Орталық Азия мемлекеттері басшыларының экология және орнықты даму саласындағы өңірлік ынтымақтастық туралы «Орталық Азияның экологиялық ынтымақтастығы»
ДЕКЛАРАЦИЯСЫ
Біз, Қазақстан Республикасы, Қырғыз Республикасы, Тәжікстан Республикасы, Түрікменстан және Өзбекстан Республикасы мемлекеттерінің басшылары,
көршілік, өзара құрмет және өңірлік ынтымақтастық қағидаттарын басшылыққа ала отырып және Орталық Азия өңірінің экологиялық, су және климаттық сын-қатерлерге осалдығын мойындай отырып,
өсіп келе жатқан экологиялық, су және климаттық сын-қатерлерге қарсы тиімді іс-қимыл жасау үшін шұғыл бірлескен әрекеттердің қажеттілігін атап өтіп, олардың тек Орталық Азия өңіріне ғана емес, жаһандық экологиялық орнықтылыққа да қауіп төндіретінін ескере отырып,
«Орталық Азия - 2040» өңірлік кооперацияны дамыту тұжырымдамасын, «Орталық Азиядағы өңірлік қауіпсіздік, тұрақтылық және орнықты даму тұжырымдамасын», сондай-ақ «Орталық Азия қауіпсіздігі тәуекелдерінің каталогын және оларды алдын алу шараларын (2026–2028 жж.)» іске асырудың маңыздылығын атап өте отырып,
Рио-де-Жанейро декларациясының қоршаған орта және даму жөніндегі қағидаттарына, 2030 жылға дейінгі орнықты даму күн тәртібіне, БҰҰ-ның Климаттың өзгеруі туралы негіздемелік конвенциясына және оған қатысты Париж келісіміне, сондай-ақ өздері қатысушы болып табылатын өзге де халықаралық экологиялық құралдарға ұлттық мүмкіндіктер мен басымдықтарды ескере отырып бейілділігімізді растай отырып,
БҰҰ Бас Ассамблеясының 2023 жылғы 19 желтоқсандағы 78/147, 2025 жылғы 15 желтоқсандағы 80/144, 2024 жылғы 12 желтоқсандағы 79/143 қарарларын, Қырғыз Республикасы мен Италияның бастамасымен қабылданған, 2016 жылғы 21 желтоқсандағы 71/222, 2022 жылғы 14 желтоқсандағы 77/158, 2024 жылғы 23 сәуірдегі 78/278 қарарларын, Тәжікстан Республикасының бастамасымен қабылданған, 2025 жылғы 15 қазандағы 80/3 қарарын, Түрікменстанның бастамасымен қабылданған, 2025 жылғы 16 сәуірдегі 79/283 қарарын, Өзбекстан Республикасы мен Конго Республикасының бастамасымен қабылданған, сондай-ақ БҰҰ-ның Қоршаған орта жөніндегі ассамблеясының 6/3 қарарын және Қазақстан Республикасы мен Францияның бастамасымен ұйымдастырылған «One Water» жаһандық саммитінің ұсынымдарын назарға ала отырып,
мұздықтар мен таулы экожүйелерді сақтаудың өңірлік ынтымақтастықтың стратегиялық маңызды бағыттарының бірі ретіндегі айрықша маңызын атап өтіп, бұл Орталық Азия экожүйелерінің терең осалдығын және миллиондаған адамдардың өмірі өзендердің мұздықтармен қоректенуіне тікелей тәуелді екенін көрсететінін ескере отырып, сондай-ақ Тәжікстан Республикасының бастамасымен қабылданған БҰҰ-ның Қоршаған орта жөніндегі ассамблеясының 2025 жылғы 12 желтоқсандағы 7/10 қарарын атап өте тұрып,
Арал және Каспий теңіздерінің, Ыстықкөл көлінің, сондай-ақ басқа да су нысандарының экожүйелерін сақтау және қалпына келтірудің маңыздылығын атап өтіп, олардың жағдайы миллиондаған адамдардың өміріне тікелей әсер ететінін ескере отырып,
климаттың өзгеруіне қарсы тұру кезінде Орталық Азия мемлекеттерінің әлеуетін арттыру үшін шөлденуге қарсы күрес, гляциология және таулы аймақтардың төзімділігі бойынша жаһандық, аймақтық және үйлестіруші орталықтар құру бойынша қолданыстағы орталықтар мен жаңа бастамалардың маңыздылығын атап өте отырып,
Халықаралық табиғатты қорғау одағының Орталық Азия бойынша кеңсесінің биоәртүрлілік пен экожүйені сақтау жөніндегі күш-жігерді ілгерілетудегі, аймақтық ынтымақтастықты нығайтудағы, білім мен тәжірибе алмасуды қолдаудағы, сондай-ақ халықаралық стандарттарды енгізудегі маңызды рөлін мойындай отырып,
Орталық Азияның таулы экожүйелері өзара байланысты табиғи-климаттық кеңістікті құрайтынын және аймақтағы су ресурстарын қалыптастыруда маңызды рөл атқаратынын мойындай отырып және оларды қорғаудың маңыздылығын растай отырып,
өңірдің орнықты дамуы мен экожүйелердің жағдайы арасындағы тығыз байланысты аймақтың өзен бассейндеріндегі су ресурстарын ұтымды және тиімді пайдаланумен байланыстырып, Орталық Азия елдерінің экологиялық, энергетикалық және азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етудегі, сондай-ақ Орталық Азия аймағы елдерінің мүдделерін ескере отырып, оларды сақтау бойынша бірлескен іс-қимылдардағы су ресурстарының маңызды рөлін атап өтіп,
Орталық Азия елдерінде орнықты ауыл шаруашылығы және жер мен ландшафтты қалпына келтіру саласындағы ынтымақтастыққа, оның ішінде көміртегі егіншілігін дамыту арқылы ынтымақтастыққа деген міндеттемені растай отырып,
Орталық Азия елдерінің халықаралық процестердегі өзара іс-қимылын нығайту және ұлттық ұстанымдарды ескере отырып, аймақтың мүдделеріне әсер ететін мәселелерге көзқарастарды әзірлеу қажеттілігін мойындай отырып,
аймақтық ынтымақтастықты нығайтудың, білім, тәжірибе және технологиялық шешімдер алмасудың, сондай-ақ қоршаған ортаны қорғау және апаттар қаупін азайту бойынша инновациялық идеяларды ұсына алатын Орталық Азиядағы әйелдердің, жастардың және еріктілердің белсенді қатысуының маңыздылығын атап өте отырып,
қазіргі экологиялық қиындықтарды және олардың әртүрлі осал топтарға диспропорционалды әсерін атап өтіп, сондай-ақ орнықты қауымдастықтарды құруға және экологиялық мәдениетті дамытуға бағытталған жүйелі, салааралық және инклюзивті шешімдердің қажеттілігін мойындай отырып,
осы Декларацияны қабылдаймыз:
- Климат, мұздықтар, тау күн тәртібі, биоәртүрлілік, химиялық заттарды басқару, қалдықтар мен пластиктің ластануы, ауа сапасын жақсарту, жердің тозуы және шөлейттену бойынша келіссөздерді қоса алғанда, көпжақты экологиялық процестер шеңберінде бірлескен аймақтық ұстанымдар мен шешімдерді әзірлеу бойынша күш-жігерді күшейтуге және Орталық Азия елдерінің негізгі халықаралық платформалардағы нығайтылған ұстанымын ілгерілетуге ниетті екенімізді білдіреміз.
- Орталық Азияның аймақтық мәселелерін шешуге және орнықты дамуын нығайтуға бағытталған аймақтық экологиялық және климаттық жобаларды қолдау және дамыту ниетімізді мәлімдейміз.
- БҰҰ жүйесінде Халықаралық су ұйымын құру мүмкіндігі туралы Қазақстан Республикасының бастамасын ескере отырып, біз бұл мәселені одан әрі қарау БҰҰ-ның тиісті процестері шеңберінде кең халықаралық консенсусқа негізделуі керек екенін атап өтеміз.
- Каспий теңізінің су ресурстарын сақтаудың мемлекетаралық бағдарламасы мен оның таяздануына, биоәртүрліліктің деградациясына және теріс әлеуметтік-экологиялық салдарына жол бермеуге бағытталған Каспий экологиялық бастамасын әзірлеуді құптаймыз және халықаралық серіктестерді осы бағдарламаны белсенді түрде қолдауға шақырамыз,
- Орталық Азиядағы, атап айтқанда, Ыстықкөл көліндегі су деңгейінің төмендеуіне және көлдердің таяздануына алаңдаушылық білдіреміз және халықаралық ұйымдар мен қорларды көлдерді қалпына келтіру және қорғау жобаларын әзірлеу мен жүзеге асыруды қолдауға шақырамыз,
- БҰҰ Бас Ассамблеясының 2022 жылғы 14 желтоқсандағы 77/158 қарары негізінде құрылған БҰҰ Мұздықтарды сақтау бойынша сенім қорын құруды құптаймыз, онда барлық мемлекеттер, халықаралық қаржы институттары және басқа да серіктестер оның жұмысына ерікті түрде үлес қосуға шақырылады,
- Біріккен Ұлттар Ұйымымен серіктестікте 2026-2030 жылдарға арналған аймақтық экологиялық бастамаларды іске асыру жөніндегі іс-қимыл бағдарламасын қабылдауды құптаймыз және климат және қоршаған орта бойынша аймақтық инвестициялық портфолиоға енгізілген жобаларды іске асыруды, Орталық Азия үшін табиғатқа негізделген шешімдердің негіздемелік құжатын және Орталық Азияда айналмалы экономика саласындағы серіктестікті дамытудың негіздемелік бағдарламасын қабылдауды, аймақтық қоршаған ортаны қорғау көрсеткіштеріне шолу жүргізуді және аймақтық «Жасыл мектеп» платформасын іске қосуды қолдаймыз.
- Қоршаған ортаның орнықтылығы саласындағы сандық технологиялар мен жасанды интеллекттің әлеуетін атап өтеміз, оның ішінде ұлттық жүйелердің үйлесімділігін қамтамасыз ететін тәсілдерді әзірлеу, жасанды интеллект, географиялық ақпараттық жүйелер және қашықтықтан зондтау арқылы қоршаған ортаны бақылау және болжау. Мұндай технологияларды пайдалану тек әрбір елдің ұлттық заңдары мен ішкі саясатына сәйкес жүзеге асырылады. Осыған байланысты біз технологиялық шешімдер мен сараптамалық тәжірибелердің бірыңғай тізілімі ретінде ең жақсы қолжетімді әдістердің сандық платформасын құруды қолдаймыз.
- Орталық Азиядағы жасыл технологиялар мен стартаптардың аймақтық экожүйесін дамытуды, соның ішінде Орталық Азияның аймақтық климаттық технологиялар орталығын, Орталық Азияның жасыл жеделдету орталығын, Энергия үнемдейтін және ресурстарды үнемдейтін технологияларды енгізу жөніндегі аймақтық орталықты және Жасанды интеллект жөніндегі аймақтық орталықты құру арқылы, сондай-ақ Орталық Азия қоршаған орта және климаттың өзгеруі университеті (Жасыл университет) арқылы қолдаймыз.
- Орталық Азиядағы тау экожүйелері үшін трансшекаралық аумақтарды қоса алғанда, қорғалатын аумақтарды дамытуды және жабайы жануарлардың жаһандық маңызы бар қоныс аударатын түрлерін сақтау бойынша үйлестірілген бағдарламаларды қолдаймыз.
- Сирек кездесетін түрлер мен биологиялық әртүрлілікті сақтаудың халықаралық қорын құру бастамасын, сондай-ақ Орталық Азиядағы экожүйелер мен сирек кездесетін және жойылып бара жатқан флора мен фауна түрлерін сақтау және қалпына келтіру үшін аймақтық және халықаралық ынтымақтастықты кеңейтуді құптаймыз.
- Жердің тозуы мен шөлейттенуіне қарсы күрес, құм, тұз және шаңды дауылдардың алдын алу бойынша аймақтық күш-жігерді біріктірудің маңыздылығын, әсіресе Арал теңізі аймағындағы экологиялық жағдайдың нашарлауын ескере отырып, сондай-ақ 2025 жылдың 5-8 тамызында Түрікменстанда өткен Құрлыққа шығу жолы жоқ дамушы елдер бойынша БҰҰ-ның үшінші конференциясынан кейін қабылданған Аваза саяси декларациясын атап өтеміз.
- Аймақтағы орнықты дамудың негізі ретінде экологиялық мәдениетті қалыптастырудың маңыздылығын атап өтеміз және 24 мамырды Халықаралық Мархор күні, 23 қазанды Халықаралық Барыс күні, 21 наурызды Дүниежүзілік мұздықтар күні деп жариялауды, сондай-ақ тараптардың планетаны жасылдандыру бастамаларын, соның ішінде Халықаралық Жасыл планета күнін жариялауды және Халықаралық Наурыз мерекесі қарсаңында Орталық Азияда аймақтық ағаш отырғызу науқанын өткізуді құптаймыз.
- Қалдық қоймаларын қоса алғанда, ластану көздерін түгендеу және картаға түсіру жұмыстарын күшейту, олардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету және қоршаған ортаның жай-күйін жақсарту үшін бірлескен шаралар қабылдау ниетімізді мәлімдейміз.
- Біз ұлттық жағдайларды ескере отырып, Жаһандық метан міндеттемесін жүзеге асыруда одан әрі ынтымақтастыққа және тәжірибе алмасуға мүдделі екенімізді растаймыз.
- Рио декларациясын қоса алғанда, халықаралық қоршаған орта және климат бойынша келіссөздер процестерінің барлық салаларында ынтымақтастықты күшейтуге, аймақ елдерінің Теңізге шығар жолы жоқ дамушы елдер (ТШЖДЕ) ретіндегі ортақ ұстанымын нығайтуға және үнемі қолдауға, олардың ерекше мүдделерінің қоршаған орта және климат процестерінде ескерілуін қамтамасыз етуге шақырамыз.
- Ауаның ластануының алдын алу үшін кешенді шаралар қабылдау қажеттілігін, соның ішінде аймақтағы ірі қалалар мен өнеркәсіптік орталықтардың айналасында жасыл кеңістіктер құру, сондай-ақ Орталық Азиядағы құм мен шаңды дауылдардың әсерін азайту үшін бірлескен бағдарламаларды әзірлеу қажеттілігін атап өтеміз.
- Халықаралық қауымдастықты Орталық Азиядағы аймақтық бастамаларды, соның ішінде институционалдық әлеуетті нығайту, аймақтық жобаларды қаржыландыру және технологиялар трансфертін белсенді түрде қолдауға шақырамыз.
- Халықаралық қауымдастықты Орталық Азия елдерінің халықаралық климаттық және қоршаған ортаны қаржыландыруға, соның ішінде таулы аймақтар мен ойпатты жерлерге қолжетімділігін кеңейтуге, жасыл жобаларды іске асыруға, технологияларды трансферттеуге және қарызды жасылға айырбастауға қолдау көрсетуге шақырамыз.
- 2018-2028 жылдар аралығындағы «Орнықты даму үшін су» халықаралық іс-қимыл онжылдығы бойынша төртінші жоғары деңгейлі халықаралық конференцияны, Жаһандық қоршаған ортаны қорғау қорының (ЖЭҚ) 8-ші Ассамблеясын және «Eco Expo Central Asia 2026» халықаралық экологиялық көрмесін, 2026 жылы Дүниежүзілік су тиімділігі форумын, 2027 жылы «Бішкек+25» 2-ші Жаһандық тау саммитін, 2027 жылы 2-ші Каспий қоршаған орта форумын және 2028 жылы БҰҰ Су конференциясын аймақтық ынтымақтастық пен жаһандық экологиялық серіктестікті ілгерілетудің маңызды платформалары ретінде өткізу бастамасын қолдаймыз.
- Өзбекстан Республикасының 2026-2036 жылдарды «Орталық Азияда суды тиімді пайдалану бойынша практикалық іс-қимылдың онжылдығы» деп жариялау бастамасын ескере отырып, біз Орталық Азияда суды үнемдеуді және су ресурстарын кешенді пайдалануды қамтамасыз ету бойынша күш-жігерді біріктірудің маңыздылығын атап өтеміз.
- Орталық Азиядағы ерте ескерту жүйесі: аймақтық ынтымақтастықтан орнықты болашаққа дейін шеңберінде ынтымақтастыққа мүдделі екенімізді растаймыз.
- Өзара тиімді, ұзақ мерзімді және аймақтық орнықты даму жобаларын ілгерілету үшін БҰҰ-ның Орталық Азия мен Ауғанстанға арналған орнықты даму мақсаттары жөніндегі өңірлік орталығы және БҰҰ-ның Орталық Азияға арналған алдын алу дипломатиясы жөніндегі өңірлік орталығы шеңберінде ынтымақтастық орнатуға дайын екенімізді растаймыз.
- Тәжікстан Республикасының Душанбе қаласындағы Орталық Азия қалдықтарды басқару жөніндегі аймақтық орталығы, Орталық Азияға арналған климаттың өзгеруі және жасыл энергия бойынша жобалық кеңсе және Жасыл университет жанындағы Орталық Азия экологиясы мен қоршаған ортаны зерттеу орталығы шеңберінде аймақтағы экологиялық өтпелі кезеңді жеңілдетуге бағытталған аймақтық іс-қимылды жеделдету үшін ынтымақтастыққа дайын екенімізді білдіреміз.
- Орталық Азия елдерінің қоршаған ортаны қорғау агенттіктерінің басшылары кеңесін құру мүмкіндігі туралы талқылауларды атап өтеміз.
- 2026 жылдың сәуірінде Астанада Халықаралық Аралды құтқару қорының негізін қалаушы мемлекеттер басшылары кеңесінің отырысын өткізуді құптаймыз.
- БҰҰ Бас Ассамблеясының 2023 жылғы 18 желтоқсандағы 78/127 қарарына негізделген Халықаралық орнықты даму үшін еріктілер жылын жариялауды құптаймыз және оның азаматтық белсенділікті нығайту, жастар мен қоғамдастықтың қатысуын кеңейту, сондай-ақ Орталық Азияда қоршаған ортаны қорғау, орнықты даму және климаттық іс-қимылдардағы еріктілер бастамаларын жұмылдыру үшін маңыздылығын атап өтеміз.
Декларация қоршаған ортаның орнықтылығын, инклюзивті экономикалық өсімді және қазіргі және болашақ ұрпақтар үшін орнықты болашақты қамтамасыз ету үшін Орталық Азия мемлекеттері арасындағы серіктестік пен өзара қолдауды кеңейтуге айтарлықтай үлес қосады.
Астана қаласында 2026 жылғы 22 сәуірде қабылданды.