БІРІГУ ЖӘНЕ ҚОСЫЛУ МӘМІЛЕЛЕРІ, НЕГЕ КОМПАНИЯЛАР БІРІГЕДІ?
Неліктен компаниялар өз активтерін сатады немесе керісінше сатып алады? Біз компанияларға мұндай мәмілелердің не үшін қажет екенін және олардан ақша табуға болатындығын анықтаймыз.
ҚР Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігінің (бұдан әрі-БҚДА) қызметіндегі бағытына экономикалық шоғырлануды реттеу кіреді. Бұл бағыт тауар нарықтарында монополиялық жағдайдың туындауына тосқауыл болу үшін және (немесе) бәсекелестікті шектеу мақсатында қажет. Мұндай жағдайларда нарық субъектілерінің мәмілелерді жүзеге асыруына БҚДА-ның алдын ала келісімі қажет.
Бірігу және қосылу - бұл компаниялар арасында кең таралған тәжірибе. Олардың кейбіреулері өз бизнесін кеңейтуге тырысады, ал басқалары бизнестің бір бөлігін сақтап қалуға күш салады. Бірігу тиімді болған кезде және компаниялар неге осындай мәмілелерге жүгінеді, - деген сұраққа БҚДА Мемлекеттік кәсіпорындарының экономикалық шоғырлану және бақылау департаментінің директоры Жандос Ермағамбетов жауап береді.
Экономикалық шоғырлану дегеніміз не? Бірігу мен сіңіріп алудың қандай түрлері бар?
M & A (mergers and acquisitions, ағылш. «бірігу және сіңіру») - бұл екі компанияның активтерін біріктіру процесі. Яғни, бұл компаниялардың немесе олардың операциялық бөлімшелерінің мүлкін басқа ұйыммен бөлісетін немесе біріктіретін мәмілелер.
Біріктіру деп жаңа заңды тұлғаны құрайтын екі немесе одан да көп компанияларды біріктіру процесі айтылады — оған барлық құқықтар мен міндеттер өтеді. Нәтижесінде компаниялар өз қызметін жалғастыра алады немесе оны тоқтата алады.
Заңда сіңіру «қоғамның қосылуы» деп аталады, өйткені компаниялардың бірі басқа компанияның немесе бірнешеуінің активтерін бақылауға алады. Басқаларды сіңіретін компания олардың барлық құқықтары мен міндеттерін өзіне алады, ал сіңірілген, өзге компанияның құрамына енген компания акционерлік қоғам ретінде таратылады, жойылады.
Мәмілелердің бірнеше түрі бар, мысалы: көлденең (компаниялардың өнім түрі мен бизнес-процестері ұқсас), тік (бір сектордағы компаниялар, бірақ әртүрлі қызмет түрлері бар) және конгломераттық (әртүрлі салалардағы компаниялар).
Бүгінгі таңда нарық субъектілерінің барлық мәмілелері, соның ішінде бірігу және бірігу азаматтық заңнамаға сәйкес келеді.
Алайда, Қазақстан Республикасы нарықтарының бәсекелестігі мен экономикалық шоғырлануына әсер ететін осындай мәмілелердің бір бөлігі БҚДА-ның алдын ала келісімін талап етеді.
«Экономикалық шоғырлану» ұғымы бес жағдайға жатады, бұл:
1) бірігу немесе қосылу жолымен субъектіні қайта ұйымдастыру;
2)акциялардың (қатысу үлестерінің) 50% - дан астамын сатып алу;
3) Егер мүліктің баланстық құны мүлікті иеліктен шығаратын нарық субъектісі активтерінің 10% асатын болса, негізгі өндірістік қаражатты меншікке алу;
4) нарық субъектісінің басқа субъектіге орындау үшін міндетті нұсқаулар беруге мүмкіндік беретін құқықтарды сатып алуы;
5) бір жеке тұлғалардың екі және одан да көп нарық субъектілерінің басқару органдарына қатысуы.
Алғашқы үш түрі БҚДА алдын ала келісімін талап етеді, ал 4 және 5 түрлері жасалған мәмілелерден кейін хабарлама түрінде рәсімдеуге болады.
Сіз байқағаныңыздай, монополиялық жағдайдың пайда болуын болдырмау немесе бәсекелестікті шектеу үшін бұл процестерді мемлекеттік реттеу қажет.
Сол кодексте сатып алушы тұлғалар тобы мен мәміле объектісі активтерінің жиынтық баланстық құнынан немесе олардың соңғы қаржы жылындағы тауарларды өткізудің жиынтық көлемінен 10 млн.АЕК (бүгінгі күнге шамамен 34,5 млрд теңге) құрайтын шекті мәндер де белгіленген.
Алайда, бұл ережелерден ерекшеліктер бар. Мәселен, экономикалық шоғырлану деп танылмайды:
1) қаржы ұйымдарының акцияларды (қатысу үлестерін) сатып алуы, егер бұл сатып алу оларды кейіннен қайта сату мақсатында жүзеге асырылса;
2) оңалтуды немесе банкроттықты басқарушыны тағайындау;
3) адамдардың бір тобының ішіндегі мәміле.
БҚДА-ның мемлекеттік қызметі «Экономикалық шоғырлануға келісім беру» туралы айтып беріңізші? Нарық субъектілері бұл қызметті қалай ала алады?
БҚДА экономикалық шоғырлану бойынша Мемлекеттік қызметтің сапасы мен қолжетімді ету мақсатында «ҰАТ» АҚ-мен бірлесіп мемлекеттік қызметті цифрландыру бойынша жұмыс жүргізілді, ол қазір онлайн форматта қолжетімді.
Көрсетілетін қызметті алушы электрондық нысанда келісім алу туралы өтініш хатымен жүгіне алады, бұл өз кезегінде қағаз құжаттарды беру қажеттілігін жояды.
Бұған дейін қызмет тек қағаз тасығыштарды ұсыну кезінде ғана қаралатын еді, енді қызметті алуды жеңілдету үшін «Е-лицензиялау» мемлекеттік деректер базасы» ақпараттық жүйесінің ішкі порталы құрылды https://elicense.kz/ бар, мұнда өтініш берушілер өтініш бере алады және қажетті құжаттарды онлайн форматта ұсына алады.
Бұл жұмысты Агенттік Төрағасының әзірленген бұйрығының жобасы шеңберінде құқықтық актілер туралы заңнамаға сәйкес мемлекеттік қызмет көрсету қағидалары деңгейінде бекіту жоспарлануда, онда құжаттарды портал арқылы беру міндетті шарт болады.
Агенттіктің 2023 жылға арналған жұмыс жоспарына сәйкес келесі кезеңдерге көрсетілетін қызметті алушы толтыратын мәліметтерді жинауды ішінара автоматтандыру жоспарлануда. Бұл көрсетілетін қызметті алушы ұсынатын мәліметтер тізбесінің дұрыстығын растау және қысқарту үшін қажет.
Атап айтқанда, жеке тұлғалар (ЖСН, құжат нөмірі және т.б.) және заңды тұлғалар (БСН, ЭҚЖЖ және т. б.) туралы мәліметтерді алуды автоматтандыру жоспарлануда.
Осы қызметті алу үшін қандай құжаттарды ұсыну қажет?
Осы қызметті алуға арналған құжаттар тізбесі Кәсіпкерлік Кодекстің 204-бабында айқындалған және экономикалық шоғырлану түріне байланысты болады.
Мысалы, акциялардың (қатысу үлестерінің) 50% - дан астамын сатып алу бойынша мәмілелердің неғұрлым кең тараған түрі үшін бес құрауыштың тізбесі көзделген. Бұл:
1) шарт немесе шарт жобасы;
2) сатып алушы бойынша және сатып алушымен бірге тұлғалардың бір тобына кіретін нарықтың әрбір субъектісі бойынша мыналар көрсетіледі:
- - жеке басын куәландыратын құжаттың деректері, азаматтығы туралы мәліметтер, сондай-ақ тұрғылықты жері мен заңды мекенжайы;
- атауы, заңды және нақты мекенжайлары;
- жарғылық капиталдың мөлшері және қатысу үлесі;
- акция түрлері;
- мәміле объектісі өткізетін тауарларға ұқсас тауарларды өткізу көлемі;
3) нарықтың басқа субъектілерінің атқарушы органының мүшелері болып табылатын атқарушы орган мүшелерінің тізімі;
4) мәміле объектісін өткізу көлемі;
5) мәміле объектісінің тікелей немесе жанама бақылауындағы нарық субъектілері өткізетін өзара алмастырылатын тауарларды өткізу көлемі.
Қандай мәмілелерге негізінен келісім сұралады?
Ең көп таралған өтініштер нарық субъектілерінің акцияларды немесе жарғылық капиталға қатысу үлестерін сатып алуымен байланысты.
Бұл жағдайда барлық мәмілелердің шамамен 80% құрайды.
Өтініш қанша уақытқа созылады?
Өтінішті қарау мерзімдері Кәсіпкерлік кодексте де жазылған және шартты түрде екі кезеңге бөлінген.
Бірінші кезең толықтығы үшін ұсынылған құжаттар пакетін қарауды қамтиды. Бұл кезең күнтізбелік 10 күнді алады, содан кейін өтініш берушіге құжаттарды қабылдау немесе қарауға қабылдаудан бас тарту туралы хабарлама жіберіледі.
Екінші кезең үшін 30 күнтізбелік күннен аспайтын мерзім белгіленді, мұнда өтініштің өзі тікелей қаралады.
Белгілі бір жағдайларда экономикалық шоғырлануға қатысушыларда іске асырылатын қызметтердің өзара алмастырылуы болған кезде бәсекелестіктің жай-күйіне талдау жүргізу қажет болуы мүмкін екенін атап өткен жөн. Бұл жағдайда өтінішті қарау 12 айға дейін қаралуы мүмкін.
Қандай жағдайларда көрсетілетін қызметті алушыға келісім алудан бас тартылуы мүмкін?
Егер біз мәміле бәсекелестікті шектейтінін көрсек, онда мұндай мәмілеге тыйым салынады. Алайда, монополияға қарсы органның тәжірибесінде мұндай жағдайлар көп емес. Бұл әдетте жылына бір, екі жағдай.
Мұнда монополияға қарсы органның экономикалық шоғырлануға келісімі экономикалық шоғырлануға қатысушылардың белгілі бір талаптарды орындауына байланысты болуы мүмкін екенін атап өтуге болады. Мұндай талаптар Экономикалық шоғырланудың бәсекелестікке теріс әсерін жоюға немесе азайтуға арналған.
Келісімді уақтылы алмағаны үшін айыппұл салынады ма?
Әрине. «Әкімшілік құқық бұзушылық туралы» кодексте экономикалық шоғырлану кезінде нарық субъектілерінің заңсыз әрекеттері кезінде айыппұл қарастырылған.
Мәселен, монополияға қарсы органның келісімін алмай экономикалық шоғырлану нарық субъектілерінің экономикалық шоғырлануға келісім беру туралы шешім шартталған талаптарды орындамауы сияқты айыппұл салуға әкеп соғады:
- Жеке тұлғаларға 80 АЕК мөлшерінде,
- шағын кәсіпкерлік субъектілеріне 200 АЕК мөлшерінде,
- орта кәсіпкерлік субъектілеріне 320 АЕК мөлшерінде,
- ірі кәсіпкерлік субъектілеріне 1600 АЕК мөлшерінде.
Осыған ұқсас айыппұлдар жасалған экономикалық шоғырлану туралы монополияға қарсы органға хабарлама ұсынылмаған немесе уақтылы ұсынылмаған кезде де көзделген.
Келісім беру динамикасы қандай?
Экономикалық шоғырлануға келісім беру туралы өтініштерді қарау Мемлекеттік қызмет болған соң, оған жоғары көңіл бөлінеді. Мысалы, көрсетілген қызметтер бойынша біз тоқсан сайын мемлекеттік қызмет істері агенттігіне есеп береміз.
Мәселен, 2022 жылы монополияға қарсы органға мемлекеттік қызмет көрсету үшін 80 рет жүгінген, оның 37-сі бойынша келісім берілген, 1 мәмілеге тыйым салынған, 2 мәміле кері қайтарып алуға байланысты тоқтатылған. Қалған мәмілелер бойынша не талдау жүргізіледі, не олар қаралуда.
Өтініш берушілер өтініш бере алады және қажетті құжаттарды онлайн форматта сілтеме бойынша ұсына алады https://elicense.kz/.