Президент Қасым-Жомарт Тоқаев: «Тіліміздің қолдану аясын кеңейте түсу мемлекеттік саясаттың басты бағыты болып қала береді. Бұл – біз үшін мызғымас ұстаным. Елімізде қазақ тіліне деген сұраныс жыл өткен сайын артып келеді. Қазақ тілі бизнестің, ғылым мен техниканың тіліне айнала бастады. Бұл үрдісті одан әрі дамытудың ең тиімді әрі төте жолы – ағартушылық. Ешкімді мәжбүрлемей, күнделікті өмірдегі қажеттілікті арттыру арқылы тіліміздің тұғырын нығайта береміз. Мемлекеттік тілге қатысты құр сөзден ештеңе шықпайды. Ең бастысы, нақты іс болуы керек» деген еді.
Тәуелсіздік алғалы отыз жылдан аса уақытта мемлекеттік қаржыны басқару институтының бірегейі - отандық қазынашылық жүйесі қалыптасып, жетіліп, осы саладағы мемлекеттік тілдегі өрісі кеңейгені де мәлім.
Мемлекеттік тілді дамыту жағдайында оның қаржы жүйесін қоса алғанда, кәсіби салаларда толыққанды жұмыс істеуі ерекше мәнге ие болады. Мемлекеттік қаржыны басқарудың негізгі институттарының бірі ретінде қазынашылық күн сайын дәлдікті, бірегейлікті және біркелкілікті талап ететін күрделі ұғымдармен жұмыс істейді. Осыған байланысты қазақ терминологиясын қолдану мәселесі ресми аударма шеңберінен шығып, тиімді жұмыстың маңызды құралына айналуда.
Бүгінде қазақ тілі іс қағаздарын жүргізуге, нормативтік құжаттар мен ақпараттық жүйелерге белсенді енгізілуде. Алайда, іс жүзінде оны қолдану көбінесе ресми болып қалады: терминдер олардың заңды және кәсіби ерекшеліктерін ескермей сөзбе-сөз аударылады. Бұл құжаттың тілі мен оның практикалық қолданылуы арасындағы алшақтыққа әкеледі, бұл өз кезегінде байланыс сапасы мен жұмыс тиімділігіне әсер етеді.
Қазынашылықтағы қаржылық терминология бюджеттік жоспарлау мен орындаудан бастап міндеттемелерді есепке алуға және төлемдерді жүргізуге дейінгі көптеген ұғымдарды қамтиды. Сонымен бірге, практикада терминдердің өзгергіштігі мен түсініксіздігі мәселесі сақталады. Мәселен, мысалы, "бюджетное обязательство" термині мемлекеттік тілге "бюджеттік міндеттеме" деп дұрыс аударылады, бірақ кейде бұл сөздің мағынасын бұрмалайтын "бюджет міндеті" деген жеңілдетілген нұсқасы да кездеседі. Осындай жағдай "платежное поручение" терминінің аудармасына қатысты да байқалады: құжаттарда "төлем тапсырмасы" бекітілген нұсқасымен қатар "төлем құрылысы" сөзбе-сөз аудармасы да қолданылады, бұл деректерді өңдеу кезінде шатасулар тудыруы мүмкін.
"Казначейское сопровождение" термині "қазынашылық қолдап отыру", "қазынашылық сүйемелдеу" деген түрлі нұсқадағы аудармамен беріліп жүрді.
Мысалы, 2008 жылғы Бюджет кодексінде (күші жойылған) бұл термин "қазыналық қолдап отыру" деп аударылған: "36-1) қазынашылық қолдап отыру – құрылыспен байланысты бюджеттік инвестициялық жобаларды іске асыруға бөлінген қаражаттың нысаналы пайдаланылуына ағымдағы бақылауды жүзеге асыру, қолма-қол ақшаны бақылау шоттары арқылы төлемдер жүргізудің барлық кезеңдерінде бюджеттік инвестициялық жобаны іске асыруға қатысушылардың – бас мердігер мен қосалқы мердігердің салықтарды және бюджетке төленетін басқа да төлемдерді төлеуінің толықтығын қамтамасыз ету жөніндегі қызмет;" (https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K080000095_/links#to).
2025 жылы қабылданған Бюджет кодексте "казначейское сопровождение" термині қазақша "қазынашылық сүйемелдеу" деп берілген: "Қазынашылық сүйемелдеу – қолма-қол ақшаны бақылау шоттары арқылы төлемдер жүргізу кезінде құрылыспен байланысты бюджеттік инвестициялық жобаларды іске асыру кезінде аванс беруге бөлінген қаражаттың нысаналы пайдаланылуын осы Кодекстің 110-бабына сәйкес ағымдағы бақылауды жүзеге асыру жөніндегі қызмет." (https://adilet.zan.kz/kaz/docs/K2500000171/links#to )
Сыртқы ұқсастығына қарамастан, олар әртүрлі семантикалық реңктерге ие: "қазынашылық сүйемелдеу" деген аударма қаржылық операцияларды сүйемелдеу процесін дәлірек көрсетеді, ал "қолдау/қолдап отыру" орыс тіліндеі "поддержка" ұғымына жақын және "сопровождение - сүйемелдеу" функцияның мазмұнын толық жеткізе алмайды. Мұндай сәйкессіздіктер қазынашылық міндеттерін түсінуде екіұштылықты қалыптастырады және құжаттамадағы айырмашылықтарға әкелуі мүмкін.
Қосымша қиындықтар іскерлік хат алмасу мен есеп берудегі тілдердің араласуынан туындайды. Іс жүзінде орыс тіліндегі бір терминнің қазақ тілінде бірнеше нұсқада қатар қолдануы іскерлік стиль нормаларын бұзады және кәсіби коммуникация деңгейін төмендетеді.
Сонымен қатар, қазынашылық ақпараттық жүйелеріндегі терминдерді қолдану мәселесі де маңызды: мысалы, "кассалық орындау" мен "ақшалай орындау" сияқты ұғымдар кейде бір-бірінің орнына қолданылады, дегенмен жүйе оларды әртүрлі көрсеткіштер ретінде қабылдай алады, бұл есептілікті қалыптастыру кезінде қателіктерге әкеледі.
Сонымен қатар, оң мысалдар бар. "Кірістер", "шығыстар", "бюджет" сияқты негізгі терминдер заңнамада және практикада мығым орнықты. Оларды біркелкі пайдалану дәлдікті арттырады, ақпаратты өңдеуді жылдамдатады және қателіктердің ықтималдығын азайтады.
Қазынашылық қызметіндегі терминологияның рөлін асыра бағалау қиын. Ол құжаттарды рәсімдеу кезінде дәлдікті қамтамасыз етеді, есептілікті дұрыс жүргізуге ықпал етеді және мемлекеттік органдар арасындағы өзара іс-қимылды жеңілдетеді. Цифрландыру жағдайында бұл ерекше маңызға ие болады, өйткені ақпараттық жүйелер ұғымдарды қатаң стандарттауды қажет етеді. Терминологиядағы кез-келген түсініксіздік техникалық ақауларға немесе деректердің бұрмалануына әкелуі мүмкін.
Сөзден тәжірибеге көшу жүйелі тәсілді қажет етеді. Бірінші кезекте бірыңғай глоссарийлер мен әдістемелік ұсынымдар әзірлей отырып, мемлекеттік деңгейде терминологияны стандарттау қажет. Қызметкерлердің біліктілігін арттыру, оның ішінде кәсіби қызметте терминдерді дұрыс қолдануға үйрету маңызды бағыт болып табылады. Сонымен қатар, бекітілген терминдер қазынашылықтың ақпараттық жүйелеріне біріктірілуі керек, бұл олардың цифрлық ортада біркелкі қолданылуын қамтамасыз етеді.
Қазақ терминологиясын дамытудың практикалық маңызы айқын. Бұл қазынашылық жұмысының тиімділігін арттырып қана қоймай, қаржы процестерін азаматтар үшін ашық әрі түсінікті етеді. Сайып келгенде, бұл мемлекеттік тілдің мәртебесін нығайтуға және оны толыққанды қолдану аясын кеңейтуге ықпал етеді.
Осылайша, қазынашылықтағы қазақ терминологиясы - бұл тіл мәселесі ғана емес, мемлекеттік қаржыны басқару жүйесінің маңызды элементі. Оны дамыту және іс жүзінде енгізу мемлекеттік қызмет сапасын және қаржы процестерінің тиімділігін арттырудың қажетті шарты болып табылады.
Айгерім Садыбек
Мемлекеттік қазынашылық комитетінің қызметкері