ҚАЗАҚСТАННЫҢ НЕГІЗГІ НАРЫҚТАРЫН МОНОПОЛИЯСЫЗДАНДЫРУ ЖӨНІНДЕГІ ШАРАЛАР ЕЛДЕГІ БӘСЕКЕЛЕСТІКТІ ДАМЫТУҒА БАҒЫТТАЛҒАН

Қаңтардағы тапсырмаларды орындау және Мемлекет басшысы ұсынған жаңа экономикалық бағытты ескере отырып, Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігінде мұнай және мұнай өнімдері, тауарлық газ, электр энергиясын, қоғамдық, теміржол және әуе көлігін көтерме және бөлшек саудада өткізу нарықтарын монополиясыздандыру жөнінде бірқатар шаралар әзірленді. ОКҚ брифингінде 2022 жылғы 29 наурызда Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігі төрағасының бірінші орынбасары Рустам Ахметов пен Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігі төрағасының орынбасары Марат Омаров өз ұсыныстарын айтты.

Мұнай және мұнай өнімдері нарығында Рустам Ахметов мұнай бағасы мен оны ішкі нарыққа жеткізу көлемін мемлекеттік реттеуді енгізуді ұсынды. “Бұл шоғырлануды төмендетудің алғашқы кезеңдерінде бағалардың тұрақтылығын және нарықтағы баға белгілеудің ашықтығын қамтамасыз етеді. Бірінші кезеңде тәуелсіз компаниялар өндіретін 5-10% көлемінде мұнайды биржада өткізу және мұнай өнімдерінің биржалық сауда-саттығын 30% - ға дейін ұлғайту. Бұл шағын тігінен интеграцияланған компаниялар мен тәуелсіз жеткізушілерді дамыту үшін қажет. Екі негізгі топ – СНПС және ҚазМұнайГаз нарықтағы бәсекелестік жағдайында жұмыс істеуі тиіс”, - деп атап өтті ол.

Тауарлық газ нарығында газ бағасын мемлекеттік реттеуді сақтау ұсынылады. Бұл ретте осындай квоталарды қалыптастырудың айқын және ашық өлшемшарттарын айқындай отырып, ішкі нарыққа газ жеткізуді квоталау тетігін енгізу қажет. Бұл нарықты кезең-кезеңімен қайта реттеу тауарлық газды биржада өткізу көлемін ұлғайту арқылы жүзеге асырылуы тиіс. Бұл инвестициялар тарту және туындаған тапшылық жағдайында газ өндіру көлемін ұлғайту үшін қажет.

«Электр энергиясын бөлшек және көтерме сату нарығында тарифтерді тежеу саясаты оларды саралаудың ұлғаюына алып келді. Реттеуші негізгі әлеуметтік жүктемені шағын және орта бизнеске жүктеді, себебі ірі бизнес тікелей жұмыс істейді. Бюджеттік ұйымдар үшін тарифтер арқылы бюджет те үлкен шығындарға ұшырайды, - деп атап өтті Рустам Ахметов. - Тарифтерді саралауды жою жабдықтаушы компаниялар арасындағы бәсекелестік үшін міндетті шарт қана емес, сонымен қатар халықтың әлеуметтік осал санаттарын қолдау деңгейін, оның атаулылығын арттыру болып табылады».

Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігі төрағасының орынбасары Марат Омаров теміржол жүк тасымалы нарығындағы негізгі нарықтық үлеске (95%-дан астам) ҚТЖ еншілес компаниясы «ҚТЖ-Жүк тасымалы» ЖШС ие екенін атап өтті. 2004 жылдан бастап жүктерді тасымалдау бойынша қызметтер бәсекелестік ортаға берілді. Алайда, бұл нарықта бәсекелестік әлі дамымаған. Теміржол бойынша жолаушылар тасымалын мемлекеттік қолдау саласында жеке тасымалдар үшін жағдайлар мемлекеттік компаниямен салыстырғанда тиімсіз: төлемнің қысқа мерзімді кезеңі (7 жыл), 30% мөлшерінде алдын ала төлем енгізу, сыйақы мөлшерлемесі 6% (субсидияланатын бөлігін шегергенде), ал инвестициялардың өтелімділігі - 20 жыл.

Осыған байланысты, БҚДА теміржол жүк тасымалдарының бәсекелі нарықтарына мемлекеттік қатысуы бар кәсіпорындарды (жүктерді контейнерлік тасымалдау, көлік-экспедиторлық қызмет көрсету, операция жасау, артық тиеу, қоймалау және т.б.) іске асыруды және жолаушылар вагондарын сатып алуға тасымалдаушылар арасында республикалық қаражатты әділ бөлу жүйесін жолға қоюды ұсынады.

Авиатасымалдардың ішкі нарығында ең көп үлес мемлекет қатысатын авиакомпанияларға (80%-дан астам), Самұрық-Қазына компаниялар тобына (Эйр Астана, FlyArystan және Qazaq Air құрылымдық бөлімшелерімен) тиесілі, қалған үлес “Скат" АҚ-ға тиесілі, бұл ретте қалған 3 авиакомпанияның үлесі (Оңтүстік аспан, Жезқазған-Эйр), Жетісу) 1%-дан кем. Дербес ойыншының (бюджеттік тасымалдаушының) пайда болуы және авиакомпаниялар арасындағы жарыспалылықты арттыру үшін Qazaq Air акцияларын сату және FlyArystan-ды кейіннен акциялардың 51% - ын сауда-саттықта өткізе отырып, жеке заңды тұлға ретінде шығару ұсынылады. Сондай-ақ ашық аспан режимінің мерзімдерін 5 және 7-дәрежелі еркіндік құқығын бере отырып, 3 жылдан 5 жылға дейін ұлғайту әуежайларға жаңа бағыттарды ілгерілету үшін халықаралық авиакомпанияларды тартуға мүмкіндік береді.