Зияткерлік меншікке адам санасының туындылары жатады: өнертабыстар, әдеби және өнер туындылары, саудада қолданылатын белгілер, атаулар мен бейнелер. Зияткерлік меншік екі негізгі санатқа бөлінеді:
Сабақтас құқықтарға орындаушылардың өз орындауларына құқықтары, фонограмма жасаушылардың құқықтары және хабар тарату ұйымдарының олардың радио және теледидар бағдарламаларына құқықтары жатады.
Зияткерлік меншік құқығы, басқа да мүліктік құқықтар сияқты, авторға немесе патенттің, тауар белгісінің немесе авторлық құқықтың иесіне оның жұмысынан немесе шығармашылық үлесінен пайда алуға мүмкіндік береді.
Зияткерлік меншіктің маңыздылығы алғаш рет 1883 жылы өнеркәсіптік меншікті қорғау жөніндегі Париж конвенциясында және 1886 жылы Әдеби және өнер туындыларын қорғау туралы Берн конвенциясында танылды.
Зияткерлік меншікті дамыту мен қорғауға жәрдемдесу қажеттігі көптеген даусыз дәлелдермен расталады.
Біріншіден, адамзаттың дамуы мен әл-ауқаты оның жаңа техникалық өнертабыстар мен мәдени құндылықтарды жасау қабілетіне байланысты.
Екіншіден, осы өнертабыстар мен құндылықтарды құқықтық қорғау қосымша ресурстарды тартуға көмектеседі, бұл инновацияның одан әрі дамуына әкеледі.
Үшіншіден, зияткерлік меншікті дамыту мен қорғауға жәрдемдесу күшті экономикалық өсуді тудырады, жаңа жұмыс орындары мен жаңа өндірістерді ашады және адам өмірінің сапасын одан да толық пайдалану үшін жақсартады.
Тиімді және әділ зияткерлік меншік жүйесі барлық елдерге экономикалық даму мен әлеуметтік және мәдени әл-ауқаттың қуатты құралы ретінде зияткерлік меншіктің әлеуетін түсінуге көмектесе алады. Зияткерлік меншік жүйесі баршаның игілігі үшін шығармашылық пен өнертапқыштық белсенділік өркендей алатын ортаны қамтамасыз ете отырып, инноваторлар мен жалпы жұртшылықтың мүдделерін теңестіруге көмектеседі.
Зияткерлік меншік құқығы шығармашылық пен ізденімпаздықты марапаттайды, бұл өз кезегінде адам дамуының барлық бағытын қуаттайды.
Миллиондаған адамдарға ойын-сауықты қамтамасыз ететін фильм, дыбыс жазу, баспа және бағдарламалық қамтамасыз ету индустриясы сияқты миллиардтаған долларлық салалар авторлық құқықты қорғаусыз өмір сүре алмайды.
Тауар таңбасын күшті халықаралық қорғаусыз және тұтынушыларды контрафактілік тауарлар мен қарақшылықтан қорғаусыз тұтынушылар өнімді сатып ала алмайды немесе қызметтерді сенімді түрде ала алмайды.
Тауар белгісі (қызмет көрсету белгісі) деп кейбір заңды және жеке тұлғалардың тауарлары мен қызметтерін басқа заңды және жеке тұлғалардың ұқсас тауарлары мен қызметтерінен сәйкесінше ажырата алатын белгі түсініледі.
Тауар таңбасы ретінде кейбір тұлғалардың тауарлары мен қызметтерін басқа тұлғалардың ұқсас тауарлары мен қызметтерінен ажыратуға мүмкіндік беретін бейнелі, ауызша, әліпбилік, цифрлық, көлемді және басқа да белгілер немесе олардың комбинациясы тіркелуі мүмкін. Сауда белгісін кез келген түсте немесе түс комбинациясында тіркеуге болады.
Тауар шығарылған жердің атауы – ерекше қасиеттері тек қана немесе негізінен осы географиялық объектіге тән табиғи жағдайлармен немесе адами факторлармен немесе екеуімен де айқындалатын өнімді белгілеу үшін пайдаланылатын елдің, елді мекеннің, елді мекеннің немесе басқа географиялық нысанның атауы.
Тауар шығарылған жердің атаулары ретінде елдердің, елді мекендердің, елді мекендердің атаулары, оның ішінде олардың тарихи атаулары, сондай-ақ басқа географиялық объектілердің атаулары немесе олардың тауарлардың нақты атауларымен тіркесімі тіркелуі мүмкін.
Азаматтық-құқықтық мәмілелерге қатысушыларды, тауарларды немесе көрсетілетін қызметтерді дараландыру құралдарына құқық иелерінің осы құралдарға қатысты оларды пайдалануға мүліктік құқықтары бар.
Тауар белгісін немесе тауар шығарылған жердің атауын пайдалану – оларға қатысты қорғалатын тауарларға тауар белгісін немесе тауар шығарылған жердің атауын пайдалану, және (немесе) оларды орау, өндіру, пайдалану, әкелу, сақтау, сатуға ұсыну, тауар белгісі немесе тауар шығарылған жердің атауы көрсетілген тауарларды өткізу, маңдайшаларда, жарнамада, баспа өнімдерінде немесе өзге де іскерлік құжаттамада пайдалану, сондай-ақ оларды азаматтық айналымға өзге де енгізу.
Даралау құралдарының басты құндылығы (мысалы: ғылым, әдебиет және өнер туындыларынан айырмашылығы) өз бойында емес, олардың көмегімен жеке кәсіпкерлерді де, өндірілген өнімді де, орындалатын жұмысты немесе көрсетілетін қызметтерді де ажырата отырып, салауатты бәсекелестік ортаны құруға көмектесуде.
Қ. Сандыбай
Ақмола облысы
Әділет департаменті
зияткерлік меншік
құқықтары жөніндегі бөлімі