бөлігіне сәйкес он төрт жасқа дейiнгi кәмелетке толмағандар, ал он сегiз жасқа толмаған адамдар – олардың заңды өкiлiне хабарланбастан күштеп әкелінуге жатпайды.

• Жауап алу кезінде жәбірленуші іс бойынша белгілі барлық мән-жайларды шынайы хабарлауға және қойылған сұрақтарға жауап беруге; іс бойынша өзіне белгілі мән-жайлар туралы мәліметтерді жария етпеуге тиіс.

4. Сараптама тағайындау ерекшеліктері
5. Кәмелетке толмаған жәбірленушінің психикалық жағдайы туралы сот-психологиялық сараптама тағайындау кезінде сараптаманың мақсаты адамның нейропсихикалық шиеленісі, эмоционалды күйзелісі жағдайларын және осы жағдайлардың оның мінез-құлқына әсерін анықтау болып табылады.

Сарапшылардың шешуіне мынадай мәселелер шығарылады:

1. жасөспірімнің дамуында осы жас үшін қалыпты жағдаймен салыстырғанда ауытқулар бар ма?
2. егер бұл психикалық аурудан туындамаса, ауытқулар немен байланысты?
3. жасөспірімнің нақты дамуы қай жасқа сәйкес келеді?
4. жасөспірім оған қатысты болған әрекеттердің мәнін толық түсінбеді деген қорытынды жасауға бола ма?

 

5. Сотқа дейінгі кезеңнің аяқталуы

 

34. Сотқа дейінгі іс жүргізу аяқталған кезде, ҚР ҚПК 294-бабының «Тергеу әрекеттерін жүргізудің аяқталғаны және қылмыстық іс материалдарымен танысу құқығын түсіндіру туралы хабарлама» негізінде тергеуші кәмелетке толмаған жәбірленушінің ата-аналарына немесе өкілдеріне істі кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі мамандандырылған ауданаралық сотта, аудандық және оған теңестірілген сотта қарау құқығын түсіндіруге міндетті.
35. Кәмелетке толмаған жәбірленушінің қылмыстық іс материалдарымен танысқаны туралы сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адам хаттама жасайды, оған кәмелетке толмаған адам, оның заңды өкілі, педагог қол қояды.