Телеграмм КС - https://t.me/consot_kz
Астанада Конституциялық реформа жөніндегі комиссияның үшінші отырысы өз жұмысын аяқтады. Отырыс барысында Қазақстанның көптеген белгілі саяси және қоғам қайраткерлері Конституцияға ұсынылып отырған өзгерістерге қатысты өз пікірлерін, ұсыныстары мен ескертулерін білдірді.
Парламенттік фракциялардың лидерлері бір палаталы Парламентке көшу бастамасын қолдады. Мәжіліс депутаты, «AMANAT» партиясы фракциясының жетекшісі Елнұр Бейсенбаевтың айтуынша, бір палаталы Парламентке көшу және саяси партиялардың рөлін күшейту конституциялық реформаның негізгі тетіктеріне айналады.
«Барлық заңдар бір Парламенттің шеңберінде үш оқылымнан өтеді: алғашқы екеуі ашық форматта, үшіншісі Конституция мен ұлттық заңнамаға сәйкестігін тексеру үшін өткізіледі. Бұл мүдделік қолдау ықпалы мен жеке мүдделердің әсерін толықтай жоққа шығарады», – деді депутат.
Сондай-ақ ол пропорционалды сайлау жүйесі мен партияішілік праймериздердің маңыздылығына назар аударды. Аталған тетіктер сайлаушылар мен Парламенттің құрамы арасындағы тікелей байланысты қамтамасыз етеді.
«Партия әрбір дауыс үшін, оның ішінде тәуелсіз азаматтың дауысы үшін де күреседі, бұл қоғам алдындағы жауапкершілікті арттырады», – деп атап өтті Елнұр Бейсенбаев.
Мәжіліс депутаты, «Ауыл» партиясы фракциясының жетекшісі Серік Егізбаев конституциялық реформа аясында қабылданатын әрбір норма болашақ ұрпақтың өмір сүру жағдайына тікелей әсер ететінін атап өтті.
«Ең шалғай ауылдардың өзінде тұрғындар Парламент пен Үкіметтің жұмысына жіті назар аударып отыр. Конституциялық реформа бойынша түскен екі мыңнан астам ұсыныс жай ғана статистика емес. Бұл қоғамның жаңғыруға, демократиялық бастамаларды күшейтуге және әділеттілікке деген тікелей сұранысы», – деді ол.
Мәжіліс депутаты, Жалпыұлттық социал-демократиялық партия фракциясының жетекшісі Асхат Рахымжанов конституциялық реформаның мақсаты мемлекеттік билікті неғұрлым ашық, қоғам алдында есеп беріп, оны азаматтарға жақындату екендігін атап өтті.
Мәжіліс депутаты, «Respublica» партиясы фракциясының жетекшісі Айдарбек Қожаназаров жүргізіліп жатқан реформалар бағытын қолдады. Оның пікірінше, институттарды нығайту, құқық үстемдігін қамтамасыз ету және нормативтік иерархияның айқындығы мемлекеттің орнықты дамуы мен биліктің заңдылығының негізгі шарттары болып табылады.
«Экономика институттар нығайған, құқық үстемдігі орныққан, нормативтік иерархия айқын әрі мемлекеттік басқару мәдениеті ережелер мен рәсімдерге негізделген жерде өседі», – деп атап өтті депутат.
Ол 2019 жылдан бері Қазақстанда институционалдық кемелденуге бағытталған жүйелі реформалар жүзеге асырылып келе жатқанын еске салды: саяси жүйе жаңғыртылды, саяси қатысу тетіктері кеңейтілді, партиялар мен азаматтық қоғамның рөлі күшейтілді.
«Конституциялық реформа – ел дамуының бұрыннан айқындалған бағытының қисынды жалғасы. Оның негізділігі мемлекеттік жүйеде сенімнің, жауапкершіліктің және жеделдіктің артуынан көрініс табады», – деп қорытындылады Айдарбек Қожаназаров.
Өз кезегінде Мәжіліс депутаты, Қазақстан Халық партиясы фракциясының жетекшісі Магеррам Магеррамов бір палаталы Парламентке көшу ұсынысын елді жаңғыртудың маңызды элементтерінің бірі деп атады.
Оның пікірінше, осындай модель партиялық-саяси дискуссияны жандандырып, саяси партиялардың мемлекеттік саясатқа әсерін күшейтуге мүмкіндік береді.
«Бір палаталы Парламенттегі пропорционалды сайлау жүйесі, сөзсіз, саяси партияларды күшейтуді, олардың мемлекеттік саясатқа ықпалын арттыруды білдіреді. Көппартиялық өкілдік – өкілдік демократияның көрсеткіші әрі саяси жүйенің тұрақтылығының негізі болып табылады», – деп мәлімдеді Магеррам Магеррамов.
Мәжіліс депутаты, «Ақ жол» партиясы фракциясының жетекшісі Азат Перуашев бүгінгі күнге дейін мемлекеттік билік жүйесінде бір палаталы Парламенттің өкілеттігін күшейту бойынша оңтайлы шешімдер әзірленгенін атап өтті.
«Халық Кеңесі атты жоғарғы консультативтік органды құру бастамасы және оның мәртебесін Конституцияда бекіту билік жүйесіне әртүрлі этнос өкілдерінің қатысуын 8 есе арттырады, өңірлер мүдделерінің өкілдігін қамтамасыз етеді және азаматтық қоғам көшбасшыларын саяси жүйеге тартуды қамтамасыз етеді», – деді ол.
Парламент депутаттарын партиялық тізім бойынша сайлауға көшу мәселесіне қатысты Азат Перуашев бұл тәжірибенің халықаралық парламенттік тәжірибеге сәйкес келетінін атап өтті.
Оның пікірінше, пропорционалды жүйе сайланбалы органдарда қоғам мүдделерінің кең өкілдігін қамтамасыз етеді, күшті партиялардың өсуіне ықпал етеді және саяси тәжірибеде еуропалық трендтерге сәйкес келеді.
«Жүргізіліп жатқан конституциялық реформа – халықаралық тәжірибе мен парламенттік оппозицияның көпжылдық тәжірибесіне сүйене отырып, бүкіл конституциялық жүйені тереңінен қайта жаңғыртуды білдіреді», – деп қорытындылады Азат Перуашев.
Мәжіліс депутаты Айдос Сарым атап өткендей, түзетулерге сәйкес бір палаталы Парламент – Құрылтай 145 депутаттан тұрады, олар бүкілхалықтық біртұтас сайлау округі бойынша пропорционалды өкілдік жүйесімен сайланады. Депутаттардың өкілеттік мерзімі қазіргі Мәжілістің тәжірибесіне сәйкес 5 жыл деңгейінде сақталуы ұсынылады.
Оның сөзінше, ең мазмұнды әрі концептуалды өзгерістер Конституцияның 53-бабында қарастырылған. Депутат атап өткендей, дәл осы бап мемлекеттік басқару архитектурасына және билік тармақтары арасындағы тепе-теңдік мен тежемелік жүйесіне қатысты.
«Қолданыстағы Конституцияда 53-бап 13 тармақтан тұрады, ол Парламент палаталарының функцияларын нақты сипаттайтын. Салыстырмалы кестеде ұсынылған жаңа редакцияда бұл бап 23 тармаққа дейін кеңейтілген, яғни функционал 1,5 есе артқан», – деді Айдос Сарым.
Қазақстан Республикасының Бас прокурорының бірінші орынбасары Жандос Өміралиев «Миранда ережесін» Конституцияда бекіту ұсынысын қолдады. Бұл ереже бойынша, адам ұсталған сәттен бастап құқық қорғау органдары оның құқықтарын түсіндіруі тиіс.
«Яғни, адам күдікті мәртебесін алған сәттен бастап оның білікті қорғалуы – адвокаттың болуы – құқығын қамтамасыз ету біздің басты талабымыз болып табылады», – деді Жандос Өміралиев.
Ол адамның тағдыры шешілетін жағдайларда әрбір азамат өз құқықтарын нақты және толық білуі тиіс екенін, ал мемлекет олардың қорғалуын сенімді кепіл ретінде қамтамасыз етуге міндетті екенін атап өтті.
«Осыған байланысты, әлемдік тәжірибеде кең танылған Миранда принципін Конституцияда бекіту қажеттілігі туындады. Егер ұсталған тұлғаға айыптау негіздері мен құқықтары толық түсіндірілмесе, оған қатысты кез келген тергеу әрекеттері заңсыз деп танылуы тиіс. Бұл әділдік пен тергеудің ашықтығының негізгі кепілі болып табылады», – деп қосып өтті Жандос Өміралиев.
Астананың Халықаралық университеті Жоғары құқық мектебінің профессоры, заң ғылымдарының докторы Исидор Борчашвили еліміздің кейбір өңірлері үшін арнайы құқықтық режимдерді Конституцияда бекіту бастамасын қолдады.
«Қазіргі заманғы мемлекеттерде дамудың сараланған модельдерін қолдану жиілеп келеді. Бұл инвестициялар, технологиялар және адам капиталы үшін бәсекеге объективті жауап болып табылады. Мұндай шешімдердің барлығы мемлекеттік құрылымның негізін қозғайды, сондықтан олар тікелей конституциялық негізде бекітілуі тиіс», – деді ол.
Мәжіліс депутаты Марат Бәшімов жеке деректерді қорғауға бағытталған ұсынылып отырған норманы қолдады.
«Адамның жеке өмірін оның өзіне жария еткісі келмейтін өмірлік аспектілер құрайды. Бұл жеке тұлғаның өзіндік егемендігі болып табылады және қоғам мен мемлекет тарапынан бақылауға жатпайды», – деп атап өтті депутат.
Оның сөзінше, бұл заңсыз жолмен жеке деректерді жинау, өңдеу, сақтау және пайдалану, соның ішінде цифрлық технологияларды қолдана отырып өңделетін деректерден қорғау құқығы туралы болып отыр.
Мәжіліс депутаты Үнзила Шапақ Конституцияның преамбуласында ұсынылып отырған өзгерістердің маңыздылығын атап өтті.
«Преамбула мәтінінде «мәдениет пен білімнің құндылықтарына, ғылым мен инновация жетістіктеріне сүйене отырып» формуласының көрсетілуі Конституцияның тек саяси-құқықтық құжат қана емес, бағдарламалық құжат екенін қосымша растайды. Осылайша, Ата заң тек құқықтық нормаларды реттеумен шектелмеуі тиіс, ол білім, ғылым, инновациялар, мәдениет және ұлттық рух саласында бағдар көрсетуді қамтамасыз етуі қажет», – деді ол.
Адам құқықтары жөніндегі уәкіл Артур Ластаев азаматтардың негізгі құқықтары мен бостандықтарын қорғауды күшейтуге қатысты ұсыныстарын білдірді.
Ол адамның өмір сүруге абсолютті құқығын Конституцияда бекіту маңыздылығын атап өтті. Бұл қазіргі Қазақстан мемлекетіндегі басты құндылықтарды көрсететінін айтты.
«Біз мүмкіндігінше өмір сүруге құқығын абсолютті етуге шақырдық. Еш күмән жоқ, көптеген танымал сарапшылар, соның ішінде халықаралық сарапшылар бұған: «Браво!» дейді», – деді Артур Ластаев.
«Келешек» жастар кеңесінің жетекшісі Гүлзира Атабаева Конституцияға енгізілетін түзетулер білімнің зайырлы сипатын бекіту, дінді мемлекеттен бөліп көрсету және зияткерлік меншікті қорғауды күшейту, Қазақстанның жасанды интеллект дәуірінде дамуына үлес қосатынын атап өтті.
Оның сөзінше, білімнің зайырлы сипатын нақты бекітуге арналған ұсыныстың нақты және өз уақытында орын алуының мәні бар.
«Жастар үшін бұл мәселе абстрактілі емес, практикалық маңызы бар. Мектеп – тең мүмкіндіктер мен дәстүрлерге құрмет көрсетілетін кеңістік. Конституциядағы тікелей норма тәрбиелеу және білім беру жүйесі үшін айқын бағдар болады», – деді Гүлзира Атабаева.
Сонымен қатар, оның пікірінше, дінді мемлекеттен бөлу принципін нақты бекіту ұсынысы да маңызды болып табылады.
Мәжіліс депутаты Максим Рожин өз сөзінде Халық Кеңесін және Вице-Президент институтын құру қоғамдық диалогты нығайтып, мемлекеттік басқарудың сапасын арттыруға мүмкіндік беретінін атап өтті.
«Қоғам қазір белсенді және талапшыл. Диалог алаңдары мен түрлі қоғамдық платформалар кейде жалпыұлттық мүдде мен қажетті талқылау деңгейін қамтамасыз ете алмайды. Сондықтан ұсынылып отырған Халық Кеңесі – формалды жаңалық емес, объективті қажеттілік», – деді ол.
Депутат қосымша атап өткендей, Халық Кеңесінің құрамына түрлі этнос, өңір және қоғамдық ұйым өкілдері кіретін болады. Бұл Кеңесті мемлекет пен қоғам арасындағы көпірге айналдыруға және нақты шаралар арқылы ұлттық бірлікті қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
Саясаттанушы Марат Шибутов Конституцияның преамбуласы сыртқы және ішкі аудитория үшін маңызды сигналдар беретінін, шекаралардың тұтастығын бекітетінін, бейбіт ниеттерді көрсететінін және заңдылықты, әділдікті сақтау мен азаматтардың құқықтарын қорғаудың маңыздылығын атап көрсететінін айтты.
«Преамбула нұсқасын (жаңа) қолдауды сұраймын, себебі ол біздің мемлекеттің қалай жұмыс істейтінін және қоғамымыздың қалай өмір сүретінін айқындайтын негізгі принциптерді көрсетеді», – деді ол.
«AMANAT» партиясының Қарағанды облыстық филиалының төрағасы Бекзат Алтынбеков атап өткендей, конституциялық реформа қазіргі әлемдік геосаяси жағдай мен Қазақстан алдында ашылатын мүмкіндіктерді ескере отырып, дамудың жаңа бағытын көрсетеді.
Оның сөзінше, енгізілген әрбір өзгерістің өз мәні мен маңызы бар. Бұл қадам жаңартылған қоғамдық сананың маңызды көрінісі болып табылады.
Мәжіліс депутаты Никита Шаталов Конституцияның 18 және 32-баптарына редакциялық түзеу сипаттағы өзгерістер енгізілетінін, бірақ сөз еркіндігі мен бейбіт жиналысқа қатысты кепілдіктерге әсер етпейтінін атап өтті. Бұл құқықтар бұрынғы көлемінде сақталады.
«Тек Конституцияда бұрыннан болжанған шектер нақтылауда. Яғни, біз қазір қоғам үшін өте маңызды осы формалды түрде нормаларды нақтылаймыз. Жаңа тыйымдар туралы сөз жоқ, мақсат –қоғамда екіұдай түсіндірме мен қажетсіз алаңдаушылық туындамас үшін қолданыстағы тепе-теңдікті дәлірек сипаттау», – деді депутат.
Мәжіліс депутаты Сергей Пономарев Қазақстан Конституциясына табиғатты қорғау бойынша азаматтық жауапкершілікті бекітуді қолдады. Ол президенттік «Таза Қазақстан» бағдарламасы экологияны қорғаудың әрбір азамат үшін қаншалықты маңызды екенін іс жүзінде көрсетті деп мәлімдеді.
«Біз – Қазақстанның біртұтас халқы және мемлекеттік басқаруды нығайта отырып, тұрақты, жайлы әрі таза елде өмір сүргіміз келеді. Табиғатқа сақтықпен қараудың маңыздылығын конституциялық деңгейде бекіте отырып, біз қазіргі және болашақ ұрпақ алдындағы жоғары жауапкершілікті сақтаймыз», – деп атап өтті Сергей Пономарев.
Сонымен қатар, депутат сөз еркіндігі, цензураға тыйым салу және ақпаратты еркін алу мен тарату құқығы туралы Конституциядағы баптың маңыздылығына тоқталды.
«Біз өз үлгімізбен, атап айтқанда, Комиссия жұмысының тікелей эфирдегі көрсетілімі арқылы ашықтықты көрсетеміз. Конституциялық өзгерістер табиғаты бойынша мемлекеттің және қоғамдық келісімнің негіздеріне қатысты, сондықтан олар жабық тәртіпте талқылана алмайды. Тікелей эфирлер – жай ғана техникалық формат емес. Бұл қоғамға сенім және биліктің шынайы диалог жүргізуге дайын екендігінің көрсеткіші», – деді депутат.
Республикалық адвокаттар алқасының төрағасы Мади Мырзағараев Конституцияда адвокатура статусын жеке институт ретінде бекіту ұсынысын қолдады. Оның айтуынша, бұл адам құқықтарын қорғау саласында тың серпіліс болады.
«Бұл – адам құқықтарын қорғауда шынайы институционалдық таңдаудың белгісі. Адвокаттық қауымдастық атынан Комиссия мүшелеріне осы ұстаным мен қолдауы үшін шынайы алғысымды білдіремін», – деп атап өтті ол.
әл-Фараби атындағы ҚазҰУ профессоры, заң ғылымдарының докторы Еркін Дүйсенов «Жалпы ережелер» бөлімін «Конституциялық құрылыс негіздері» деп қайта атауды, еңбек құқығы тұжырымдасын нақтылауды, сондай-ақ некеге қатысты норманы Конституцияда бекітуді қолдайтынын білдірді.
«Неке - мемлекет тарапынан заңға сәйкес тіркелетін ер мен әйелдің арасындағы ерікті және тең құқылы одақ. Мұндай тәсіл зайырлы мемлекет саясатына, теңдік пен кемсітпеушілік принциптеріне сәйкес келеді, сондай-ақ халқымыздың рухани-моральдық кодын айқындайды.», – деп атап өтті Еркін Дүйсенов.
Отырысты қорытындылай келе, Конституциялық комиссия төрағасы Эльвира Азимова Конституцияға ұсынылып отырған өзгерістер бойынша елеулі ілгерілеу жасалғанын атап өтті.
«Біз жинақталған кесте бойынша нәтижелі жұмыс жүргіздік. Пікірлер мен ұсыныстар алмасып, идеяларды талқыладық. Жұмыс топтарындағы талқылаулар нәтижесінде қосымша ұсыныстар түсті, олар біріктірілген кестеге енгізіледі», – деді ол.
Конституциялық реформа жөніндегі комиссияның келесі отырысы 28 қаңтарда өтетіні хабарланды.
Телеграмм КС - https://t.me/consot_kz
Астанада Конституциялық комиссияның екінші отырысында Ата заңға енгізуге ұсынылған түзетулерді жан-жақты қаралды. Бұл түзетулер қоғам өкілдерінен, саяси партиялардан және сарапшылар қауымдастығынан келіп түскен көптеген ұсыныстардың барлығы ескеріле отырып қалыптастырылды.
ҚР Конституциялық Сотының төрайымы Эльвира Азимованың хабарлауынша, Комиссияға екі мыңнан астам ұсыныс келіп түскен, олардың барлығы біртұтас Жинақталған кестеге біріктірілді.
«Азаматтар мен сарапшылардың белсенді қатысуы конституциялық реформаның жоғары қоғамдық маңызын растайды. Мұндай диалог форматы негізгі қағидатты айқындайды: конституциялық реформа ең алдымен халықтың мүддесі үшін және оның тікелей қатысуымен жүргізіледі», – деді Эльвира Азимова.
Отырыс барысында Әділет министрі Ерлан Сәрсембаевтың, Сенат депутаты Нұрлан Бекназаровтың және Мәжіліс депутаты Снежанна Имашеваның баяндамалары тыңдалды.
Атап айтқанда, Әділет министрі түзетулерді Конституцияның Үкіметтің, Конституциялық Соттың, прокуратура органдары мен сот билігінің жекелеген функцияларын, құқық қорғау тетіктерін, жергілікті өзін-өзі басқаруды, жекелеген аумақтарда арнайы құқықтық режим белгілеу қағидаттарын, сондай-ақ Конституцияға өзгерістер мен толықтырулар енгізу тәртібін реттейтін бөлімдері мен баптарына енгізу ұсынылып отырғанын айтты.
Оның айтуынша, түзетулердің жекелеген блогы болашақ бір палаталы Парламент – Құрылтайдың қызметіне қатысты болады. Мысалы, төрағаны тағайындау тәртібі, депутаттық корпусты қалыптастыру және өзге де рәсімдік мәселелер регламенттеледі.
Үкіметтің функцияларын реттеу бөлігінде мемлекеттік бағдарламаларды бекіту, сондай-ақ мемлекеттік комитеттерге қатысты өкілеттіктерді алып тастау ұсынылады.
Сонымен қатар, Конституцияда сот билігінің әкімшілік сот ісін жүргізу арқылы жүзеге асырылатыны тікелей көрсетілуі ұсынылады. Бұл құқық үстемдігі қағидатын нығайтуға және мемлекет пен азамат арасындағы нақты теңгерімді қамтамасыз етуге бағытталған маңызды қадамдардың бірі болмақ.
Ерлан Сәрсембаевтың айтуынша, ұсынылып отырған өзгерістер мемлекеттік жүйенің тиімділігін кешенді түрде арттырады.
«Қоғам үшін бұл мемлекеттің сыртқы немесе ішкі жағдайларға қарамастан, дәйекті әрі құқықтық алаңда әрекет ететініне деген болжамдылық пен толық сенімді білдіреді. Әлеуметтік міндеттемелер орындалады, экономикалық үрдістер жалғасады, халықаралық міндеттемелер сақталады», – деді әділет министрі.
Өз сөзінде Сенат депутаты Нұрлан Бекназаров бір палаталы Парламентке көшуге байланысты Конституцияның тиісті баптарына көптеген өзгерістер енгізу жоспарланып отырғанын атап өтті.
Ұсынылатын тәртіпке сәйкес, Құрылтай Конституциялық заңда белгіленген тәртіппен бірыңғай жалпыұлттық сайлау округі бойынша пропорционалды өкілдік жүйесі арқылы сайланатын 145 депутаттан құралады. Депутаттардың өкілеттік мерзімі бес жылды құрайды.
Нұрлан Бекназаров сондай-ақ Конституцияға Халық кеңесінің өкілеттіктері туралы жеке бөлім енгізу оның айрықша маңызын айқындайтынына назар аударды.
«Халық кеңесі – Қазақстан халқының мүдделерін білдіретін жоғары консультативтік орган, оның құрамы Қазақстан Республикасының азаматтарынан қалыптастырылады. Халық кеңесін құру тәртібі, оның құрамы, өкілеттіктері және қызметін ұйымдастыру мәселелері Конституциялық заңмен бекітіледі», – деді ол.
Мәжіліс депутаты Снежанна Имашева Конституциялық комиссия мүшелеріне бірінші отырыстың қорытындысы бойынша әзірленген түзетулердің салыстырмалы кестесін таныстырды.
Оның айтуынша, жинақталған ұсыныстар Қазақстанның конституциялық құрылысының негіздерін нақтылау мен нығайтуға, жекелеген нормалардың құқықтық айқындығын арттыруға және құқық қорғау тетіктерін күшейтуге бағытталған.
Ерекше назар Преамбуланы күшейтуге, құқықтық және зайырлы мемлекет қағидаттарын бекітуге, адам қадір-қасиетін, өмір сүру құқығын, жеке бостандық пен қол сұғылмаушылықты, сондай-ақ жеке өмір мен дербес деректерді қорғауға аударылды.
«Ұсынылып отырған өзгерістер конституциялық нормалардың іс жүзінде қолданылуын күшейтуге және оларды түсіндіруде бірыңғай тәсілдерді қалыптастыруға бағытталған», – деп түйіндеді Снежанна Имашева.
Конституциялық комиссияның мүшелері жекелеген жұмыс секциялары шеңберінде Негізгі заңға ұсынылған түзетулерді талқылауға кірісті. Келесі отырыс бүгін сағат 17.00-де өтеді.
📢 Бүгін Конституциялық реформалар жөніндегі комиссияның (Конституциялық комиссия) кезекті отырысы өтеді
Іс-шара әлеуметтік желідегі ресми парақшаларда:
Telegram: https://t.me/consot_kz
Facebook: https://www.facebook.com/constcouncil.kz
Telegram: https://t.me/konstituciyalikreforma
тікелей эфирде көрсетіледі.
Тікелей эфир сағат 10:00-де басталады.
Телеграмм КС - https://t.me/consot_kz
Астанада Конституциялық реформа жөніндегі комиссияның бірінші отырысы өтті. Шара кеңейтілген форматта Парламент депутаттарының, мәслихат төрағаларының, қоғам қайраткерлерінің, орталық мемлекеттік органдардың жауапты лауазымды адамдарының, БАҚ өкілдерінің, өңірлердің қоғамдық кеңестерінің, сараптамалық және ғылыми қоғамдастықтардың қатысуымен өтті.
Комиссия Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың тиісті Жарлығын орындау мақсатында жұмыс істейді. Оған Конституциялық Соттың Төрағасы Эльвира Азимова жетекшілік етеді. Комиссия төрағасының орынбасарлары – Мемлекеттік кеңесші Ерлан Қарин және Премьер-Министрдің орынбасары – Мәдениет және ақпарат министрі Аида Балаева.
Алғашқы отырыста қатысушылар ҚР Конституциясына өзгерістер енгізу бойынша негізгі ұсыныстарды егжей-тегжейлі қарастырды.
Мемлекет басшысы 2025 жылғы 8 қыркүйектегі халыққа Жолдауында «Күшті Президент – ықпалды Парламент – есеп беретін Үкімет» тұжырымдамасы негізінде бір палаталы Парламент құруғ туралы бастама көтерді.
Бұл – жасанды интеллект дәуірінде Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық дамуына одан әрі елеулі ықпал ететін маңызды саяси реформа.
Өткен жылдың қазан айынан бастап жаңа реформаны дайындау аясында азаматтардан, 7 саяси партиядан, 16 қоғамдық ұйымнан және түрлі салалардың сарапшыларынан 2 мыңнан астам ұсыныс түсті. Атап айтқанда, ұсыныс жолдағандар e-Otinish және eGov порталдарын белсенді қолданғаны байқалды.
Алайда, ұсыныстар тек бір палаталы Парламент мәселесін ғана емес, сонымен бірге көптеген басқа да саяси және әлеуметтік өмірге қатысты аспектілерді қамтыды. Осыған орай Мемлекет басшысы шешімімен Конституциялық реформа жөніндегі комиссия құрылды.
Алғашқы отырыстың ашылуында Конституциялық Соттың Төрағасы Эльвира Азимова Комиссияның құрылуын секторлық өзгерістерден кешенді конституциялық трансформацияға көшу ретінде қарастыру керек екенін атап өтті.
«Конституциялық комиссияның алдында айрықша миссия тұр – бір жағынан конституциялық құрылыстың іргелі қағидаттарын сақтай отырып, екінші жағынан заманауи сын-қатерлерге қатысты өз ұстанымымызды толыққанды айқындауға мүмкіндік беретін Ата заңның тиісінше теңгерімін қамтамасыз ету», - деп атап өтті Эльвира Азимова.
Мемлекеттік кеңесші Ерлан Қарин өз сөзінде 20 қаңтарда Қызылордада өткен Ұлттық құрылтай отырысында Мемлекет басшысы айтқан конституциялық реформаның негізгі ережелеріне тоқталды.
«Мемлекет басшысы «Еліміздің саяси жүйесінде Құрылтай атауын аса маңызды мемлекеттік институттың символы ретінде сақтап қалуымыз керек» деп нақты атап өтті. Шын мәнінде, жаңа кезеңде жаңа өкілеттікке және ерекше атауға ие болған Құрылтай қазақ жеріндегі парламентаризмнің тамыры тереңде жатқанын аңғартады», - деді Ерлан Қарин.
Ол сондай-ақ, негізгі рәсімдік шешімдер туралы хабарлады: Құрылтай депутаттарының саны 145-ті құрайды, кандидаттарға қойылатын талаптар өзгеріссіз қалады, толық пропорционалды сайлау жүйесі қолданылады, ал депутаттардың өкілеттік мерзімі бес жылды құрайды.
«Пропорционалды жүйе партиялардың кадр саясатын дамытуға ықпал етеді, олардың институционалдық рөлін арттырады және саяси күштердің қоғам алдындағы жауапкершілігін нығайтады», – деп атап өтті Мемлекеттік кеңесші.
Сонымен қатар, ол конституциялық реформа бойынша түпкілікті шешімді еліміздің азаматтары жалпыұлттық референдумда қабылдайтынына ерекше назар аударды.
ҚР Президентінің құқықтық мәселелер жөніндегі көмекшісі Ерлан Жиенбаев өз сөзінде Ұлттық құрылтайдың бесінші отырысында Мемлекет басшысы «бірнеше жыл бойы мұқият қалыптастырып келе жатқан саяси құрылымның үйлесімді түйіні» ретінде тарихи әрі маңызды ұсыныс айтқанын атап өтті.
«Президент бірқатар елдерде бар Вице-президент институтын енгізуді ұсынды. Мемлекет басшысының өзі атап өткендей, «біздің жағдайымызда бұл лауазымды енгізу мемлекетті басқару процесін тұрақтандырады. Сондай-ақ билік иерархиясын біржола айқындап береді» деді Ерлан Жиенбаев.
Сонымен қатар реформалардың жаңа кезеңінде қоғам дамуының барлық мәселесіне қатысты тұрақты жалпыұлттық диалог жүргізу үшін ауқымды платформа ретінде Қазақстанның Халық Кеңесін құру ұсынылды.
Аталған орган халқымыздың ынтымақ-бірлігін нығайтуға ықпал ететін негізгі қоғамдық-саяси бірлестіктер мен құрылымдарды қосып, Қазақстан халқы Ассамблеясы мен Ұлттық құрылтайдың стратегиялық функцияларын орындауды жалғастырады.
«Осы екі маңызды институт бойынша негізгі ережелер Конституция деңгейінде тиісті регламенттеуді талап етеді» деп атап өтті ҚР Президентінің құқықтық мәселелер жөніндегі көмекшісі.
Вице-Президентті жалпы депутаттар санының көпшілік дауысымен білдірілген Құрылтайдың келісімімен Президент тағайындайды деп күтілуде.
Вице-Президентті қызметінен Президент босататын болады.
Вице-Президенттің құзыретіне Президенттің тапсырмасы бойынша Қазақстан Республикасының халықаралық қатынастардағы мүдделерін білдіру, Құрылтаймен, Үкіметпен және өзге де мемлекеттік органдармен өзара іс-қимыл барысында Президенттің атынан өкілдік ету берілетін болады.
«Вице-Президент өкілді органның депутаты болмауға, өзге де ақылы лауазымдарды атқармауға және кәсіпкерлік қызметті жүзеге асырмауға тиіс. Өз өкілеттіктерін жүзеге асыру кезеңінде Вице-Президент саяси партияның мүшесі болмауға тиіс.Мұндай тәртіп саяси бәсекелестікті арттыруға және барлық партиялардың дамуы үшін тең жағдайды қамтамасыз етуге бағытталған ұстанымға сәйкес келеді», - деп атап өтті Ерлан Жиенбаев.
Халық Кеңесіне қатысты. Халық Кеңесінің мәртебесін Конституцияда бекіту мақсатында онда жеке бөлім көздеу ұсынылады. Атап айтқанда, Халық Кеңесі Қазақстан Республикасы халқының мүдделерін білдіретін мемлекетіміздің жоғары консультативтік органы екендігі туралы норманы көздеу қажет екені айтылды.
Құрамы Қазақстан Республикасы азаматтары қатарынан Мемлекет басшысы тарапынан қалыптастырлатындығын қамту қажет. Сондай-ақ, Халық Кеңесінің мемлекеттің ішкі саясатының негізгі бағыттары бойынша; қоғамдық келісімді, жалпыұлттық бірлікті және ынтымақтастықты нығайтуға; мемлекет қызметінің қағидаттарын және жалпыұлттық құндылықтарды ілгерілетуге қатысты ұсыныстар мен ұсынымдар әзірлеу жөніндегі негізгі өкілеттіктерін регламенттеу көзделеді.
«Президент Халық Кеңесі заң шығаруға бастамашылық ету құқығына ие болуы қажеттігін атап өтті. Бұл да Конституцияда бекітілуге тиіс. Халық Кеңесінің құрылу, құрамын қалыптастыру тәртібі, өкілеттіктері мен қызметін ұйымдастыру мәселелері бөлек конституциялық заңмен айқындалатын болады. Халық Кеңесінің жоғарғы органы жылына кемінде бір рет шақырылатын Сессия болады», - деп түйіндеді Ержан Жиенбаев.
Отырыста өз ұсыныстарымен, пікірлерімен және ескертулерімен сөз сөйлегендер қатарында болғандар:
– ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты Унзила Шапақ – ұлттық мемлекетті нығайту және республиканың идеологиялық бағытын айқындау үшін Конституцияның преамбуласын жаңартуды ұсынды;
– ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты Марат Башимов – алдағы болатын қайта құрулардың саяси тұрақтылықты нығайтуға, мемлекеттік басқарудың тиімділігін арттыруға және азаматтардың құқықтарын қорғауға бағытталғанын атап өтті;
– Қазақстан заңгерлер одағының төрағасы Серік Ақылбай – Конституцияда дінді мемлекеттен бөлу туралы тікелей норманы бекітуді ұсынды;
– Республикалық адвокаттар алқасының төрағасы Мәди Мырзағараев азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын нығайтуға бағытталған бірқатар ұсыныстар айтты. Атап айтқанда, ол соттың санкциясынсыз қамауда ұстау мерзімін 72 сағаттан 48 сағатқа дейін қысқарту қажеттігін атап өтті;
– Адам құқықтары жөніндегі уәкіл Артур Ластаев – әмбебап және барлығына бірдей: қарттар мен сәбилерге, ерлер мен әйелдерге, дінге сенушілер мен атеистерге қолданылатын іргелі адам құқықтарын бекіту қажеттілігін атап өтті. Оның пікірінше, негізгі бостандықтардың ішінде өзіне және жақындарына қарсы куәлік бермеу және өзінің кінәсіздігін дәлелдеу құқығын тікелей көрсету қажет.
– ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты Елнұр Бейсенбаев Конституцияда тек ер мен әйел арасындағы некені бекітуді ұсынды;
– ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты Мұрат Әбенов – Конституцияда зияткерлік меншік пен шығармашылық бостандықты қорғау туралы нормаларды бекітуді ұсынды;
– «Қазақ газеттері» ЖШС Бас директоры, белгілі журналист Дихан Қамзабекұлы – білім беру және тәрбие жүйесіндегі зайырлылық қағидаттарын нығайту мәселесін көтерді;
– М.С. Нәрікбаев атындағы Қазақ мемлекеттік заң университетінің басқарма төрағасы Талғат Нәрікбаев – Конституциядағы терминологияның сәйкессіздігін жоюды ұсынды;
– ҚР Парламенті Сенаты Төрағасының орынбасары Жақып Асанов интернет-алаяқтыққа қарсы тұру үшін конституциялық негіздерді нығайтуды ұсынды;
– ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты Азат Перуашев – азаматтар мен бизнестің жеке меншігін уонституциялық қорғауды күшейтуді ұсынды;
– Әділет министрі Ерлан Сәрсембаев – жекелеген аумақтар үшін арнайы құқықтық режимдерді конституциялық тұрғыдан бекітуді ұсынды.
Бірінші отырысты қорытындылай келе, Конституциялық реформа жөніндегі комиссияның төрағасы Эльвира Азимова келесі отырыста Комиссия нақты талқылауға көшетінін және жаңа нормалар мен нақты түзетулер бойынша жұмысты бастайтынын атап өтті.
Телеграмм КС - https://t.me/consot_kz
📢 Бүгін Конституциялық реформалар жөніндегі комиссияның (Конституциялық комиссия) алғашқы отырысы өтеді
Іс-шара әлеуметтік желідегі ресми парақшаларда:
Telegram: https://t.me/consot_kz
Facebook: https://www.facebook.com/constcouncil.kz
Telegram Live: https://t.me/konstituciyalikreforma
Jibek Joly: https://jjtv.kz/ru/live
24.kz: https://24.kz/ru/live-24-kz телеарналарынан тікелей эфирде көрсетіледі.
Тікелей эфир сағат 14:00-де басталады.
Телеграмм КС - https://t.me/consot_kz
Құрметті отандастар!
Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты сіздерді келе жатқан Жаңа 2026 жылмен шын жүректен құттықтайды.
Жаңа жыл – өткен жолға ой жүгіртіп, атқарылған істердің маңызын саралайтын ерекше кезең. Өтіп бара жатқан жылы Қазақстан Республикасы мемлекеттілік негіздерін және демократиялық институттарды нығайту жолындағы жүйелі дамуын жалғастырды. Тұрақтылықтың, құқықтық тәртіп пен әділдіктің негізгі кепілі болып табылатын Конституцияның үстемдігі біздің қызметіміздің басты қағидаты болып қала береді.
Конституциялық Сотқа жүгінетін азаматтардың сенімін біз құқықтары мен бостандықтары әлеуметтік әрі саяси өмірдің өзегі саналатын құқықтық мемлекетке деген берік сенімнің маңызды көрінісі ретінде жоғары бағалаймыз.
Алдағы 2026 жылы сіздерге және жақындарыңызға зор денсаулық, амандық, бейбітшілік пен тұрақтылық тілейміз. Жаңа жыл жеке және кәсіби дамуға жаңа мүмкіндіктер ашып, еліміздің өркендеуі мен гүлденуіне қосар үлестеріңіз мол болсын.
Жаңа 2026 жыл құтты болсын! Бұл жыл жаңа жетістіктер мен табысты бастамалардың жылы болсын!
Телеграмм КС - https://t.me/consot_kz
Телеграмм КС - https://t.me/consot_kz
Конституциялық Сот Әкімшілік рәсімдік-процестік кодекстің нормалары (136-баптың сегізінші бөлігі және 138-баптың екінші бөлігінің 15) тармақшасы) талап қою мерзімін өткізіп алуына байланысты оны сот арқылы қорғалу құқығынан айырды деп есептеген азаматтың өтінішін қарады.
Бұл іс жер учаскесіне қатысты болды. 2007 жылы өтініш берушіге шамамен 50 жыл мерзімге жайылымдық жер бөлінген, алайда 2014 жылы бұл жер учаскесі басқа тұлғаға берілген. Ол өз құқықтарын қорғау үшін сотқа тек 2025 жылы ғана жүгінген. Сот инстанциялары заңда белгіленген талап қою мерзімі өтіп кеткенін көрсетіп, оның талабын қараудан бас тартқан.
Өтініш беруші мұндай ереже оның Конституциямен кепілдік берілген сот арқылы қорғалу құқығын бұзады деп санап, Конституциялық Сотқа жүгінген.
Конституциялық Сот сотқа жүгіну құқығына Конституция кепілдік беретінін және бұл құқық заңда белгіленген тәртіппен жүзеге асырылатынын түсіндірді. Бұл, соның ішінде, талап қою мерзімдеріне де қатысты. Мұндай мерзімдер сот жүйесінде тәртіпті, құқықтық айқындық пен тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін қажет.
Конституциялық Сот сондай-ақ процестік мерзімдерді белгілеу және өзгерту мәселелері Парламенттің құзыретіне жататынын және Конституциялық Соттың өкілеттігіне кірмейтінін атап өтті.
Өтінішті қарау қорытындысы бойынша Конституциялық Сот оны конституциялық іс жүргізуге қабылдаудан бас тартты.
Телеграмм КС - https://t.me/consot_kz
Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінде Парламентаризм институтының құрылғанына 5 жыл толуына арналған Еуразиялық форум өтті.
Форумға Парламент, Конституциялық Сот, мемлекеттік органдар, сондай-ақ Қазақстанның ғылыми және сараптамалық қауымдастығы, Орталық Азия елдері, Ресей және Беларусь өкілдері қатысты. Қатысушылар парламентаризмнің құқықтық негіздері мен даму перспективаларын, жүргізіліп жатқан реформалар жағдайындағы парламенттік институттардың эволюциясын, сондай-ақ ғаламдану, цифрландыру және азаматтардың басқаруға қатысу сұранысының өсуімен байланысты өзекті мәселелерді талқылады.
Конституциялық Сот Төрағасының орынбасары Бақыт Нұрмұханов өз сөзінде Парламентаризм институтының заң шығару қызметін ғылыми-әдістемелік қамтамасыз етудегі маңызды рөлін атап өтті. Ол Конституциялық Сот пен Парламентаризм институтының өзара әрекеттесуінің маңыздылығын, әсіресе Конституциялық Сотқа өтініш берушілердің ауқымы кеңейген жағдайда және азаматтардың белсенділігі артқан кезде ерекше атап көрсетті. Институттың сараптамалық қолдауы, оның ішінде Ғылыми-консультативтік кеңес шеңберінде, конституциялық-құқықтық мәселелерді сапалы қарауға және заңнаманы әрі қарай жетілдіруге ықпал етеді.
Телеграмм КС - https://t.me/consot_kz
Конституциялық Сотқа азаматтың «Қазақстан Республикасындағы сайлау туралы» Конституциялық заңның 20-1-бабы 3-тармағының 2) және 3) тармақшаларының және 39-бабы 2-тармағының, сондай-ақ Әкімшілік рәсімдік-процестік кодекстің 84-бабы бірінші бөлігінің Конституцияға сәйкестігін тексеру туралы өтініші келіп түсті.
Өтініш беруші сайлау күні дауыс беру барысын бақылағанын, алайда бұзушылық туралы акт негізінде учаскелік сайлау комиссиясы тарапынан шеттетілгенін хабарлады. Ол комиссияның әрекеттеріне сот тәртібімен шағымданған, алайда соттар оның талаптарын қанағаттандырудан бас тартқан. Өтініш берушінің пікірінше, заңнама нормалары соттарға комиссияның шешімін жоймауға мүмкіндік берген, бұл оның ойынша, конституциялық құқықтарының бұзылуына әкеп соққан.
Конституциялық Сот өтінішті қарау барысында «Конституциялық Сот туралы» Конституциялық заңға сәйкес азаматтың өтініші тек дауланып отырған заң сотта қолданылған немесе нақты іс бойынша өтініш берушінің құқықтары мен бостандықтарына тікелей әсер еткен жағдайда ғана қаралуға жататынын түсіндірді. Сондай-ақ Конституциялық Соттың тек құқық мәселелерін қарайтыны және нақты мән-жайларды бағалаумен айналыспайтыны атап өтілді.
Конституциялық Сот учаскелік сайлау комиссиясы сайлау комиссияларының бірыңғай жүйесіне кіретін, сайлау туралы заңнаманың бұзылуы анықталған жағдайда шешім қабылдау өкілеттігі бар мемлекеттік орган екенін көрсетті. Сайлау комиссиясының шешімі нормативтік құқықтық акт болып табылмайды. Аталған істі қарау кезінде сот өтініш беруші даулап отырған заң нормаларын мәні бойынша қолданбай, комиссияның тиісті актіні қабылдауға негіз болған нақты әрекеттерін бағалаған.
Осыны ескере отырып және Конституциялық заңның 48-бабы 3-тармағының 2) тармақшасын басшылыққа ала отырып, Конституциялық Сот бұл өтініштің өз құзыретіне жатпайтыны туралы қорытындыға келді және оны өзінің құзыреті шеңберінде қарауға негіздердің жоқ екенін растады.