"Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне тұрғын үй саясатын реформалау мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы" заңды түсіндіру
Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне тұрғын үй саясатын реформалау мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы
2024 жылғы 22 қарашада Мемлекет басшысы "Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне тұрғын үй саясатын реформалау мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы"ҚР Заңына қол қойды.
Заң азаматтарды, қандастарды өздерінің тұрғын үй жағдайларын жақсартуға ұмтылуда мемлекеттік қолдау тетіктерін неғұрлым жетілдіруге, сондай-ақ тұрғын үй саясатын орталықтандырылған жүргізу, халықты тұрғын үймен қамтамасыз етудің тиімділігін арттыру және тұрғын үй кезекте тұрған ел азаматтарының барлық санаттары арасында тұрғын үй алу рәсімдерін оңтайландыру мақсатында бағытталған.
Негізгі жаңалықтарға тоқталайық:
Тұрғын үймен қамтамасыз ету орталығы
Отбасы банкінің негізінде тұрғын үйді қоюды, есепке алуды және бөлуді орталықтандырылған түрде жүзеге асыратын толыққанды даму және қолдау институтын "тұрғын үймен қамтамасыз ету орталығын" құру, бұл "бір терезе" қағидатын қолдануға мүмкіндік береді: "тұрғын үйге мұқтаж" мәртебесін растау үшін бірнеше инстанцияға жүгіну қажеттілігі туындаған кезде кезекке тұру, содан кейін қарыз алу үшін банкке құжаттарды тапсырыңыз.
Жаңа мәртебеге қарамастан, банк акционерлік қоғамның ұйымдық-құқықтық нысанында және екінші деңгейдегі банктер жүйесінде де қалады.
Бұл ретте әкімдіктерге кезекте тұрғандарды оны сатып алу және салу арқылы тұрғын үймен қамтамасыз ету қалады. Жоғарыда аталған функцияларды беру үшін өтпелі кезең көзделген, оның барысында әкімдіктер түгендеу жүргізетін және есепте тұрған азаматтардың тізімдерін Отбасы Банкіне беретін болады.
Отбасы банкі өз кезегінде әкімдіктерден алынған Кезекте тұрғандардың тізімін бірыңғай базаға біріктіретін болады. Өтпелі кезең аяқталғанға дейін ЖАО-ға өтінімдер берілген жағдайда, оларды әкімдік заңнаманың бұрынғы нормалары шеңберінде қарайтын болады.
Ұзақ уақыт кезекте тұрған азаматтар бірінші кезекте шаршы метрмен қамтамасыз етілетін болады, өйткені қазір мұқтаждар арасында тұрғын үйді бөлу тәртібі есепке қою күніне және табыс деңгейіне байланысты жүзеге асырылатын болады.
Отбасы банктің жаңа функциялары бөлігінде Заңның ережелері Заң ресми жарияланған күннен бастап алты ай өткен соң, яғни 2025 жылғы 24 мамырдан бастап қолданысқа енгізіледі. Заңның қалған ережелері күшіне енді.
Азаматтардың сегіз санаты үшін, оларға байланысты
әлеуметтік жағдай:
- ҰОС ардагерлері;
-жетім балалар;
- көпбалалы аналар мен көпбалалы отбасылар;
- 1 және 2 топтағы мүгедектігі бар адамдар;
- мүгедек балалары бар отбасылар;
- жеңілдіктері бойынша ҰОС ардагерлеріне теңестірілген ардагерлер;
- басқалардың аумағындағы действий қимылдарының ардагерлері
мемлекеттердің;
- жесірлер), мемлекеттік қолдау негізінде тұрғын үй мәселесін шешуге бірінші кезектегі құқық қарастырылған. Бөлінетін жыл шеңберінде оларға тұрғын үйдің жалпы көлемінің кемінде 70% - ы берілетін болады.
Әрине, бұрын мемлекет есебінен салынған жалға берілетін және кредиттік тұрғын үйді алғандар үшін қайта есепке алу мүмкін емес.
Қолданыстағы заңнамаға сәйкес көп балалы отбасылар, жетім балалар, 1 және 2 топтағы мүгедектігі бар адамдар, мемлекеттік қызметшілер, бюджеттік ұйымдардың қызметкерлері және т. б. сияқты азаматтардың санаттары есепке алынуы мүмкін.
Алайда, ҚР өнеркәсіп және құрылыс министрлігінде түсіндірілгендей, есепке алу құқығы Қазақстанның барлық азаматтарына беріледі:"бұл ретте Заң санатқа жатудан бас тарту нұсқасын және соңғы 5 жыл ішінде тұрғын үйге мұқтаж және тұрғын үйі жоқ барлық азаматтарды есепке алу құқығын беруді көздейді".
Жалға берілетін тұрғын үйді жекешелендіру
Жаңа заң бұрын берілген жалға берілетін тұрғын үйлерді өндіріп алу құқығынсыз жекешелендіру құқығын береді. Тұрғын үйдің бұл түрін сатып алу құқығы қалдық құны бойынша беріледі. Одан әрі жалға берілетін тұрғын үй сатып алу құқығымен ұсынылады.
Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2025 жылғы 21 қаңтардағы № 18 қаулысымен "мемлекеттік тұрғын үй қорынан тұрғын үйлерді жекешелендіру қағидаларын бекіту туралы" Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2013 жылғы 2 шілдедегі № 673 қаулысына өзгерістер енгізілді.
Қаулы 2025 жылғы 3 ақпаннан бастап қолданысқа енгізілді.
Мәселен, Ережеде қызметтік тұрғын үйге теңестірілген тұрғын үй – бұл коммуналдық тұрғын үй қорынан мемлекеттік қызметшілерге, бюджеттік ұйымдардың қызметкерлеріне, әскери қызметшілерге, ғарышкерлікке кандидаттарға, ғарышкерлерге, арнаулы мемлекеттік және құқық қорғау органдарының қызметкерлеріне, сондай-ақ мемлекеттік сайланбалы лауазымдарды атқаратын адамдарға немесе мемлекеттік кәсіпорынның тұрғын үй қорынан қызметкерлерге берілетін тұрғын үй осы мемлекеттік кәсіпорын.
Ережеден сатып алу құқығынсыз жалға берілген тұрғын үйді жекешелендіруге тыйым алынып тасталды. Осыған сәйкес осы санаттағы бұрын жалға берілген тұрғын үй жекешелендірілуі мүмкін.
Мемлекеттік мекемелердің қызметкерлері, ҚР Конституциялық сотының судьялары және судьялар, заңда көзделген жағдайларды қоспағанда, егер олар мемлекеттік қызметте, бюджеттік ұйымдарда, мемлекеттік кәсіпорындарда немесе судья лауазымында (мемлекеттік сайланбалы лауазымда болу мерзімін қоса алғанда) кемінде 10 жыл (заңда көзделген жағдайларда) жұмыс істеген болса, өздері атқаратын қызметтік тұрғын үйлерді қалдық құны бойынша жекешелендіре алады сондай-ақ, егер еңбек қатынастары мынадай негіздер бойынша тоқтатылса, жұмыс мерзіміне қарамастан:
- ұйымды тарату, қызметкерлердің санын немесе штатын қысқарту;
- одан әрі жұмысқа кедергі келтіретін ауру;
- зейнетке шығу;
- Конституциялық Соттың судьясы лауазымында болу мерзімінің аяқталуы.
Қызметтік тұрғын үй берілген қызметкер қайтыс болған жағдайда, жекешелендіру құқығы қайтыс болған (қаза тапқан) адамның жұмыс мерзіміне қарамастан қайтыс болған (қаза тапқан) адамның отбасы мүшелеріне өтеді.
Жұмыспен қамтуға жәрдемдесудің белсенді шараларына қатысушы ретінде қызметтік тұрғын үйлер берілген ҚР азаматтары мен қандастар, егер олар қызметтік тұрғын үйде кемінде бес жыл тұрса, өздері тұратын қызметтік тұрғын үйді қалдық құны бойынша жекешелендіре алады.
2013 жылғы 1 қаңтарда 10 жыл және одан да көп әскери қызметте болған әскери қызметшілердің мемлекеттік тұрғын үй қорынан қызметтік тұрғын үйді (жабық және оқшауланған әскери қалашықтарда, шекара бөлімшелерінде және өзге де жабық объектілерде орналасқан тұрғын үйлерді қоспағанда) осы Қағидаларда көзделген шарттарда және тәртіппен жекешелендіруге құқығы бар.
2013 жылғы 1 қаңтарда 15 жыл және одан да көп әскери қызметте болған әскери қызметшілердің 20 жылдық әскери қызметтен кейін қызметтік тұрғын үйді өтеусіз жекешелендіруге құқығы бар.
Халықтың әлеуметтік осал топтарына берілетін коммуналдық тұрғын үй қорынан берілетін тұрғын үйді жалдаушы заңда көзделген шарттарда және осы Қағидаларда айқындалатын тәртіппен қалдық құны бойынша жекешелендіруі мүмкін.
Атап өтілгендей, азаматтың тұрғын үйді жекешелендіру құқығын іске асырудан бас тартуы үшін негіз болып табылмайтын купондық тетік арқылы тұрғын үйді жекешелендіруді жүзеге асыруды қоспағанда, қазақстандықтар республика аумағында мемлекеттік тұрғын үй қорынан бір ғана тұрғын үйді жекешелендіруге құқылы.
Бұл ретте бұрын жекешелендірілген тұрғын үйде негізгі жалдаушының отбасы мүшесінің 50 немесе 50% - дан кем үлесінің болуы оның мемлекеттік тұрғын үй қорынан тұрғын үйді жекешелендіруге құқығын кейіннен іске асыруға кедергі келтірмейді.
Тұрғын үйді жекешелендіру тәртібімен меншікке сатып алу үшін өтініш беруші "Азаматтарға арналған үкімет" мемлекеттік корпорациясына не "электрондық үкімет" веб-порталы арқылы тұрғын үй комиссиясының қарауына "мемлекеттік тұрғын үй қорынан тұрғын үйлерді жекешелендіру"мемлекеттік қызметін көрсету жөніндегі қағидалардың талаптарына сәйкес құжаттарды ұсынады.
Бұл ретте тұрғын үйді жекешелендіретін қазақстандықтар тұрғын үйдің құнын бөліп төлей алады. Қалдық құны 15 миллион теңгеден аз тұрғын үй 10 жылға дейінгі мерзімге бөліп беріледі.
Қалдық құны 15 миллион теңгеден асатын тұрғын үй 15 жылға дейінгі мерзіммен бөліп-бөліп беріледі.
Тұрғын үйді жекешелендіретін қазақстандықтар жекешелендіру туралы шартта белгіленген тұрғын үй құнының кемінде 10% мөлшерінде бастапқы жарна енгізеді.
Тұрғын үйдің құнын бөліп-бөліп төлеу шарттары мен мерзімдері тұрғын үйді жекешелендіру туралы шартта көзделеді. Бөліп төлеуді ескере отырып, төлемнің жалпы сомасы тұрғын үйді жекешелендіру туралы шартқа ажырамас қосымша болып табылатын тұрғын үй құнын төлеу кестесінде көрсетіледі.
Айта кету керек, тұрғын үйді жекешелендіру міндет емес, құқық болып табылады және азаматтар, әрине, жекешелендіруге мәжбүр болмайды.