АҚТӨБЕ ОБЛЫСЫНДАҒЫ ТІЛДІК АХУАЛ
Ақтөбе өңірінде жүргізілген ауқымды әлеуметтік-лингвистикалық зерттеу қала мен 12 ауданда тұратын қазақтарды, орыстарды және түрлі этнос өкілдерін қамтып, 2022 жылғы тілдік жағдайды тіркеп, болашақта облыстағы тілдердің даму динамикасын анықтайтын бастапқы нүкте ретінде қызмет етеді
Ақтөбе облысындағы тілдік жағдайды екі басым тілде көп тілді деп сипаттауға болады (Қазақ тілі - мемлекеттік тіл, Орыс тілі – ұлтаралық қатынас тілі). респонденттердің басым көпшілігі Ақтөбе облысында мемлекеттік тілді енгізу үшін барлық жағдай жасалған деп санайды.
Ақтөбе облысында шынайы билингвизм бар және дәлелдеуді қажет етпейді.
Біздің зерттеуіміз жаппай қазақ-орыс билингвизмінің ғана емес, әлі елеусіз болса да, орыс-қазақ тілінің де бар екенін көрсетті. Енді орыс-қазақ билингвизмін, «ағылшын тілі» компонентімен билингвизмді және этникалық - қазақ билингвизмін дамыту туралы мәселе өзекті болып отыр. Жыл сайын қазақ, орыс және ағылшын тілдерін үйренушілер саны артып келеді. Мемлекеттік және басқа тілдерді үйренуге тиісті жағдайлар жасалған.
Ақтөбе облысында мемлекеттік тілде оқыту мен тәрбие беретін мекемелер саны күн сайын артып келеді.
Облыс тұрғындары ҚР-да жүргізіліп жатқан тіл саясатын қолдайды. Ақтөбе облысы тұрғындарының басым көпшілігінің пікірінше, Қазақстанда Мемлекеттік тіл басым. Тұрғындардың басым бөлігі (91,1%) Ақтөбе облысында мемлекеттік тілді меңгеру үшін барлық жағдай жасалған деп есептейді.
АҚТӨБЕ ОБЛЫСЫ ТҰРҒЫНДАРЫНЫҢ ҚАЗАҚ, ОРЫС, АҒЫЛШЫН ТІЛДЕРІНДЕГІ ТІЛДІК ҚҰЗЫРЕТТІЛІГІ
Ана тілі ретінде облыс тұрғындары: қазақ тілі – респонденттердің 88,7%; орыс тілі – респонденттердің 8,3%; украин тілі – респонденттердің 2,1%; татар тілі – респонденттердің 1,7%; корей тілі - респонденттердің 0,1% және неміс тілі - респонденттердің 0,2%-і көрсетті.
2022 жылы мемлекеттік тілді меңгерген ересек тұрғындардың үлесі 95,1%-і құрады. 2021 жылы мемлекеттік тілді меңгерген ересек тұрғындардың үлесі 94,4%-і құрады.
Облыс тұрғындарының 59,7%-і мемлекеттік тілде еркін сөйлейді, оқиды және жазады.
Ұлты қазақ емес мемлекеттік тілді білетіндердің үлесі - 52,3%.
Орыс тілін меңгерген облыс тұрғындарының үлесі - 94,7%, ал 2021 жылы 93,8%-ті құрады. Ағылшын тілін меңгерген облыс тұрғындарының үлесі - 28,1%.
Үш тілді (мемлекеттік, орыс және ағылшын) меңгерген облыс тұрғындарының үлесі - 20,1% құрады.
Сауалнамаға қатысқан Ақтөбе облысы тұрғындарының жартысынан астамында тілдік проблемалар жоқ, сондықтан олар іс жүргізуді мемлекеттік тілде жүргізе алады және қазақ тілінде қарым-қатынаста проблемалар жоқ. Ақтөбе облысының тұрғындары тап болып отырған проблемалардың қатарына мыналар кірді: мемлекеттік тілде іс жүргізуді енгізуге кедергі болады (14,8%), қазақ тілді қоғамнан оқшаулауға әкеледі (13,6%), мемлекеттік тілді білмеуден кемшілік сезімі (9,4%), ақпаратқа қолжетімділікті шектейді (газеттер. кітаптар, журналдар, Интернет, ТВ және т.б. (8,8%) мемлекеттік қызметте жұмыс алуға (1,2%), мемлекеттік тілді білмегендіктен қызмет бойынша жоғарылауға (0,2%) кедергі келтіреді.
ҚАЗАҚ, ОРЫС, АҒЫЛШЫН, АНА ТІЛДЕРІН ҚОЛДАНУ САЛАЛАРЫ
Қазақ тілінің қолданылу аясы: іс жүргізуде - 81,6%, жұмыста -69,5%, қоғамдық орындарда: дүкендерде, базарларда, қоғамдық қызмет көрсету орындарында -77,4%, оқу орындарында -70,9%, отбасымен қарым-қатынаста -70,5%, достарымен, таныстарымен қарым-қатынаста -63,2%, - газеттер мен журналдарды оқиды-75,5%, телебағдарламаларды көреді 74,4%, кәсіби әдебиеттерді оқу - 67,6%, радио хабарларын тыңдау - 66,7% , көлікте - 69,2%, коммерциялық банктерде-66,0%, интернетте-54,2%, хобби-70,6%.
2022 жылы қоғамдық қызметтің негізгі салаларында мемлекеттік тілге сұраныс деңгейі ересек тұрғындардың барлық іріктемесінің 80,4%-ін құрады.
ҚАЗАҚ, ОРЫС, АҒЫЛШЫН ЖӘНЕ ЭТНИКАЛЫҚ ТІЛДЕРДІ ҮЙРЕНУ МОТИВТЕРІ
Ақтөбе облысы тұрғындарының мемлекеттік тілді үйренудегі негізгі себептері:
1) табысты саяси мансапқа жетуге көмектеседі( 62,0% және 28,2%); 2) жоғары жалақы алатын жұмысқа орналасуға көмектеседі (64,3% және 28,8%); 3) әріптестерімен, көршілерімен және т. б. жақсы қарым-қатынаста болу (48,3% және 37,2%); 4) менің елімнің мәдениетін түсіну үшін (48,7% және 37%).,0%); 5) Қазақстанда тұрамын және осында тұрамын (54,6% және 29,8%); 6) Бұл менің ана тілім және оны білу керек (44,4% және 40,7%) және 7) сапалы білім алу үшін қажет (50,0% және 37,5%).
Облыс тұрғындарының басым көпшілігі оларға және олардың балаларына қазақ (82,5%), орыс (75,6%), өздерінің этникалық топтарының тілін (72,4%) және ағылшын (69,8%) тілдерін түсіну және үйрену қажет деп санайды. Ақтөбе облысының тұрғындары қазақ, орыс және ағылшын тілдерін білу қажет екенін түсінеді. Тек мәселе олардың тілдерді білу қажеттіліктерін жүзеге асыруда.
Респонденттер білім деңгейі неғұрлым жоғары және жас болса, соғұрлым олар қазақ, орыс, этникалық және ағылшын тілдерін үйрену қажеттілігін жиі көреді.
Тұрғындардың басым көпшілігі қазақ, орыс, этникалық және ағылшын тілдерін үйрену қажеттілігін көреді. Қазақ, орыс және ағылшын тілдерін үйренудегі прагматикалық көзқарастар туралы айтуға болады. Этникалық топтың тіліне қатысты көзқарастар респонденттер арасында өзін-өзі сәйкестендіруге негізделген.
Облыс тұрғындарының басым көпшілігі қазақ, орыс, этникалық және ағылшын тілдерін үйрену қажет деп санайды. Қазақ, орыс және ағылшын тілдерін үйренудің прагматикалық көзқарастары туралы айтуға болады. Этникалық топтың тіліне қатысты көзқарастар респонденттер арасында өзін-өзі сәйкестендіруге негізделген.
Респонденттердің 5,2%-і жұмыстағы курстарға барады; басқа жерлерде /жеке ұйымдарда курстарға қатысамын-7,4%-і. Респонденттердің 3,3%-і мемлекеттік тілді өз бетінше оқиды. Респонденттердің 1,3%-і қазақ тілін репетитормен және 0,3%-і қарым-қатынас процесінде оқиды. Респонденттердің -2,4% жауап беруге қиналды.
Ақтөбе облысы тұрғындарының басым көпшілігі мемлекеттік тілді оқыту бойынша тілдік курстар олардың еңбек ұжымдарында өткізілгенін және өткізілетінін атап өтті.
Орыс-қазақ қостілділігін дамыту жөніндегі қолайлы болжам мынадай көрсеткіштерді жасауға мүмкіндік береді:
Бірақ болжамның барлық оптимизмімен сіз нақты болуыңыз керек. Үш тілді белгілі бір дәрежеде меңгерген адамдардың саны әлі де үлкен емес. Тілдік жағдайды өзгерту - бұл ұзақ процесс.
АҚТӨБЕ ОБЛЫСЫ ХАЛҚЫНЫҢ ТІЛДІК БЕЛГІСІ БОЙЫНША ҚҰҚЫҚТАРЫН САҚТАУ
Жүргізілген сауалнамаға сәйкес, Ақтөбе облысының тұрғындары (98,7%) тілдік белгілері бойынша олардың құқықтарына қысым жасамайды. Тіл мәселесі басқа елдерге кетуге себеп емес (94,4%).
ХАЛЫҚТЫҢ АҚТӨБЕ ОБЛЫСЫНЫҢ СЫРТҚЫ ЖАРНАМАСЫНДА ЖҮРГІЗІЛЕТІН ОНОМАСТИКАЛЫҚ ЖҰМЫСҚА ЖӘНЕ МЕМЛЕКЕТТІК, ОРЫС ЖӘНЕ АҒЫЛШЫН ТІЛДЕРІН ПАЙДАЛАНУҒА ҚАТЫНАСЫ
Тұрғындар (73,5%) Ақтөбе облысының тілдерді дамыту басқармасы жүргізіп жатқан ономастикалық жұмыстарды оң бағалайды. Ақтөбе облысындағы елді мекендерді, объектілерді беру мен қайта атаудағы ашықтықты және қоғамдық қолжетімділікті сақтау бойынша жүргізіліп жатқан жұмысқа халықтың қанағаттану дәрежесі – 55,8%.
Респонденттердің 39,4%-і әкімшілік-аумақтық бірліктерді беруге және қайта атауға наразылықтарын білдірді. Облыс тұрғындарының 5,8% жауап беруге қиналды. Наразылық, ең алдымен, халықты бюджет қаражатының бос қалдықтары ретінде қабылдауда, объектілер аталған тұлғалардың танымал еместігімен байланысты. Біздің ойымызша, бұл, ең алдымен, осы респонденттер атауын өзгерту процедурасымен толық таныс еместігімен, сондай-ақ ғылыми зерттеу үшін бөлінген уақытпен және көшелерді, аудандарды және т. б. атауын өзгертуді негіздеумен байланысты.
Облыс тұрғындарының басым көпшілігі (84,8%) сыртқы жарнама мәтіндерінде мемлекеттік, орыс және ағылшын тілдерін пайдаланумен толық қанағаттандырылды (33,0%), ішінара қанағаттандырылды (31,0%) және қанағаттандырылмады (20,8%).
Сыртқы жарнама мәтіндерінде мемлекеттік, орыс және ағылшын тілдерін қолдану қоғамда екіұштылыққа ие. Көптеген тұрғындар (көбінесе ауыл тұрғындары) сыртқы жарнама мәтіндерінде ағылшын тілін қолдану қажеттілігін көрмейді. Сонымен қатар, тұрғындар сыртқы жарнамадағы қателіктерге назар аударады. Осыған байланысты, респонденттердің 10,2%-і сыртқы жарнама мәтіндерінде мемлекеттік, орыс және ағылшын тілдерін пайдалануға ішінара қанағаттанбайды және респонденттердің 4,9%-і толық қанағаттанбайды.
Облыс тұрғындары облыс орталығындағы көшелерге қайта атау беру және жаңа атаулар беру туралы ақпарат алатын негізгі көздер жергілікті бұқаралық ақпарат құралдары және тиісті құжаттарды ресімдеу кезінде болып табылады.
Ономастикалық жұмыста және мемлекеттік, орыс және ағылшын тілдерін сыртқы жарнамада қолдануда «минус» деп атау көбіне Ақтөбе облысының тұрғындары жауап беруге қиналды. Халықтың аз ғана бөлігі (3,2%) кейде көшелер мен елді мекендер туыстық қатынастарға және олардың мәслихаттарда лоббиленуіне байланысты қайта аталатынын атап өтті. Жарнамалық мәтіндерді аудару кезінде грамматикалық қателер немесе атаулардың аудармасы қате болады.