Уважаемые посетители сайта!

Сообщить о фактах коррупции вы можете, обратившись в Агентство Республики Казахстан по противодействию коррупции (Антикоррупционную службу) либо в его территориальные департаменты по месту жительства.

Обращение можно подать:

1. Письменно по почтовому адресу: 010000, город Нур-Султан, улица Сейфуллина, 37. 

2. Посредством портала «Электронного правительства» egov.kz, при наличии электронной цифровой подписи.

3. Обратившись в Сall-centr Агентства Республики Казахстан по противодействию коррупции (Антикоррупционная служба) на номер 1424.

Эффективная реализация Стратегии «Казахстан-2050», Концепции по вхождению Казахстана в число 30-ти самых развитых государств мира, Пяти институциональных реформ, Плана нации «100 конкретных шагов», Антикоррупционной стратегии Республики Казахстан на 2015–2025 годы и иных стратегических и программных документов требует изучения и адаптации передового международного опыта, постоянного взаимодействия с зарубежными партнерами.

В этом контексте Агентство по противодействию коррупции активно развивает международное сотрудничество в сфере  противодействия коррупции.

Международная договорная база

В настоящее время Казахстаном ратифицированы основополагающие международные инструменты в области противодействия коррупции – Конвенция ООН против коррупции и Конвенция ООН против транснациональной преступности. Кроме того, по линии противодействия коррупции действуют 25 многосторонних и двусторонних международных договоров.

Также, в сфере государственной службы действуют 16 меморандумов о взаимопонимании с Кыргызстаном, Турцией, Венгрией, Финляндией, Китаем, Арменией, Таиландом, Францией, Великобританией, Афганистаном, Грузией, Эстонией, Израилем, Южной Кореей, Таджикистаном и Международной антикоррупционной академией.

Сотрудничество с международными и иными организациями

Агентство сотрудничает с такими ведущими международными организациями и финансовыми институтами как Организация Объединенных Наций, Программа развития ООН, Организация экономического сотрудничества и развития, Организация по безопасности и сотрудничеству в Европе, Азиатский банк развития и другими.

Республика Казахстан в лице Агентства является членом Международной ассоциации антикоррупционных ведомств (IACCA, г. Пекин), Антикоррупционной сети ОЭСР для стран Восточной Европы и Центральной Азии (АКС ОЭСР), Антикоррупционной инициативы для стран Азии и Тихоокеании Азиатского банка развития и ОЭСР (г. Манила), Международной антикоррупционной академии (МАКА, г. Люксенбург) и Межгосударственного Совета СНГ по противодействию коррупции (МГСПК, г. Минск).

Представители Агентства активно участвуют в ежегодных заседаниях и иных мероприятиях указанных организаций.

Сотрудничество с ООН

Агентство участвует в мероприятиях по реализации Конвенции ООН против коррупции, которая является универсальным документом по противодействию коррупции. 

Конвенция охватывает пять основных направлений: меры по профилактике, криминализация коррупции и обеспечение правопорядка, международное сотрудничество, возвращение активов, оказание технической помощи и обмен информацией.

В ноябре 2009 года в Дохе принят Механизм круга ведения обзора хода осуществления Конвенции, который предусматривает проведение обзоров законодательств государств-участников на соответствие положениям Конвенции.

В соответствии с данным механизмом все государства-участники проходят обзор на предмет выполнения своих обязательств по Конвенции. На основе самооценки и коллегиального обзора механизм помогает выявить пробелы в национальных антикоррупционных законах и практике. Механизм применяется ко всем государствам-участникам. Обзор в отношении каждого государства проводится двумя другими государствами-участниками при поддержке Секретариата Управления ООН по наркотикам и преступности.

В частности, в 2013 году Казахстан совместно с Лихтенштейном провел обзор законодательства Италии, а в 2014 году совместно с Угандой – обзор законодательства Индии.

Сотрудничество с МАКА

Международная антикоррупционная академия (МАКА) была создана Правительством Австрии в сотрудничестве с Управлением ООН по наркотикам и преступности и Бюро по борьбе с мошенничеством Европейского Союза.

Решение о присоединении Республики Казахстан к Соглашению об учреждении Международной антикоррупционной академии в качестве международной организации принято 8 октября 2013 года Указом Президента Республики Казахстан.

Академия является центром передовых знаний и опыта, подготовки кадров, проведения научных исследований в области борьбы с коррупцией и имеет следующие основные цели: профессионализм в борьбе с коррупцией, повышение эффективности организации работы в предотвращении, выявлении и расследовании коррупционных преступлений, а также разработка стандартов и эффективных механизмов борьбы с коррупцией.

В мае 2019 года между Агентством и МАКА подписан меморандум о взаимопонимании.

В рамках указанного меморандума 26-27 ноября 2019 года Агентством проведен семинара по вопросам борьбы с коррупцией для стран Центральной Азии и Афганистана.

Сотрудничество с Программой развития ООН

В настоящее время совместно с ПРООН в Республике Казахстан Агентство реализует проект «Совершенствование механизмов профессионализации государственного аппарата, обеспечения качества государственных услуг и предупреждения коррупции».

Целью проекта является обеспечение эффективной, прозрачной и подотчетной работы государственных органов путем содействия развитию профессионального государственного аппарата, предоставления качественных услуг, повышения антикоррупционной культуры и формированию «нулевой терпимости» к коррупции в обществе.

Сотрудничество с ОЭСР

Агентство сотрудничает с ОЭСР по ряду направлений, в том числе в рамках Стамбульского плана действий по борьбе с коррупцией.

В целом, состоялось три раунда мониторинга Казахстана по Стамбульскому плану.

В последнем промежуточном отчете Стамбульского плана отмечена положительная динамика по исполнению Казахстаном рекомендаций ОЭСР в сфере противодействия коррупции.

Кроме того, Республика Казахстан является членом Антикоррупционной сети ОЭСР с 2004 года и активно участвует в ее деятельности.

Антикоррупционная сеть ОЭСР для стран Восточной Европы и Центральной Азии была создана в 1998 году в качестве регионального форума по содействию антикоррупционным реформам, обмену информацией, выработке передовых методов борьбы с коррупцией и координации работы донорских организаций.

В 2015 году начата работа по проведению экспертами ОЭСР исследования систем добропорядочности в Казахстане Integrity Scan.

Integrity Scan – это инициатива ОЭСР, которая предполагает обзор страны с точки зрения многочисленных стандартов ОЭСР в области надлежащего управления и борьбы против коррупции, а также некоторых стандартов, установленных другими организациями.

Ответственным государственными органами по проведению данного исследования являются Министерство национальной экономики и Агентство.

Сотрудничество с Международной ассоциацией антикоррупционных ведомств (IACCA)

Международная ассоциация создана в 2006 году в целях продвижения эффективности имплементации Конвенции ООН против коррупции и оказания содействия антикоррупционным органам в обеспечении взаимных консультаций, выработке рекомендаций и предложений в сфере борьбы с коррупцией. Агентство является полноправным членом Ассоциации с декабря 2006 года.

Если вы столкнулись с коррупционными проявлениями со стороны государственных служащих или стали невольным свидетелем незаконных коррупционных нарушений, то вам нужно обратиться в Агентство Республики Казахстан по противодейстию коррупции (Антикоррупционную службу) одним из следующих способов:

1. Письменно по почтовому адресу: 010000, город Нур-Султан, улица Сейфуллина, 37 дом, или в территориальные Департаменты по месту проживания;
2. Через онлайн-сервиспортала электронного правительства egov.kz (требуется наличие электронной цифровой подписи – ЭЦП);
3. Через единый Сall-центр Антикоррупционной службы по бесплатному номеру 1424.

Как рассматриваются заявления о коррупции

При поступлении заявления в Антикоррупционную службу оно регистрируется в ведомственной информационной системе, а затем рассматривается процессуальным офицером и руководством службы.

Далее заявление/обращение распределяют в Криминальное или Некриминальное.

Если заявление определено как криминальное, то оно регистрируется в книге учета информации (КУИ) и далее происходит:

1. Направление обращений по территориальности и подведомственности;
2. Направление обращений по подсудности либо в соответствующий государственный орган или должностному лицу;
3. Регистрация и проведение доследственной проверки;
4. Списание в наряд (при отсутствии события или состава уголовного правонарушения).

Если заявление определено как некриминальное:

• Сообщение гражданско-правового характера возвращаются заявителю с соответствующими разъяснениями;
• Жалобы на действие или бездействие лиц, осуществляющих досудебное расследование, перенаправляется в прокуратуру.

В каждом случае заявитель письменно информируется о принятом решении.

Обращение через Call-центр - 1424

Саll-центр 1424 консультирует граждан по вопросам:

• противодействия коррупции;
• поступления в антикоррупционную службу;
• о ходе рассмотрения заявлений и сообщений, находящихся в производстве Антикоррупционной службы;
• поощрения лиц, сообщивших о факте коррупционного правонарушения или иным образом оказывающих содействие в противодействии коррупции;
• иные вопросы, входящие в компетенцию Антикоррупционной службы.

Прием сообщений:

• о коррупционных фактах, в том числе о совершенных или готовящихся коррупционных правонарушениях.
• о незаконных действиях (бездействиях) сотрудников Антикоррупционной службы;
• касательно вопросов воспрепятствования предпринимательской деятельности;
• о сведениях по разыскиваемым лицам Антикоррупционной службой;
• касательно деятельности Антикоррупционной службы (отклики, предложения).

График работы Call-центра 1424

Единый контакт-центр работает круглосуточно каждый день.

Ответственность за предоставление заведомо ложных сведений о коррупционных правонарушениях

Согласно статье 439 Кодекса об административных правонарушениях Республики Казахстан:

Сообщение органу, ведущему борьбу с коррупцией, заведомо ложной информации о факте коррупционного правонарушения – влечет предупреждение либо штраф на физических лиц в размере 20 МРП.

Данное действие, совершенное повторно в течение года после наложения административного взыскания, влечет штраф на физических лиц в размере 40 МРП.

Поощрения лиц, сообщивших о фактах коррупционного правонарушения или иным образом оказывающих содействие в противодействии коррупции

Лицо, сообщившее о факте коррупционного правонарушения или иным образом оказывающее содействие в противодействии коррупции, находится под защитой государства и поощряется в порядке, установленном Правительством Республики Казахстан. 

Поощрение в виде единовременного денежного вознаграждения устанавливается в следующих размерах: 

1. по административным делам о коррупционных правонарушениях – 30 месячных расчетных показателей;
2. по уголовным делам о коррупционных преступлениях небольшой тяжести – 40 МРП; 
3. по уголовным делам о коррупционных преступлениях средней тяжести – 50 МРП; 
4. по уголовным делам о тяжких коррупционных преступлениях – 70 МРП; 
5. по уголовным делам об особо тяжких коррупционных преступлениях – 100 МРП.

Поощрение не распространяются на лиц, сообщивших заведомо ложную информацию о факте коррупционного правонарушения, которые подлежат ответственности.

Порядок приема обращений

Заявления физического лица об уголовном правонарушении могут быть устными и письменными либо в форме электронного документа.

Письменное заявление либо заявление в форме электронного документа должно быть подписано лицом, от которого оно исходит, с указанием сведений о заявителе.

Устное заявление об уголовном правонарушении заносится в отдельный протокол его принятия, который должен содержать сведения о заявителе, месте его жительства или работы, а также о документе, удостоверяющем его личность. Протокол подписывается заявителем и должностным лицом, принявшим заявление.

Устное заявление, сделанное при досудебном расследовании или в ходе судебного разбирательства, вносится в соответствующий протокол следственного действия или в протокол судебного заседания.

Сообщение должностного лица государственного органа и заявление юридического лица об уголовном правонарушении подаются в письменной форме с приложением подтверждающих документов и материалов.

Заявитель, за исключением должностного лица государственного органа, предупреждается об уголовной ответственности за заведомо ложный донос, о чем делается отметка в заявлении либо протоколе, который удостоверяется подписью заявителя.

При отсутствии достаточных данных, указывающих на признаки уголовного правонарушения, заявления и сообщения, требующие проведения ревизий и проверок уполномоченных органов для установления признаков уголовного правонарушения, без регистрации в Едином реестре досудебных расследований в течение трех суток направляются для рассмотрения уполномоченным государственным органам.

Анонимное сообщение об уголовном правонарушении не может служить поводом для начала досудебного расследования.

Жемқорлықты түп-тамырымен жою – күн тәртібінен түспейтін күрделі мәселе. Мемлекет пен қоғамның іргесін сөгіп, елдің ілгерілеуіне үлкен кедергі келтіретін бұл «кеселмен» күреске Президент Қасым-Жомарт Тоқаев әуелден айрықша мән беріп,  осы бағыттағы іс-шараларды күшейту үшін өз Жарлығымен Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігін  қайта құрғаны белгілі. Біз агенттік төрағасы Алик Шпекбаевпен арнайы жолығып, атқарылып жатқан жұмыстардың барысы жөнінде сұрап білдік.

Көп асқанға – бір тосқан

– Алик Жатқамбайұлы, былтыр Мемлекет басшысының Жарлығымен Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігін қайта құру кезінде жаңа департаменттер ашу туралы шешім қабылданды. Соның ішінде квазимемлекеттік секторда жемқорлықтың жолын кесу арнайы бір департаментке жүктеліпті. Нәтижесі қалай болып жатыр?

– Өздеріңізге мәлім, Тұңғыш Президент - Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресті мемлекеттік саясаттың негізгі бағыттарының бірі ретінде белгілеп, әрдайым назарында ұстаған болатын. Былтыр Мемлекет басшысының Жарлығымен Агенттік қайта құрылғаннан кейін, оның идеологиясы мен жұмыс тәсілдері де өзгерді. Біз сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл саласында әділдік, сенім және парасаттылық құндылықтарына негізделген түбегейлі бетбұрыс жасап жатырмыз. Үкіметтің былтыр 15 шілдеде өткен кеңейтілген отырысында Президент квазимемлекеттік сектордағы субъектілер қызметінің тиімділігі, сыбайлас жемқорлықпен күрес, құқық қорғау және сот жүйесін реформалау туралы мәселе көтерген болатын. Осыған орай Агенттік былтыр квазимемлекеттік сектордағы, құқық қорғау және сот органдарындағы сыбайлас жемқорлық қылмыстарын анықтау, жолын кесу міндеттерін іске асыратын дербес департамент құрды. Оның құзіретіне құқық қорғау және сот саласының мекемелері, сондай-ақ аудандық құрылымдарға қоса республикалық және облыстық деңгейдегі 154-тен аса мекеме кіреді. Барлық облыстар мен республикалық маңызы бар қалаларда орналасқан еншілес компанияларды қоспағанда, квазимемлекеттік сектордың 58 шаруашылық субъектісі бар. Сектордың қаржылық айналымы елдің ішкі жалпы өнімінің 59%-дан астамын құрайды және 35 триллион теңгеден асады. Бұл – жемқорлыққа бейім кейбір басшылар мен қызметкерлердің бюджет қаражатын жымқырудың түрлі жолдарын жасауына түрткі болады. Аталған департаменттің жұмысы сондай жүйелі жемқорлық фактілерін анықтауға бағытталған.

Жалпы, мемлекеттік органдармен қоса, сыбайлас жемқорлыққа бейім келетін квазимемлекеттік секторда былтыр 324 құқық бұзушылық тіркелді. Сыбайлас жемқорлық қылмыс жасағаны үшін 196 тұлға жауапкершілікке тартылды, олардың жартысына жуығы, 82-сі – әртүрлі деңгейдегі басшылар. Негізінен сатып алу, мемлекеттік бағдарланы іске асыру кезіндегі жымқыру, лауазымдық өкілеттікті асыра пайдалану, парақорлықпен тұтылғандар.

Квазимемлекеттік сектор ұйымдарының арасында жемқорлыққа ең бейім «Қазақстан Темір Жолы ҰК» АҚ қызметінде 45 тұлғаға қатысты 81 жемқорлық қылмыс тіркеліп, 34 тұлға сотталды. Кейбір басшылар вагондарды кедергісіз өткізу үшін кәсіпкерлерден ірі көлемде пара бопсалаумен айналысқан. Бұл ұйымдасқан қылмыстық схемалар заңсыз баюға мүмкіндік беріп, пара сомасы 100 мыңнан 5 миллион теңгеге дейін жеткен. Мұндай фактілер Ақмола, Ақтөбе, Алматы, Қостанай, Қызылорда, Солтүстік Қазақстан облыстарында анықталды.

Сонымен қатар бюджет қаражатын жымқыру фактілері акционерлік қоғамдардың корпоративтік қорлары құратын жеке мекемелерде де анықталды. Мысалы, «Astana Motorsports» мекемесінің басшысы («Астана» Президенттік спорт клубының құрамында) Артур Ардавичус әлем чемпионаттарына қатысып, Қазақстанның имиджін арттыруға арналған 2,1 млрд теңге көлеміндегі мемлекет қаржысын жымқыру бойынша күдікке ілінді. Бұл қаражат команда мүшелерінің оқу-жаттығу жиындарына және жарыстарға қатысуға арналғаны анықталды. А.Ардавичусқа халықаралық іздеу жарияланып, тергеу жалғасуда. Күдікті кінәсінің деңгейі туралы түпкілікті шешімді сот шығарады.

– «Astana Motorsports» басшысына халықаралық іздеу жарияланғанын айтып қалдыңыз. Жалпы қазір шетелдерде қанша адам жасырынып жүр? «Астана LRT» жобасына қатысты айыпталған азамат та шетелде жүр. Бұл жобаның төңірігіндегі дау-дамай қалай шешіліп жатыр?

– Жалпы, шет мемлекеттерде жасырынған, халықаралық іздеу жарияланған Қазақстан азаматтарын іздеу Бас прокуратураның, Ұлттық қауіпсіздік комитетінің, Қорғаныс, Ішкі істер, Сыртқы істер министрліктерінің бірлескен бұйрықтарының негізінде және еліміздің құзіреттi органдарының Интерполмен өзара іс-қимылы арқылы іске асырылады. Қазіргі таңда Агенттік алыс және таяу шетелдерде жасырынған 33 тұлғаны іздестіруде. Соның 21-і Еуропа елдерінде жасырынып жүр. Біз тиісті жұмыстарды жалғастырып жатырмыз.

Ал «Астана LRT» құрылысы жөніндегі мәселеге келсек, бұл – Мемлекет басшысының және қоғамның жіті назарында. Былтыр 9 қазанда Нұр-Сұлтан қаласының әкімдігінде өткен елорданы одан әрі дамыту мәселелері жөніндегі мәжілісте Президент осы даулы істі тергеуді жеделдетуді тапсырған еді. Бүгінде  «Астана LRT» құрылысына қатысты қылмыстық іс бойынша «қамауда ұстау» бұлтартпау шарасымен үш күдіктіге халықаралық іздеу жарияланған. Іздестіруді өкілетті органдар, сондай-ақ Интерпол жүргізеді. Тиісті заңнамаларға сәйкес, іздестірілетін тұлғалардың жүрген жері анықталғаннан кейін оларды ұстау және Қазақстанға қайтару шаралары қабылданады. Бұл мәселе халықтың ерекше назарында екенін ескеріп, Агенттік былтыр БАҚ өкілдері үшін 2 мәрте баспасөз мәслихатын өткізді. Тергеу кезінде анықталған фактілерді жұртшылыққа уақтылы жеткізуге және бөлісуге тырысамыз.

– Қазақстан шетел асқан қылмыскерлерді жазалауға ықпал ететін Еуропа Кеңесінің Сыбайлас жемқорлыққа қарсы мемлекеттер тобы (ГРЕКО) бастамасына қосылды ғой. Бұл мүшеліктің жалпы қандай мүмкіндіктері бар?

– 2019 жылы 30 желтоқсанда Мемлекет басшысы «Қазақстан Республикасы мен Еуропа Кеңесі арасындағы ГРЕКО және бағалаушы топтар мүшелерінің артықшылықтары мен иммунитеттеріне қатысты келісімді ратификациялау туралы» заңға қол қойып, Қазақстан аталған ұйымның 50-ші мүшесі болып танылды. Таяуда ғана 15-16 қаңтарда ГРЕКО Атқарушы хатшысы Джанлука Эспозито елімізге алғашқы сапармен келіп, Президентпен, менімен және Жоғарғы сот төрағасымен, құзіретті мемлекеттік органдардың өкілдерімен кездесті. Ең бастысы, бұл мүшелік Қазақстанның сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясатын халықаралық сарапшылардың объективті бағалауына жол ашады. Сондай-ақ, ГРЕКО жұмысына белсене қатысу әрі қарай сыбайлас жемқорлық үшін қылмыстық жауапкершілік туралы Конвенцияны ратификациялауға мүмкіндік береді. Келешекте бұл Еуропа елдерімен құқықтық көмек көрсету, қылмыскерлерді экстрадициялау және олардың заңсыз иемденген мүліктерін қайтару мәселелеріндегі ынтымақтастықты нығайтуға септігін тигізеді.

Қарамағындағы қызметкер үшін әрбір басшы жауапты

– Президент өз Жолдауында сыбайлас жемқорлыққа қатысты қылмыс жасалған мекеменің бірінші басшысының жауапкершілігін заңнамалық және нормативтік тұрғыдан нақты белгілеу керек екенін айтты. Соған орай, бағынышты қызметкері жемқорлықпен ұсталған басшының қызметтен кетуі қоғамда көп талқыланды. Осы мәселеге тоқталсаңыз.

– Президент былтыр 26 қарашада Қазақстан Республикасының «Мемлекеттік қызмет туралы» заңына бағынышты қызметкерлердің сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтары үшін басшылардың дербес жауапкершілігін қарастырған заңнамалық түзетулер пакетіне қол қойды. Заңның жаңа редакциясына сәйкес саяси басшының өз қызметін доғаруға өтініш беруінің басты шарты – оған тікелей бағынышты қызметкерге қатысты заңды күшіне енген соттың айыптау үкімі болуы немесе ақталмайтын негіздер бойынша қылмыстық істі тоқтату туралы шешімнің қабылдануы. Басшының жұмыстан кетуге өтініш беретін мерзімі – 10 күнтізбелік күн. Екінші шарт – тікелей бағынышты қызметкер жасаған қылмыс басшы саяси лауазымға тағайындалған күнінен бастап 3 ай өткеннен кейін жасалуы. «Қызметтен кету» түсінігі тек саяси қызметшілерге қатысты қолданылады. Жұмыстан кетуді қабылдау немесе қабылдамау саяси мемлекеттік қызметшіні тағайындаған тұлғаның құзіретінде.

Мемлекеттік әкімшілік қызметшілер болып саналатын басшылар осыған ұқсас жағдайларда жұмыстан босатуға дейінгі тәртіптік жауапкершілікке тартылады. Сондай-ақ, мемлекеттік органдар мен ұйымдардың, квазимемлекеттік субъектілердің басшыларына сыбайлас жемқорлықтың алдын алуды өз міндетінде жүйелі екермегені үшін тәртіптік санкциялар енгізілген. Мен бұл мәселе бойынша былтыр 6 желтоқсанда Фэйсбук әлеуметтік желісіндегі парақшамда арнайы жазба жариялаған болатынмын. Біздің міндетіміз – басшыларды өз ұжымдарында сыбайлас жемқорлықтың алдын алумен және ескертумен сөз жүзінде емес, іс жүзінде айналысуға мәжбүрлеуге саяды.

– Жалпы кейбір жоғары лауазымдағы тұлғалар ұсталып кеткенімен, олардың орнын басқан қызметкерлер де жемқорлықпен шатылып жатады. Неге мұндай жаманат жағдайлар кейінгілерге сабақ болмайды? Жең ұшынан жалғасқан жемқорлықтың жолы қайтсе кесіледі?

– Өкінішке қарай, сіз айтқандай фактілердің орын алғанын мойындауға мәжбүрмін. Бұл мәселені моральдік тұрғыдан тарқатып көрейін. Шындығында, кейбір басшылар өкінішті істен сабақ алудың орнына, сол отқа қайта түсіп жатады. Адамның өкінішті немесе өнегелі іс-әрекеті оның бойындағы моральдік-адамгершілік қасиеттерінің тереңдігіне байланысты деп ойлаймын. Біз «Малым – жанымның, жаным – арымның садағасы» деп өмір сүрген ата-бабаның ұрпағы емеспіз бе? Таяуда ғана Президент Қ. Тоқаевтың «Egemen Qazaqstan» газетінде жарияланған «Абай және ХХІ ғасырдағы Қазақстан» мақаласында халқымыздың дана перзенті Абай Құнанбаевты «бір ғасырдан астам уақыт бұрын ұлтты жаңғыруға, жаңаруға, жаңа өмірге бейім болуға шақырған» деп атап өтті. Ендеше, біз осы жаһандану заманында жаманнан жиреніп, жақсыны үйренуіміз және «көнерген» түсінік пен «қалтаның ғана қамын» ойлайтын қамсыздықтан арылуымыз қажет деп санаймын. Елбасы айтпақшы, «Абай сөзі – қазақтың бойтұмары. Абай мұрасы – қазақтың ең қасиетті қазынасы». Сондықтан біз әрдайым Абайдың сарқылмас терең философиясына жүгінеміз. Ұлы ойшыл «Пайда ойлама, ар ойла, талап қыл артық білуге» деп алдымен арды асқақтатқан. Ар-ұяты терең, ынсапты, тәрбиелі және адал адам ешқашан «ала жіпті аттамайды» деп сенемін. Кемеңгер ойшыл әл-Фараби: «Адамға ең бірінші білім емес, тәрбие керек. Тәрбиесіз берген білім – адамзаттың қас жауы, ал келешекте оның өміріне қауіп әкеледі» деген екен. Сондықтан, тәрбиеге аса мән беру керек. Тәрбиесіздік тойымсыздық пен түрмеге жетелейді, ал қанағат қарын тойғызады. Осы ретте, кез келген қызметкер «қалта мен қарынның» қармағынан шығып, жемқорлықты өзінің ертеңгі ұрпағының бақытты болашағын ұрлау, тұтас Отанына жасаған опасыздық ретінде түсініп, парасаттылық және ізгілік қағидаларын ұстанса, Қазақстан келешекте жемқорлықсыз мемлекетке айналады деп сенемін. Менің ойымша, жемқорларды түрмеге тоғыту, қоғамды үнемі қорқынышта ұстау жемқорлықты түбегейлі жеңе алмайды. Бізге сыбайлас жемқорлық қылмыстарының алдын алу, оған жол бермеу және жемқорлықты мәнсіз ету – өте маңызды. Парасаттылық идеологиясын қалыптастыру – сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылдағы табыстың басты факторы.  Осыған орай, Агенттік үкіметтік емес сектор мен сарапшылардың әлеуетіне сүйене отырып, қоғамда парасаттылық мәдениетін қалыптастыру арқылы жемқорлыққа қарсы күресті арттыруға күш салуда.

Негізі, барлық басшылар мен мемлекеттік қызметшілерге сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресу Қазақстан Республикасының «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» заңына сәйкес міндеттелген. Заңда көзделген сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін талдау және мониторинг жүргізудің тиімді тетіктері арқылы кез-келген басшы ұжымда жемқорлық құқық бұзушылықтарын анықтау, алдын алу және жоюға қатысты тиісті шаралар қабылдай алады. Сондықтан, сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес тек уәкілетті органның ғана емес, барлық басшылар мен мемлекеттік қызметшілердің, тұтас қоғамның міндеті әрі азаматтық борышы деп санаймын.

– Агенттіктің кадр саясаты, қызметкерлер іріктеу жұмысы қалай жүргізіліп жатыр?

– Таяуда Қасым-Жомарт Тоқаев Президенттік жас кадрлар резервінің мүшелерімен кездесу барысында «Әр заманда кез келген халықтың білімді және білікті азаматтарының ортақ мүддеге топтасатын кезеңі болады. Осылайша ұлтты биікке жетелейтін,  жаңаша дамуға бастайтын шоғыр қалыптасады. Жаңа Қазақстан үшін де осындай маңызды әрі жауапты сәт келді деп санаймын»,  деді. Аталған кадр резервіне Агенттіктің орталық аппараты мен территориялық департаментінің 5 қызметкері өтті. Осыған орай, Агенттік жұмысына жасампаз, жаңашыл жастарды тарту басымдыққа ие. Былтыр Агентікті қайта ұйымдастыру барысында қызметкерлердің басым көпшілігі өз бағыттарын сақтап қалды. Бізде берік ұстанатын меритократия қағидатына сәйкес жүзден аса қызметкер жоғары лауазымдарға тағайындалды. Жеке құрам басқа құқық қорғау және арнаулы органдардың жоғары білікті мамандарымен күшейтіліп, ұлттық қауіпсіздік органының – 13, прокуратураның – 23, азаматтық сектордың – 17, Президент Әкімшілігінің 5 қызметкері қабылданды. Жалпы, кадр саясатында отандық және шетелдік жетекші білім ордаларын бітіргендерге басымдық береміз. Агенттікте қазір шетелдік жоғары оқу орындарының 17 түлегі жұмыс істейді, оның 7-еуі «Болашақ» халықаралық бағдарламасымен оқыған. 3 қызметкер PhD дәрежесіне ие, 6 ғылым кандидаты, 96 магистр бар. Агенттікте жұмыс істеуге сұраныстың өте жоғары екенін атап өткен жөн. Әкімшілік лауазымдар бойынша конкурстарда бір бос орынға үміткерлер саны 25 адамға дейін жетуі – осының айғағы. Былтыр қызметкерлердің жаңа генерациясын қалыптастыру және жастар жылын қолдау мақсатында «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызметтің 30 жаңа тұлғасы» атты рекрутингтік жоба іске асырылды. Конкурс нәтижесінде 25 үміткер қызметке тағайындалды. Біз кадр саясатын жаңғырту және дәйекті жүргізу арқылы азаматтардың жоғары сенімін қамтамасыз етуді көздейміз. Осы ретте қабылданып жатқан шаралар мекеме жұмысының тиімділігін арттыруға, қызметкерлердің халыққа адал және қалтқысыз қызмет етуіне ықпал етеді деп үміттенемін.

Ашықтық  жемқорлыққа қарсы күреске септеседі

– Ашықтық пен әділдік – сыбайлас жемқорлықпен күресте негізгі қағидат. Осы ретте еліміздің өңірлерінде жүзеге асып жатқан «Адалдық алаңы» жобасының тиімді тұстарын айтып берсеңіз.

– Азаматтық қоғаммен ашық және айқын қарым-қатынас орнату – мемлекеттік аппаратты дамытудың басты қырының бірі. Біз үшін ең алдымен ашық, тиімді құқық қорғау органын және қоғамдық диалог құру маңызды. Жемқорлыққа қарсы жобадан жалпыұлттық қозғалысқа айналып, күн өткен сайын қарқын алған «Адалдық алаңы» жобасы осы өзгерістердің басында тұр. Бүгінде «Адалдық алаңының» жобалық кеңселері облыстық әкімдіктер мен орталық мемлекеттік органдарда тұрақты жұмыс істейді. Үкіметтік емес сектордың, бизнес-қауымдастық пен азаматтық қоғам өкілдерінің, танымал қоғам қайраткерлері мен халықаралық ұйымдардың белсенді қолдауымен асырылатын жоба өз тиімділігін көрсетті.

«Оpen space»-ке көшу арқылы мемлекеттік органдарды трансформациялау жалғасуда. Бұл форматқа 960-қа жуық мемлекеттік мекеме көшті. Жүзден аса сервистік әкімдік ашылып, 4 мыңға жуық басшы бірінші қабатқа ауысты. Мұндай жаңа тәсілдер шенеуніктердің ұйымдастырушылық мәдениетінің өзгергенін ғана емес, тұтынушыларға бейімділігі артқанын да айғақтайды.

Тұрмыстық сыбайлас жемқорлықты азайту, мемлекеттік қызмет көрсету сапасын жақсарту мақсатында құрылған «Адалдық алаңы» жобасының аясында түрлі саланы қамтитын «Саналы ұрпақ», «Адал ұрпақ», «Сапалы жол», «Адал жол», «Protecting Business and Investments» жобалық кеңселері, қоғамдық бақылауды қамтамасыз ететін арнайы мониторингтік және ақпараттық-ағарту топтары жұмыс істейді. Мәселен, «Protecting Business and Investments» жобасының аясында отандық және шетелдік капиталдың қатысуымен жалпы сомасы 12,1 трлн теңге болатын 421 бизнес-жоба сыбайлас жемқорлыққа қарсы сүйемелдеуге ие болып отыр.  Инвестициялық жобалардың 28%-ы шетелдік инвесторлардың үлесінде. Кәсіпкерлер мен инвесторлардан келіп түскен шағымдардың 90%-ы (684 шағымның 625-і) олардың мүддесіне шешілді.

6 мыңнан астам мектепте 1 млн жуық мүшесі бар «Адал ұрпақ» мектеп клубы жұмыс істейді. Осы клубтар арқылы былтыр 25 мыңнан астам іс-шара ұйымдастырылып, еліміздің барлық жалпы білім беретін мектептерінде жалпыреспубликалық «Адалдық сағаты» акциясы өткізілді. Бұған қоса «Transparency Internatioanal Kazakhstan» ҚҚ қолдауымен «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы жазғы мектептер» мен парасаттылық мектептері жұмыс істеді. Скандинавия елдерінің тәжірибесі бойынша «Адалдық дүкендері» (Integrity Shop) ашылды. Жалпы, еліміздің барлық өңірлерінде халықты ішкі мәдениет пен парасаттылыққа тәрбиелеуге бағытталған 5 мыңға жуық сатушысыз дүкен жұмыс істейді. Сондай-ақ, былтыр «Адалдық алаңы» жобасы қоса ұйымдастырушы ретінде өткізген «Халық заңгері» акциясында 18 мың азаматқа тегін құқықтық кеңес беріліп, оған 2 500 сарапшы қатысты. Акция бір уақытта 176 елді мекенде өткізілді. Бір сөзбен айтқанда, қоғамдық бақылау мен үкіметтік емес сектордың белсенділігі артуына байланысты, мемлекет пен қоғам арасындағы алшақтық азайды. Сол себепті мемлекеттік аппарат неғұрлым ашық және айқын бола түсті. Менің ойымша, «Адалдық алаңы» алдағы уақытта ар мен адалдықтың, әділдік пен заңдылықтың, сенім мен парасаттылықтың орталығына айналуы тиіс.  Мен қоғам мен азаматтардың ұтымды ұсыныстары мен пайымды пікірлері Агенттік пен «Адалдық алаңы» жобалық кеңсесінің жұмысын одан әрі жетілдіріп, қарқынын күшейтетініне сенемін.

– Жемқорлық фактілері туралы хабарлаған азаматтық ұстанымы бар ел тұрғындарын ынталандыру тәжірибесі енгізілді. Былтыр Call-орталыққа қанша қоңырау түсті және оларға қандай көлемде сыйақы берілді. Бұл ретте қай өңірдің тұрғындары көбірек белсенділік танытты?

– Агенттік Президент Қ.Тоқаевтың «Халық үніне құлақ асатын мемлекет» қағидатына сәйкес халықтың мұң-мұқтажын естіп қана қоймай, оны шешуге тырысып жатыр. Өзім азаматтарды апта сайын, орынбасарларым мен басқа басшылар күн сайын қабылдайды. Былтыр 2 201 азамат қабылданып, олардың саны бұрынғымен салыстырғанда 3 есеге артты.

Сондай-ақ менің, орталықтағы және өңірлердегі басшылардың әлеуметтік желілердегі парақшалары арқылы азаматтардың сыбайлас жемқорлық фактілері бойынша барлық шағымдарына кідіріссіз жауап беріледі. Еліміздің 11 өңірінде азаматтық бастамалардың диалог алаңына айналған «Антикор орталықтары» ашылды. Биыл мұндай орталықтарды барлық өңірде ашу жоспарлануда. Орталықта халыққа ашық, жайлы әрі қолжетімді қызмет көрсетуге барлық мүмкіндік жасалған және кез келген азамат түрлі мәселе бойынша тегін құқықтық көмек пен кеңестер алады. Біз азаматтармен жедел және үзіліссіз кері байланыс орнатуға мүдделіміз. Сондықтан Агенттікте тәулік бойы сыбайлас жемқорлық туралы хабарламаларды қабылдайтын 1424 Call-орталығы жұмыс істейді. Бұл жұмыс Еуропа елдері мен АҚШ-тың озық тәжірибесіне негізделген. Былтыр сыбайлас жемқорлық фактілері туралы 1 000-ға жуық қоңырау тіркедік. Бүгінгі таңда расталған фактілер бойынша 66 қылмыстық іс қаралуда, 18 іс сотқа жолданды. Былтырғымен салыстырғанда, қоңыраулар мен тергеліп жатқан істердің екі есеге артуы азаматтардың Агенттік қызметіне сенімінің артқандығын көрсетеді. Өңірлер бөлігінде ең көп өтініштер Түркістан – 148, Алматы облыстарынан – 137 және Алматы қаласынан – 112 түсті, бұл АЕК-те тіркелген осындай өтініштердің жалпы санының жартысына жуығын құрайды. Басқа өтініштер қалған 14 өңірге тиесілі (Шымкент қ. – 84, Нұр-Сұлтан қ. – 76, Жамбыл – 63, Қарағанды, Ақмола, Павлодар, Маңғыстау, Шығыс Қазақстан облыстары – 30-дан 50-ге дейін, Қостанай, Ақтөбе, БҚО, СҚО, Қызылорда, Атырау облыстары – 20-дан аз). Call-орталығына түскен шағымдар негізінде соттарда қаралған қылмыстық істер бойынша 9 азамат 1,5 млн. теңге (126 250-ден 176 750 теңгеге дейін) мөлшерінде сыйақы алды. Атап айтқанда, Нұр-Сұлтан қаласында және Түркістан облысында – 2, Шымкент қаласында, Алматы, Жамбыл, Батыс Қазақстан және Қарағанды облыстарында 1 сыйақыдан төленді. Жалпы алғанда, 2019 жылы сыбайлас жемқорлық фактілерін хабарлаған 214 адамға 31 811 080 теңге көлемінде сыйақы берілді. Біз Call-орталығының жұмысын одан әрі жетілдіру мақсатында оны техникалық және бағдарламалық қайта жабдықтау, оның ішінде мобильді қосымша және орталыққа хабарламаларды әлеуметтік желілер арқылы жолдау, сондай-ақ операторларды бағалау жүйесін енгізу мүмкіндігін пысықтаудамыз. Сондай ақ, орталық қызметкерлерінің біліктілігін арттыруға арналған келісімге қол жеткіздік. Біздің жобалық кеңселер мен арнайы мониторингтік топтардың көмегімен 1424 Саll-орталығы жұмысының адвертайзингі бойынша жұмыс жүргізілуде.

– Мазмұнды сұхбатыңыз үшін рақмет!

Әңгімелескен Айбын Шағалақ

Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігінің төрағасы Алик ШПЕКБАЕВПЕН әңгіме

– Алик Жатқамбайұлы, сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясат мемлекеттік органдардың қызметін қоғамның сенімін арттыруға бағытталғаны белгілі. Жалпы, бұл жөнінде не айтасыз?

– Елімізде сыбайлас жемқорлықпен күрес халықтың әл-ауқатын жақсартуға бағатталған мемлекеттік саясаттың маңызды стратегиялық басымдығы болып саналады. Тұңғыш Президентіміз Нұрсұлтан Назарбаевтың бастамасымен еліміздің сыбайлас жемқорлыққа қарсы жаңа стратегиясы қалыптасты. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылдың ұлттық тәжірибесіне әлем мойындаған халықаралық қағидаттар мен стандарттарды енгізу басты шарттардың бірі.

Қазірг таңда агенттік азаматтар мен мемлекеттік институттарды жемқорлықтан қорғайтын ашық, кәсіби және тиімді құқық қорғау органы болу үшін тиіст шаралар қабылдауда. Біздің миссиямыз – «Қазақстан халқының игілігі үшін сыбайлас жемқорлықты түбегейлі жою». Оны іске асыру жұмыстың жаңа тәсілдері мен құралдарын қажет етеді. Сондықтан да, біз тәсілдерді, қалыпты жұмыс істеудің тұтас тізбегін өзгертудеміз. Жұмыстың барлық бағыты өзгеруде. Біз озық тәжірибеге сүйене отырып, агенттікте Парасаттылық, Превенция және Серіктестік деп аталатын үш жаңа департамент құру туралы шешім қабылдадық. Біздің барлық бастамаларымыз айқын құндылықтарымыздың призмасы арқылы жүзеге асырылады. Бұл – әділдік, парасаттылық және сенім...

БҰҰ Даму бағдарламасы кеңсесінің қолдауымен биыл Transparency Kazakhstan жүзеге асырған "Қазақстандағы сыбайлас жемқорлықтың жай-күйінің мониторингі" зерттеуінің мәліметтері сауалнамаға қатысушылардың жартысынан астамы, нақтырақ айтқанда 54,4%-ы сыбайлас жемқорлық деңгейінің төмендегенін көрсетті. Сауалнамаға қатысқан кәсіпкерлердің 76%-ы Қазақстанда пара бермей, тек құқықтық салада жұмыс істей отырып, өз бизнесін дамытуға болады деп есептейді. Олардың пікірінше, сыбайлас жемқорлық деңгейін төмендетуге Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі (72,4%), Үкімет (62,8%), Nur Otan партиясы (54,7%) және бұқаралық ақпарат құралдары (54,4%) ықпал етуде.

Сыбайлас жемқорлықты түбегейлі жою жөніндегі шараларды жүзеге асыруға қатысуға дайын азаматтар саны артуда. Жыл сайын сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызметке жемқорлық фактілері туралы хабарлайтын қоңыраулар көбеюде. Мәселен, биылғы 10 айда агенттіктің 1424 нөмірі бойынша call-орталығына мұндай жағдайлар бойынша 600-ден аса адам хабарласты, бұл тұтастай 2018 жылмен салыстырғанда 2 есеге көп. Егер 2018 жылы мұндай хабарламалар бойынша 32 сотқа дейінгі тергеу қолға алынса, биылғы 10 айдың өзінде қылмыстық істердің саны 46-ға дейін жетті. Мұны мемлекеттің сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясатына көрсетіліп отырған сенім деңгейінің маңызды көрсеткіші деп санаймын.

– Бағдарымызды айқындайтын міндеттер алдымызда айқын көрініп тұрса да біз оған енжар, баяу «жүзіп» бара жатқан сияқтымыз...

– Еуропа мемлекеттері сыбайлас жемқорлықты неғұрлым азайтуға жүздеген жылдарын сарп етті, бірақ одан әлі күнге дейін ешкім толық құтылған жоқ. Көптеген еуропалық сарапшылар жасалып жатқан шараларға қарамастан, Еуропалық одақтағы сыбайлас жемқорлық біз ойлағаннан әлдеқайда ауқымды әрі терең таралғаны туралы қорытынды жасауда. Жыл сайын парақорлық, қызмет бабын асыра пайдалану және ысырапшылдықтың мыңдаған оқиғалары тергеледі. Әртүрлі салалардағы сыбайлас жемқорлық тек дамушы мемлекеттерде ғана емес, озық дамыған елдердің өзінде кең таралғанын айғақтайтын халықаралық ұйымдардың арнайы баяндамалары мен есептері, зерттеулері жиі жарияланады.

Менің ойымша, біз сыбайлас жемқорлыққа қатысы бар тұлғаларды жауапқа тарту тәжірибесін қоғамда превенция мен парасаттылықты дәйекті дамытумен ұтымды үйлестірудің дұрыс стратегиясын таңдадық. Нәтижелер айқын көрінуде. Дүниежүзілік банктің жыл сайынғы «Мемлекеттік басқару индикаторлары» (The Worldwide Governance Indicators) зерттеуіне сәйкес Қазақстан «Сыбайлас жемқорлықты бақылау» индикаторы бойынша өз көрсеткіштерін едәуір жақсартты. IMD (IMD World Competitiveness Ranking) жаһандық бәсекеге қабілеттілік рейтингінде сыбайлас жемқорлық пен парақорлыққа қарсы іс-қимыл индикаторы бойынша еліміз тек ТМД елдерімен ғана емес, Оңтүстік Корея, Израиль, Испания және т.б. мемлекеттермен салыстырғанда жоғары көрсеткішке ие болды.

– Сингапурдың сыбайлас жемқорлық оқиғаларын тергеу бюросы салыстырмалы түрде аз ғана уақытта зор нәтижелерге қол жеткізді. Сыбайлас жемқорлықпен күрестің осы үлгісін біздің жағдайға бейімдеуге болмай ма?

– Сингапурда құқық қорғау органдарының қызметкерлері мемлекеттік лауазымдарға үміткерлерді іріктеу және оларды әрі қарай қызмет бабында өсірудің белгілі бір кезеңінде маңызды рөл атқарған. Қазақстанда құқық қорғау органдарына мұндай құзірет беруге әлі ертерек. Турасын айтқанда, біз бұған әлі дайын емеспіз. Сондай-ақ әкімшілік бөлініс бірліктері өте көп, есесіне тұрғындарының саны барынша аз, құрлықтағы ұланғайыр аумақпен салыстырғанда шап-шағын аралда орналасқан бір ғана қаланың тұрғындарын бұл жұмысқа тарту деңгейі мен ұйымдастыру тиімділігінің коэффиценті бәрібір жоғары болатынын ескерген жөн.

Әр елдің өз ерекшеліктері мен айырмашылықтары бар. Қазақстан сыбайлас жемқорлық деңгейі төмен мемлекеттер қатарына қосылу үшін өзінің тиімділігін көрсеткен ұстанымдар мен қағидаттарды, әмбебап тетіктер мен құралдарды белсенді қолдана бастады. Алайда, атқарылған жұмыстарға көңіл тоғайтып отыруға болмайды. Кең ауқымды автоматтандыру үдерісі мемлекеттік қызмет көрсету саласындағы жемқорлықты төрттен үш деңгейіне дейін азайтуға мүмкіндік берді. Азаматтардың сот төрелігіне қолжетімділігі біршама артты. Мемлекеттік аппаратты жемқор шенеуніктерден тиянақты түрде тазарту соңғы жылдарда сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтарының тұрақты төмендеуін байқатады. Қазақстандықтардың сыбайлас жемқорлыққа қатынасы өзгеруде. Яғни, жұмысымыздың стратегиялық бағыты дұрыс қойылған.

– Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылдың құқықтық негіздері тақырыбын қозғалғанда таяу арада заңнамаға қандай елеулі өзгеріс енгізіледі және ол бізге не береді деген сауалдарды айналып өте алмаймыз. Осы туралы баяндап берсеңіз.

– Биыл 20 мамырда Президент Қасым-Жомарт Тоқаев сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл бойынша жұмыстардың тиімділігін арттыру туралы жиналыс өткізіп, бағынышты қызметкері сыбайлас жемқорлық қылмыс жасағаны үшін мемлекеттік органның бірінші басшыларының жұмыстан кетуі институтын енгізу туралы тапсырма бергенін білесіздер. Дәл қазір осы норманы іске асырудың нақты тетіктері айқындалған заң жобасы Президент Әкімшілігінің қарауында жатыр. Ол бойынша, егер мемлекеттік органның лауазымды тұлғасы сыбайлас жемқорлық фактісі бойынша сотталса, оның тікелей басшысы жеке басымен жауап беретін болады. Егер бұл жағдай әкімшілік мемлекеттік қызметшіге жататын басшыда болса, онда ол жұмыстан шығаруға дейінгі тәртіптік жауапкершілікке тартылады. Сонымен қоса, мемлекеттік орган басшыларының өзіне бағынышты қызметкерлер тарапынан сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтарын ескерту міндеті енгізілуде. Бұл шараларды қабылдамағаны үшін тәртіптік жауапкершілік қарастырылған.

Азаматтарды сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылға жұмылдыруды күшейтудің тағы бір түрі жемқорлық фактілері туралы хабарлағаны үшін азаматтарды көтермелеу жүйесін өзгерту болмақ. Егер қазіргі таңда мұндай жағдайдағы көтермелеудің жоғары сыйақысы 250 мың теңге болса, таяуда бұл сома бірнеше миллионға артады. Осы ретте, агенттіктің ықпалымен жақында мемлекеттік қызметшілерге жұмыс орнына смартфон алып кіруге қайтадан рұқсат берілетінін атап өткім келеді. Біздің ойымызша, бұл жұмыстың, әсіресе азаматтармен қарым-қатынас мәселелерінің жылдамдығын біршама арттырады.

Сонымен қатар сыбайлас жемқорлықтың негізгі себептерін жою, атап айтқанда экономикадағы мемлекеттің қатысуын қысқартуға, қолма-қол ақшаның айналымын азайтуға, мемлекеттік қызметшілердің еңбекақысын біршама арттыру мақсатында мемлекеттік органдар мен оларға бағынысты ұйымдарды оңтайландыруға қатысты жұмыстар жалғасады. Агенттікте, экономикалық тергеу қызметі мен өзге де бақылау-қадағалау органдарында жүргізілген штат санын оңтайландырудың өзі бизнеске қысымды біршама азайтты.

Агенттік кешенді іске асырылуы сыбайлас жемқорлық деңгейін біршама төмендетуге мүмкіндік беретін басқа да заңнамалық шараларға бастамалар жасады. Олардың ішіндегі ең бастылары – заңсыз баюға азаматтық-құқықтық жауапкершілік енгізу, барлық мемлекеттік қызметшілердің кірістері мен шығыстары туралы декларациясын жариялау міндеті, сондай-ақ Integrity Testing/Check немесе кәсіби сатылмаушылыққа тексеру институтын енгізу.

Жалпы, біз сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясатқа түбегейлі өзгерістер енгізуге мүмкіндік беретін жаңа «навигациялық» технологияларды меңгере бастадық. Әңгіме криминологиялық қырынан басқа да сан алуан аспектілері бар осынау күрделі әлеуметтік індеттен мемлекет пен қоғамды құтқару жолындағы ауқымды және жүйелі жұмыс туралы болып отыр. Осы орайда, біздің жұмыстарды ұйымдастыруға жаңа тәсілдер қажет болды. Бұл жазаның бұлтартпай қолданылу қағидасының құнсызданғанын білдірмейді, бірақ жемқорлармен күрес сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылдың басқа да тәсілдері мен формаларын кейінге ысырмауға тиіс. Сондай-ақ қазір агенттіктің штат санының 80%-тен астамы жедел-тергеу бөлмшелеріне және тек 10% ғана превенция саласына тиесілі. ЭЫДҰ елдерінде бәрі керісінше.

Бүгінгі таңда жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыру, мониторинг жасау, жемқорлық тәуекелдерін анықтау және жою, жемқорлыққа қарсы күреске қоғамды кеңінен тарту міндеттері алдыңғы қатарға шығуда.

Сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін сыртқы талдау қорытындылары бойынша біз берген ұсыныстардың негізінде тек биылдың өзінде 37 нормативтік құқықтық актіге нақты өзгерістер енгізілді. Бүгінгі таңда агенттік көлемді бюджеттік қаражат бөлінетін ұйымдарға – квазимемлекеттік секторға, орталық органдардың комитеттері мен әкімдіктерге баса назар аударатынын атап өткім келеді. Тек соңғы бір жарым жылда облыс әкімдерінің 3 орынбасары, 2 жауапты хатшы, 7 комитет төрағасы мен оның орынбасарлары қылмыстық жауапкершілікке тартылды.

– Жаңа өзгерістердің бәріне сақтықпен қарау таңсық емес. Әңгіме сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл бойынша жұмысты ұйымдастырудағы тәсілдердің түбегейлі өзгеруі туралы болып отыр. Қазір «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызметтен қорқуды қойды» деген сөздер таралуда. Сіз бұл туралы не айтасыз?

– Мен бұл сұрақтарға жоғарыда жартылай жауап беріп өттім. Көне заманның көрнекті ойшылы Сунь-Цзы «соғыс дегеніміз – айла-шарғының жолы, ол жеңгендердің жоғары әскери өнер көрсеткенін білдірмейді. Ең қиыны әрі маңыздысы – қарсыластың шабуылына жол бермеу» деген екен. Өз халқымызға қарсы «соғыс» бізге керек емес...

Жоғары лауазымды шенеуніктердің тағы бір тобын түрмеге тоғытсақ та, біз жемқорлыққа төтеп бере алмаймыз. Ол одан сайын құйтырқыланып, жаңаша түрлене түседі... Менің ойымша, бізге сыбайлас жемқорлық қылмыстарының алды алу, оған жол бермеу маңызды мәселе. Адамды түрмеге тоғыту мақсат емес, керісінше біз ол адамды осы қауіпті қадамнан қорғап, жемқорлыққа бейімдікті мүмкін емес немесе мәнсіз етуге тырысуымыз керек. Қоғамның кез келген мүшесінің қасіреті оның қаншалықты түсінгеніне қарамастан, барлық қоғамға моральдік соққы береді.

Оның үстіне, біз қоғамда қорқыныш тудырудан аулақпыз. Жекелеген азаматтардың санасында белгілі бір пікірге ие болса да, бұл күмәнді әрі қарабайыр көрінеді. Ал тарихи санаға жүгінсек, қазақ халқы әрдайым сенімге сүйенген. Біздің негізгі күш-жігеріміз жемқорлықты болдырмауға, бола қалған жағдайда оны адамға барынша тиімсіз етуге бағытталған. Сондықтан, біз табысты мемлекеттердің басым бөлігінде сыналған жұмыстың тәсілдері мен формаларын қарқынды енгізе бастадық. Олар біз бой түзейтін елдердің сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясатының негізіне айналған.

– Сіздер парасаттылық ұғымын ілгерілету бойынша жұмысты агенттіктің шешуші басымдықтарының бірі ретінде белгіледіңіздер және тиісті департамент құрдыңыздар...

– Заңды мүлтіксіз орындаудың астарында оның рухын түсініп, пайымдау жатыр. Адам тек тапсырылған алгоритм шегінде ғана жұмыс істейтін машинадан осы қабілеті арқылы ерекшеленеді. Тек заңның рухы ғана қандай да бір әрекеттің көңілге қонымдылығын айқындайды. Біз адамгершілік құндылығынсыз заңға құрмет болуы мүмкін емес деп санаймыз. Парасаттылық дегеніміздің өзі не? Бұл ар-ұят, адалдық және ақшаға сатылмау секілді жеке қасиеттермен сипатталатын жан тазалығы. Ол адамның мінсіз мінез-құлығынан, адалдығы мен тектілігінен көрінеді. Парасатты адамға терең көзқарас пен ішкі жоғары мәдениет, заңға, этикалық және моральдік ережелерге құрмет тән. Бұл жөнінде таяуда танымал режиссер Ермек Тұрсынов өзіне «сыбайлас жемқорлық деген не?» деген сұрақ қойып, оған «бұл мәдениетсіздікпен және адамгершіліксіздікпен күрес» деп қысқа әрі нұсқа жауап берген болатын.

– Қазір сыбайлас жемқорлықтан гөрі парасаттылық туралы көбірек айтыла бастады. Агенттік қызметкерлерінің басқа мемлекеттік органдарға барып нақты сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін сараптау мен жоюдың орнына «қане, сіздердің парасаттылықтарыңызды көрейік...» деп тұрғаны елестейді...

– Біріншіден, «парасаттылық» терминінің басқа да қыры бар. Ағылшын тілі сөздігінде integrity (парасаттылық) сөзі тұтастықты білдіреді. Сондықтан, егер медициналық терминологияны қолданатын болсақ, кез келген жүйенің бастапқы күйін зерттеп, жалпы скрининг өткізу арқылы біз оның иммунитетіне қауіп төндіретін аурудың анық және күшті ошақтарын, сондай-ақ емдеуді қажет ететін бүлінген органдарын нақты анықтай аламыз. Екіншіден, халықаралық тәжірибеде «білімдегі парасаттылық», «медицинадағы парасаттылық», «сот жүйесіндегі парасаттылық», «бизнестегі парасаттылық» деген түсініктер біршама кең таралған. ЭЫДҰ сыбайлас жемқорлыққа кереғар ұғымды, яғни құқығын асыра пайдаланудың алдын алу үшін қабылданған саясаттың күшті және әлсіз жақтары ретінде сипатталатын парасаттылықты бағалауды біршама тиімді деп таныды. Үшіншіден, сол ЭЫДҰ сарапшылары парасаттылықты сыбайлас жемқорлыққа қарағанда едәуір сындарлы және жағымды түсінік, біршама жоғары деңгейдегі тұжырымдама деп санайды. Мұнымен келіспеу мүмкін емес. Парасаттылықты зерттеу ынтымақтастық пен өзара түсіністікке шақырады.

Парасаттылық қоғамдық көзқарастардың басымдығына бағытталған мемлекеттік басқарудың барлық заманауи жүйесінің іргетасы. Әңгіме азаматтардың сыбайлас жемқорлыққа қарсы жоғары мәдениеті мен тиісті құқық қолдану тәжірибесі туралы болып отыр. ЭЫДҰ саясаты да осыған саяды. Мұнсыз ауқымды әлеуметтік өзгерістер жүзеге аспайды. Парасаттылық біздің ашық әрі әділетті қоғамға қадам басуымызға кедергі болатын барлық нәрсеге түбегейлі қарсылықты білдіреді. Біз мемлекеттік органдардың ашықтығын, айқындылығын және есептілік деңгейін көрсететін мемлекеттік органдардың жария парасаттылық рейтингін анықтау әдістемесін әзірлеуді алғашқы қадам ретінде қарастырудамыз. Парасаттылық мемлекеттік қызметкершілер басшылыққа алатын адамгершілік құндылығына айналуы тиіс. Әрине, тек оларға ғана емес, мәселен, жекелеген ұлттық компанияларда квазимемлекеттік секторда парасаттылықты қамтамасыз етудің тиімді құралының біріне айналуға тиісті тәуелсіз комплаенс-қызметтері жұмыстарын бастады. 

– Парасаттылық департаментінен басқа сіз Серіктестік департаментін құрдыңыз. Тағы да атау туралы сұрасақ. Бұл сәнге ілесу ме әлде жаңа тренд пе?

– Жалпы, жоғарыда атап өткенімдей, агенттіктің құрылымын қалыптастыру барысында алдын алу, ағарту және қылмыстық-құқықтық сипаттағы шараларды ұтымды үйлестірген шетелдік сыбайлас жемқорлыққа қарсы органдардың біршама табысты үлгілерін негізге алдық. Бұл – Қазақстанның сыбайлас жемқорлыққа қарсы жаңа стратегиясының шешуші басымдықтарының бірі саналатын мемлекет пен қоғамның күш-жігерін біріктіруге қажетті шарт. Серіктестік мүдделер мен мақсаттардың сәйкестігі негізіндегі бірлескен қызметтің жоғары қарқынын білдіретіндіктен, әдепкі ынтымақтастық пен өзара әрекеттестікке қарағанда әлдеқайда нәтижелі болады. Серіктестік дегеніміз, бұл – ортақ жауапкершілік пен бірлескен даму. Біз өз қызметімізде үкіметтік емес сектордың, бизнес-қоғамдастықтың және сарапшылардың қарым-қабілетіне сүйенеміз. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл саласындағы және парасаттылық мәдениетін насихаттаудағы жұмысымыздың алға басуы осының айғағы. Біз қоғамдастықтың біздің жұмысқа қызығушылығы мен жұмылуын біршама күшейтіп, өзара ықпалдастықтың жаңа деңгейіне шығарғанымызды мақтан тұтамыз. Біздің арнайы мониторингтік топтар (еліміздің барлық өңіріндегі қоғам белсенділері), сыбайлас жемқорлыққа қарсы бірінші медиа орталық, "Жаңару" қоғамдық бірлестігі, "Қазақстанда парламентаризмді дамыту қоры" ҚҚ, Nur Otan партиясының Жастар қанаты, парасаттылық мәдениеті бойынша лекторлар пулы секілді және т. б. сенімді серіктестеріміз бар.

Бұл ретте біздің 2015-2025 жылдарға арналған ҚР сыбайлас жемқорлыққа қарсы стратегиясын жүзеге асыруға сырттай сараптау мен бағалау жүргізетін арнайы мониторинг тобымен бірлескен жұмысымызды атап өтуге болады. Оған танымал қоғам қайраткерлері мен сарапшылар кірді. Өңірлерді қоса алғанда, бұл жұмысқа 3 мыңға жуық адам тартылған. Біз оларға көптеген игі бастамалары үшін ризамыз. 

Өзгерістер драйверінің легіне біздің «Адалдық алаңы» жобасы да кіреді, оның аясында «Protecting business and investments» және «Адал жол», «Саналы Ұрпақ» бастамалары іске асырылуда. Бұл жоба тұрмыстық сыбайлас жемқорлықты жоюға және түрлі саладағы жемқорлық тәуекелдерін болдырмауға бағытталған. Мәселен, әлеуметтік нысандар мен инфрақұрылым бюджетін пайдалану тиімділігін бағалау мақсатында "Парламентаризмді дамыту қоры" ҚҚ бастамасымен және Нидерланды елшілігінің қаржылық қолдауымен "Ашық бюджеттің интерактивті картасы" (www.publicbudget.kz) еліміздің барлық өңірінде енгізілді.

Бір жылдан да аз уақытта «Адалдық алаңы» жобасының бастамасымен елімізде 686 open space кеңістіктері, 70 сервистік әкімдіктері ашылды. Бұл – тұтынушыға шынайы бағдарланған мемлекеттік сервиске өту бойынша ауқымды жұмыстың басы ғана. Мен тек бір-екі мысал келтірдім. Қалай болғанда да, агенттік құрылымында Парасаттылық және Серіктестік департаменттерінің пайда болуын Қазақстанның құқық қорғау органдары үшін мүлдем тың оқиға деп бағалауға болады. Бұл – біздің жұмысымыздағы басымдықтардың әжептәуір өзгергенінің көрінісі. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл саласында түбегейлі бетбұрыс пайда болғанының бастапқы белгілері. Тұрғындардың бұл індетке қатынасы өзгеріп, сыбайлас жемқорлыққа байланысты құқық бұзушылықтардың саны азайып келеді. Демек, біздің бағытымыз дұрыс.

– Ал салада азаматтардың өтініштерімен қандай өзгерістер пайда болды?

– Президенттің тапсырмасына сәйкес «Халық үніне құлақ асатын мемлекет» қағидатын іске асыру шаралары қабылдануда. Атап айтқанда, азаматтардың өтініштерін қарау тәсілдері түбегейлі қайта қаралды. Біздің мақсат – агенттікке шағымданған әр азаматтың үнін есту және тіпті мәселе біздің құзіретімізге кірмейтін жағдайда да көмектесуге тырысу. Мен азаматтарды апта сайын, ал менің орынбасарларым күн сайын қабылдайды. Басқа қаланың тұрғындарын қабылдау ыңғайлылық үшін видеобайланысы арқылы жүзеге асырылады, бұл олардың уақыты мен жол шығындарын үнемдейді.

Агенттіктің қызметкерлері азаматтық сектордағы біздің серіктестерімізбен бірлесіп, сондай-ақ «Халық заңгері» атауына ие болған ауқымды түсіндіру науқаны арқылы халыққа құқықтық көмек көрсету үшін ауылдарға баруды бастады. Агенттіктің 1424 сall-орталығының операторлары азаматтардың шағымдарын тәулік бойы қабылдайды. Әлеуметтік желідегі кері байланыс тұрақты негізде қамтамасыз етіледі. Біз әр сауалды, әр өтінішті жан-жақты талқылап, ондағы мәселені шешуге тырысамыз. 3 мыңнан астам азаматтың бұзылған құқықтарын қалпына келтіру осының айқын дәлелі.

Есть такое древнее, как мир, понятие – ретроспектива. Флешбэк по-современному. Этот художественный прием использовали еще наши далекие предки, оставляя на камнях маяки прошлого. Даже в век современных информационных технологий с его помощью осуществляется разработка программного обеспечения. Возвращение в прошлое позволяет более осмысленно и объективно оценивать настоящее. На этой основе мы решили построить разговор с председателем Агентства по противодействию коррупции Аликом Шпекбаевым.

– Перед тем, как встретиться с Вами, посмотрел текст первого закона о борьбе с коррупцией, принятого в 1998 году. В новой его редакции, утвержденной в 2015 году, продолжают светить многие «маяки» из прошлого. К примеру, как 21 год назад, так и сегодня среди прочего декларируется, что антикоррупционная политика направлена на повышение доверия общества к деятельности государственных органов. Что изменилось за это время?

– Изменилось все и на глобальном, и на страновом, и на личностном уровнях. В Казахстане борьба с коррупцией признана важнейшим стратегическим приоритетом государственной политики, направленной на повышение благосостоя­ния народа.

Пришло осознание того, что действенное искоренение коррупции невозможно без объединения усилий мирового сообщества, государственных органов, бизнеса, неправительственного сектора и просто активных граждан. В этом измерении сформирована новая антикоррупционная стратегия нашей страны, разработанная по инициативе Первого Президента Нурсултана Назарбаева. Внедрение в национальную практику противодействия коррупции общепризнанных международных принципов и стандартов является ключевым условием исполнения рекомендаций ООН и ОЭСР.

Анализ показывает: если центр тяжести смещается в сторону использования силовых методов, коррупция снижается незначительно и временно, а уровни ее латент­ности и изощренности, напротив, возрастают.

В этом контексте показателен пример Китая, где, несмотря на наличие смертной казни за коррупцию и более 10 тысяч расстрелянных чиновников, ситуация в корне не изменилась. Поэтому успешные стратегии развитых стран Европы и Юго-Восточной Азии основываются на грамотном сочетании превенции, просвещения и методов уголовного преследования.

Сегодня агентство делает все, чтобы быть открытым, профес­сиональным и эффективным правоохранительным органом, защищаю­щим граждан и государственные институты от коррупции. «Искоренять коррупцию во имя благополучия народа Казахстана» – так сформулирована наша миссия. Ее реализация предполагает новые формы, методы и инструменты работы. Именно поэтому мы меняем и подходы, и мышление, и весь привычный алгоритм действий.

Меняются не просто слова, но и вся идеология работы. Следуя передовой практике, мы приняли решение создать в агентстве 3 новых департамента: добропорядочности, превенции, партнерства. Все наши инициативы реализуются через призму ценностей, которые мы для себя четко определили. Это справедливость, добропорядочность, доверие.

Среди различных аспектов доверия я бы выделил в качестве ключевого изменение отношения граждан к коррупции. О том, как обстоят дела, можно судить по следующим фактам.

По данным исследования «Мониторинг состояния коррупции в Казахстане», осуществленного в текущем году Transparency Kazakhstan при поддержке офиса Программы развития ООН, больше половины респондентов, а именно 54,4%, отметили снижение уровня коррупции в нашей стране. 76% опрошенных предпринимателей считают, что в Казахстане вполне можно развивать свой бизнес, не давая взяток и работая исключительно в правовом поле. По их мнению, наибольшее влияние на снижение уровня коррупции оказывают Агентство по противодействию коррупции (72,4%), Правительство (62,8%), партия «Nur Otan» (54,7%) и средства массовой информации (54,4%).

Растет количество граждан, заявляющих о своей готовности принять участие в реализации мер по искоренению коррупции. Причем не только на словах. Ежегодно увеличивается число звонков в Антикоррупционную службу о фактах коррупции. К примеру, за 10 месяцев текущего года в сall-центр на номер 1424 обратилось более 600 человек, что в 2 раза больше, чем за весь 2018 год.

Если в 2018 году по таким сообщениям было начато 32 досудебных расследования, то только за 10 месяцев текущего года количество уголовных дел возросло до 46. Это важные индикаторы повышения уровня доверия к антикоррупционной политике государства.

– Маяки вроде расставлены правильно, а плывем долго.

– Позволю не согласиться. Европейским странам понадобились столетия, чтобы свести до минимума проявления коррупции, но полностью избавиться от нее до сих пор никому не удалось.

Многими европейскими экспертами подчеркивается, что, несмотря на принимаемые меры, коррупция в ЕС распространена шире и глубже, чем представляется. Ежегодно расследуются тысячи случаев подкупа, злоупотребления служебным положением и растрат. Регулярно пуб­ликуются специальные доклады и отчеты международных организаций, исследования, свидетельствующие о широком распространении коррупции в самых разных сферах деятельности, причем не только в развивающихся странах.
Считаю, что мы выбрали правильную стратегию сочетания практики привлечения к ответственности лиц, причастных к коррупции, с последовательным развитием превенции и добропорядочности в обществе. Результаты налицо. Согласно ежегодному исследованию Всемирного банка «Индикаторы государственного управления» (The Worldwide Governance Indicators) по индикатору «Контроль коррупции», Казахстан в 2018 году почти в 2 раза улучшил свои показатели по сравнению с предыдущим годом.

В мировом рейтинге конкурентоспособности IMD (IMD World Competitiveness Ranking) по индикатору противодействия взяточничеству и коррупции у нас лучшие показатели не только на фоне других стран СНГ, но и по сравнению с такими государствами, как Южная Корея, Израиль, Испания и другими.

– И все же в Сингапуре Бюро по расследованию случаев коррупции сумело добиться внушительных результатов за сравнительно небольшой период времени. В Гонконге тоже быстро с этим справились. Неужели нельзя было просто адаптировать эти модели борьбы с коррупцией к нашим условиям?

– Что касается Сингапура. Там сотрудники, по сути, правоохранительного органа на определенном этапе играли исключительно большую роль в процессе отбора кандидатов на государственные должности и при их дальнейшем продвижении. Наделять такими функциями правоохранительный орган в Казахстане, по меньшей мере, преждевременно. Мы просто-напросто не готовы к этому.

Согласитесь, что в условиях одного города, расположенного на небольшом по величине острове, коэффициенты эффективности организации и степени вовлеченности граждан в эту работу в любом случае будут более высокими, чем в условиях огромной континентальной территории, большого количества административных единиц и низкой плотности населения.

В Гонконге, где в свое время даже дворникам приходилось давать взятку, чтобы убирали надлежащим образом, Независимая комиссия против коррупции была наделена чрезвычайными полномочиями, вплоть до права заключения подоз­реваемого под стражу без всякого ордера на арест. Ситуация, действительно, быстро изменилась. Но я не думаю, что для нас это было бы правильным решением.

Каждая страна имеет свои особенности и различия. В своем стремлении выйти на уровень государств с низким уровнем коррупции Казахстан стал активно использовать оправдавшие себя подходы и принципы, а также ставшие универсальными механизмы и инструменты достижения данной цели.

Вместе с тем не надо умалять того, что сделано. Масштабная автоматизация позволила снизить более чем на три четверти уровень коррупции в сфере государственных услуг. Существенно расширился доступ граждан к правосудию. Осуществлена основательная чистка госаппарата от коррумпированных чиновников, что позволяет наблюдать стабильное снижение коррупционных правонарушений в последние годы. Как я уже отметил выше, меняется и отношение казахстанцев к коррупции. То есть стратегическое направление работы определено правильно.

– Раз уж затронули тему правовой основы противодействия коррупции, можете подробнее рассказать о том, какие существенные изменения будут внесены в законодательство в ближайшее время, и что это даст?

– Как вы знаете, 20 мая текущего года Президент Касым-Жомарт Токаев провел совещание по вопросам повышения эффективности работы по противодействию коррупции, в ходе которого поручил внедрить институт отставки первых руководителей государственных органов в случае совершения подчиненными коррупционного преступления. В настоящее время в Администрации Президента находится проект закона, в котором нашел отражение конкретный механизм реализации этой нормы.

В частности, если должностное лицо государственного органа осуждено по факту коррупции, персональную ответственность будет нести его непосредственный руководитель. Если это политические госслужащие – министры, вице-министры, соответствующие акимы и их заместители – речь идет об отставке, и последнее слово будет за Президентом. Если же в этой роли окажется руководитель, относящийся к административным госслужащим, то он будет привлечен к дисциплинарной ответственности, вплоть до увольнения. Вместе с тем вводится обязанность руководителей госорганов предупреждать коррупционные правонарушения со стороны подчиненных. За непринятие этих мер будет наступать дисциплинарная ответственность.

Этим же законом будет восстановлена антикоррупционная экс­пертиза проектов НПА как на рес­публиканском, так и на местном уровне с широким привлечением к данной работе общественности. Другой формой усиления вовлеченности граждан в противодействие коррупции станет изменение системы их поощрения за сообщения о фактах коррупции.

Если в настоящее время максимальное вознаграждение в таких случаях составляет 250 тысяч тенге, то уже совсем скоро сумма вырастет до нескольких миллионов. Не могу не отметить, что по инициативе агентства уже в ближайшее время госслужащим снова разрешат пользоваться смартфонами на рабочих местах, что, на наш взгляд, значительно повысит оперативность работы, в том чис­ле в вопросах взаимодействия с гражданами.

Также будет продолжена работа по устранению фундаментальных причин коррупции, в том числе в части уменьшения государственного участия в экономике, снижения наличного денежного оборота, оптимизации госорганов и их подведомственных организаций в целях ощутимого повышения оплаты труда госслужащих, а также сокращения контрольно-надзорных функций. Только с учетом сокращения штатной численности, проведенного в агентстве, Службе экономических расследований и других контрольно-надзорных органах, существенно снижено давление на бизнес.

Агентством инициированы и другие законодательные меры, комплексная реализация которых позволит кардинально снизить уровень коррупции. Ключевыми из них являются введение граж­данско-правовой ответственности за незаконное обогащение, обязанность всех без исключения госслужащих публиковать декларации о доходах и расходах, а также введение института IntegrityTesting, проще говоря, проверки на профес­сиональную неподкупность.

– Позвольте вернуться к теме маяков. Один из них почему-то исчез в законе 2015 года. Речь идет о термине «борьба». Теперь мы не боремся, а противодействуем. С чем это связано?

– Мы не отказались от старых маяков. Просто стали осваивать новые «навигационные» технологии, позволившие внести принципиальные коррективы в антикоррупционную политику.

От стратегии войны, то есть борьбы с последствиями коррупции, которая неизбежно ведет к доминированию репрессивных методов и карательных мер, ужесточению государственного контроля, мы начали осуществлять переход к комплексной стратегии устранения причин и условий коррупции.

В данном случае речь идет о более масштабной и системной работе по избавлению государства и общества от сложного социального явления, криминологический аспект которого не является единственным. Именно поэтому стали востребованными новые подходы к организации нашей работы. Это не означает девальвации принципа неотвратимости наказания, но борьба с коррупционерами не должна отодвигать на второй план другие формы и методы противодействия коррупции. Более того, сегодня более 80% штатной численности агентства – это оперативно-следственные подразделения, и лишь 10% приходится на превентивный блок, в то время как в странах ОЭСР распределение прямо противоположное.

Несмотря на это на первый план выходят задачи формирования антикоррупционной культуры, осуществления антикоррупционного мониторинга, выявления и устранения коррупционных рисков, широкое вовлечение общественности к противодействию коррупции.
Только за этот год в результате наших рекомендаций по итогам проведенных внешних анализов коррупционных рисков внесены конкретные изменения в 37 нормативных правовых актов.

Хотел бы отметить, что агентство сегодня концентрирует особое внимание на организациях, распределяющих значительные бюджетные средства – это квазигосударственный сектор, комитеты центральных госорганов и акиматы. Только за последние полтора года к уголовной ответственности привлечены 3 заместителя акимов областей, 2 ответственных секретаря, 7 председателей комитетов и их заместителей.

– Ко всему новому, как правило, отношение настороженное. Тем более, когда речь идет о принципиальном изменении подходов к организации работы по противодействию коррупции. Не случайно пошли разговоры о том, что Антикоррупционную службу перестали бояться. Что Вы скажете по этому поводу?

– Отчасти я уже ответил на этот вопрос. Выдающийся мыслитель древности Сунь-цзы сказал, что война – это путь обмана, а одержанные в ней победы еще не свидетельствуют о высоком воинском искусстве. Гораздо сложнее и важнее – сделать невозможным нападение противника. Нам не нужна «война» против собственного народа. Даже посадив еще дюжину высокопоставленных чиновников, мы не добьемся значимого снижения коррупции. Она станет изощреннее и обретет новые формы. Это и есть путь обмана.

Я считаю, что для нас всех важнее проблема предупреждения, недопущения коррупционных преступлений. Не должно быть самоцелью – упрятать человека в тюрьму, мы должны сделать все, что в наших силах, чтобы уберечь его от этого рокового шага, сделать невозможной либо бессмысленной коррупционную модель поведения. Трагедия любого члена общества наносит огромный моральный урон всему обществу, независимо от того, в какой мере оно это осознает.

Тем более мы далеки от того, чтобы сеять страх в обществе. Все это достаточно сомнительно и примитивно, несмотря на то, что находит определенный отклик в сознании отдельных граждан. А ведь исторически наш народ никогда не руководствовался таким чувством, как страх. В Великой степи жизнь всегда строилась на доверии.

Основные наши усилия направлены на то, чтобы сделать невозможными и невыгодными проявления коррупции. Именно поэтому мы стали активно внедрять формы и методы работы, которые уже апробированы в подавляющем большинстве успешных государств. Они легли в основу антикоррупционной политики тех стран, на которые мы равняемся.

– Ни в старом, ни в новом законе нет понятия «добропорядочность». Между тем работу по продвижению добропорядочности Вы определили в качестве одного из ключевых приоритетов агентства и создали соответствующий департамент...

– В основе следования букве закона лежит осмысление и понимание его духа. Этой способностью человек отличается от машины, работающей исключительно в рамках заданного алгоритма. Именно дух закона определяет целесооб­разность тех или иных действий. Мы исходим из того, что уважение к закону немыслимо без такой фундаментальной нравственной ценности, как добропорядочность.

Что такое добропорядочность? Это духовная чистоплотность, определяющая такие личные качества, как порядочность, честность и неподкупность. Она проявляется в безупречном поведении человека, в его бескорыстии и благородстве. Добропорядочному человеку присущи широта взглядов и высокая внут­ренняя культура, уважение закона, высоких этических и моральных правил. Очень емко и лаконично по этому поводу высказался недавно казах­станский режиссер Ермек Турсунов, который, отвечая на свой же вопрос о том, что такое борьба с коррупцией, сказал, что «это борьба с бескультурьем и безнравственностью».

– Заметно, что о добропорядочности стали больше говорить, чем о коррупции. Представляю, как Ваши специалисты приходят в другой госорган и заявляют: «Давайте посмотрим, как у вас тут с добропорядочностью», вмес­то того, чтобы анализировать и устранять очевидные коррупционные риски.

– Во-первых, у термина «добропорядочность» есть и другой аспект. В английском языке слово integrity (добропорядочность) означает целостность чего-либо. Выражаясь языком медицины, исследуя начальное состояние любой системы, проводя общий скрининг, мы можем быстрее и точнее определить явные и потенциальные очаги болезни, угрожающие ее иммунитету, и пораженные органы, нуждающиеся в лечении.

Во-вторых, в международной прак­тике уже достаточно распространенными являются такие понятия, как «академическая честность», «добропорядочность в медицине», «добропорядочность в судебной системе», «добропорядочность в бизнесе». ОЭСР признала более эффективной оценку противоположности коррупции, то есть добропорядочности, понимаемой как сильные и слабые стороны политики, принятой для предотвращения злоупотреблений.

В-третьих, эксперты ОЭСР считают добропорядочность более конструктивным и позитивным понятием, чем коррупция, концепцией более высокого уровня. С этим трудно не согласиться. Исследование добропорядочности больше располагает к сотрудничеству и взаимопониманию.

Добропорядочность является краеугольным камнем всей современной системы государственного управления, ориентированной на приоритет общественных интересов. Речь идет о зрелой антикоррупционной культуре граждан и надлежащей правоприменительной практике. Это то, на чем строится политика ОЭСР. Без этого масштабные социальные перемены не состоятся. Добропорядочность предполагает решительный отказ от всего того, что мешает нашему движению к открытому и справедливому обществу.

В качестве первого шага мы рассматриваем разработку методики определения рейтинга публичной добропорядочности государственных органов, который будет отражать уровень их открытости, прозрачности и подотчетности. Добропорядочность должна стать ключевой нравственной ценностью для государственных служащих. И не только для них. К примеру, в отдельных национальных компаниях уже начали работать независимые комплаенс-службы, призванные стать одним из эффективных инструментов обеспечения добропорядочности в квазигоссекторе.

– Кроме департамента добропорядочности Вы создали департамент партнерства. Снова о названии. Что это – дань моде или новый тренд?

– В целом при формировании структуры агентства за основу взята модель наиболее успешных зарубежных антикоррупционных органов, работа которых базируется, как я уже говорил, на рациональном сочетании предупреждения, просвещения и мер уголовно-правового характера.

Это необходимое условие действенного объединения усилий государства и общества, одного из ключевых приоритетов новой антикоррупционной стратегии Казахстана. Партнерство является более продуктивным, чем обычное сотрудничество и взаимодействие, поскольку предполагает более высокую интенсивность совместной деятельности на основе совпадения интересов и целей. Партнерство – это общая ответственность и совместное развитие.

В своей деятельности мы опираемся на потенциал неправительственного сектора, бизнес-сообщества и экспертов. Этим объясняется заметное повышение эффективности нашей работы в сфере противодействия коррупции и в масштабировании культуры добропорядочности. Мы гордимся тем, что вывели на новый уровень взаимодействие с общественностью, значительно усилив ее заинтересованность и вовлеченность в нашу работу. У нас есть надежные партнеры в лице специальных мониторинговых групп, Первого антикоррупционного медиацентра, общественного объединения «Жанару», ОФ «Фонд развития парламентаризма в Казахстане», молодежного крыла партии «Nur Otan», пула лекторов по культуре добропорядочности.

Показательна в этом отношении наша совместная работа с мониторинговой группой, осуществляю­щей внешний анализ и оценку реализации Антикоррупционной стратегии РК на 2015–2025 годы. В нее входят известные общественные деятели и эксперты Айгуль Соловьева, Зауреш Батталова, Рахим Ошакбаев, Олжас Худайбергенов, Талгат Нарикбаев, Ырза Турсынзада, Мусагали Дуамбеков, Рафаэль Гасанов и другие. С учетом регионов в эту работу вовлечено около 3 тысяч человек. Мы обязаны им продвижением многих инициатив.

В качестве драйвера изменений выступает и наш проект «Адалдық алаңы», в рамках которого на основе проектного менеджмента реализуются такие инициативы, как Protecting business and investments, «Адал жол», «Саналы ұрпақ». Проект направлен на искоренение бытовой коррупции и исключение коррупционных рисков в различных сферах. К примеру, для оценки эффективности использования бюджета социальных объектов и инфраструктуры по инициативе ОФ «Фонд развития парламентаризма в Казахстане» и при финансовой поддержке посольства Нидерландов во всех регионах внедрена «Интерактивная карта открытых бюджетов» (www.publicbudget.kz).

Менее чем за год под эгидой проекта «Адалдық алаңы» по всей стране открыто 686 openspace-пространств, 105 сервисных акиматов.

И это только начало большой работы по переходу на реально клиентоориентированный государственный сервис.

Я привел лишь пару примеров. В любом случае появление в структуре агентства департаментов добропорядочности и партнерства можно расценивать как прецедент для госорганов Казахстана. Это свидетельствует о существенном смещении акцентов в нашей работе. Есть первые признаки того, что в сфере противодействия коррупции наметился перелом. Меняется отношение населения к этому явлению, снижается количество коррупционных правонарушений. Значит, мы на правильном пути.

– А какие изменения произошли в работе с обращениями граждан?

– В соответствии с установками Президента принимаются меры по реализации концепции «слышащего государства». В частности, кардинально пересмотрены подходы к рассмотрению обращений граждан. Наша задача – услышать каждого обратившегося в агентство и постараться помочь даже в тех случаях, когда вопрос не входит в нашу компетенцию. Лично принимаю граждан еженедельно, а мои заместители и руководители департаментов – ежедневно. Для удобства прием иногородних граждан осуществляется по видеоконференцсвязи, что существенно экономит их время и транспортные расходы.

Сотрудники агентства совместно с партнерами из гражданского сектора начали посещать сельские округа для оказания правовой помощи населению, в том числе через масштабные разъяснительные кампании, получившие название «Народный юрист». На обращения граждан в круглосуточном режиме реагируют операторы сall-центра агентства – 1424. На постоянной основе обеспечивается обратная связь в социальных сетях. Мы стараемся самым тщательным образом рассматривать каждое обращение, каждый комментарий и решать поднимаемые в них проблемы. Доказательством тому служит восстановление нарушенных прав свыше 3 тысяч граждан.