2024 ЖЫЛҒЫ ЖЕКЕЛЕГЕН ТАУАР НАРЫҚТАРЫНДАҒЫ БӘСЕКЕЛЕСТІКТІҢ ЖАЙ-КҮЙІ ЖӘНЕ МОНОПОЛИСТІК ҚЫЗМЕТТІ ШЕКТЕУ ЖӨНІНДЕ ҚОЛДАНЫЛАТЫН ШАРАЛАР ТУРАЛЫ ЕСЕП

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БӘСЕКЕЛЕСТІКТІ ҚОРҒАУ ЖӘНЕ ДАМЫТУ АГЕНТТІГІ 2024 ЖЫЛҒЫ ЖЕКЕЛЕГЕН ТАУАР НАРЫҚТАРЫНДАҒЫ БӘСЕКЕЛЕСТІКТІҢ ЖАЙ-КҮЙІ ЖӘНЕ МОНОПОЛИСТІК ҚЫЗМЕТТІ ШЕКТЕУ ЖӨНІНДЕ ҚОЛДАНЫЛАТЫН ШАРАЛАР ТУРАЛЫ ЕСЕП

Астана қаласы, 2025 жыл

МАЗМҰНЫ

Кіріспе. 3

1-тарау. Қазақстан Республикасындағы бәсекелестік саясат. 4

1.1. Ағымдағы жағдайды және Қазақстан Республикасындағы бәсекелестікті дамыту үрдістерін талдау. 4

1.2. Бәсекелестікті қорғау саласындағы заңнаманы жетілдіру. 11

1.3. Мемлекеттің кәсіпкерлікке қатысу үлесін шектеу. 12

1.4. Мемлекеттік қолдау шараларының мониторингі 20

1.5. Үкіметпен бәсекелестікті дамыту бойынша жұмыс. 22

1.6. Бұзушылықтарды анықтау және жолын кесу. 33

1.7. Экономикалық шоғырлануды реттеу. 39

1.8. Тауар биржаларын бақылау. 41

1.9. Халықаралық ынтымақтастық. 43

1.10. Операциялық шараларды іске асыру – цифрландыру. 47

2-тарау. Жекелеген тауар нарықтарындағы бәсекелестіктің жай-күйін талдау. 51

2.1. Мұна йды және мұнай өнімдерін құбыржолдар арқылы тасымалдау нарығы (табиғи монополия саласын қоспағанда) 51

2.2. Мұнай өңдеу нарығы. 59

2.3. Мұнай өнімдерін сақтау нарығы.. 66

2.4. Көмірді көтерме саудада өткізу нарығы.. 67

2.5. Жүктерді теміржол көлігімен республикаішілік тасымалдау қызметтерін көрсету нарығы. 70

2.6. Сымды тіркелген интернет нарығы.. 74

2.7. Мұнай жол битумын өткізу нарығы.. 83

2.8. Күкірт қышқылын өткізу нарығы.. 84

2.9. Құс етін көтерме саудада өткізу нарығы. 85

2.10. Астық қабылдау кәсіпорындарының қызметтері (қабылдау, кептіру, тазалау, сақтау және тиеп жөнелту) нарығы...........................................................90

2.11. Мектепке дейінгі және (немесе) мектепте білім беру, спорттық және шығармашылық тапсырыс саласындағы ақпараттық қызметтер нарығы............93

2.12. Дәрілік заттарды көтерме саудада өткізу нарығы…………………………98 3-тарау. Бәсекелестік саясаттың басымдықтары мен міндеттері………………112

Кіріспе

Осы есепті Қазақстан Республикасының Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігі (бұдан әрі – Агенттік, монополияға қарсы орган) Қазақстан Республикасы Кәсіпкерлік кодексінің (бұдан әрі – Кәсіпкерлік кодекс) 90-6-бабының 26) тармақшасына сәйкес Қазақстан Республикасының Президентін және Қазақстан Республикасының Премьер-Министрін 2024 жылғы жекелеген тауар нарықтарындағы бәсекелестіктің жай-күйі және монополистік қызметті шектеу жөнінде қолданылатын шаралар туралы хабардар ету мақсатында дайындады.

Есепте:

- 2024 жылы Қазақстан Республикасында монополияға қарсы реттеу және бәсекелестік саясат саласындағы неғұрлым маңызды оқиғалар (іс-шаралар) туралы;

- Қазақстан Республикасының жекелеген тауар нарықтарындағы бәсекелестіктің жай-күйі, бәсекелестікті бұрмалайтын факторлар және тауар нарықтарына кіру кедергілері туралы, оларды жою бойынша шаралар әзірлеу туралы мәліметтер;

- мемлекеттің кәсіпкерлік қызметке қатысуын қысқарту, Қазақстан Республикасының бәсекелестікті қорғау саласындағы заңнамасын бұзушылықтарды анықтау және жолын кесу бойынша жұмыстың нәтижелері туралы, экономикалық шоғырлануды мемлекеттік реттеу бойынша қызметтің көрсеткіштері, Қазақстан Республикасының бәсекелестікті қорғау саласындағы заңнамасын жетілдіру бойынша жүргізіліп жатқан жұмыс туралы мәліметтер;

- алдағы жылы монополияға қарсы органның алдында тұрған негізгі міндеттер туралы ақпарат берілген.

1-тарау. Қазақстан Республикасындағы бәсекелестік саясат

1.1. Ағымдағы жағдайды және Қазақстан Республикасында бәсекелестік саясатты дамыту үрдістерін талдау

Елдік деңгейде экономиканың базалық салаларындағы бәсекелестіктің ағымдағы жай-күйі бәсекелестіктің төмен деңгейімен нарықтық билік шоғырлануының жоғары дәрежесімен (70% <CR-3[1] < 100%) сипатталады. 2024 жылы 12 тауар нарығын қамтыған тауар нарықтарының (жоспарлы тәртіппен) 103 кіші тобының бәсекелестіктің жай-күйіне талдау жүргізілді, оның ішінде 7-і (13 сегмент) жалпыреспубликалық шекараларда және 5 тауар нарығы өңірлік бөліністе (90 сегмент) болды.

Талдау нәтижелері бойынша республикалық деңгейде (Қазақстан Республикасының географиялық шекараларында) барлық 7 тауар нарығы относятся к жоғары шоғырланған нарыққа (отын-энергетика кешені, көлік және байланыс, өтеркәсіп, білім беру саласындағы нарықтар) жататыны анықталды (1-сурет).

1-сурет - Тауар нарықтарын шоғырлану деңгейі бойынша бөлу.

Жекелеген тауар нарықтары бойынша бір нарық субъектісінің (тұлғалар тобының)[2] басым үстемдік етуі байқалады.

Атай айтқанда, жекелеген нарық субъектілерінің (тұлғалар тобының) үстемдік етуінің ең жоғары деңгейі (CR1> 90%) бірнеше жылдар бойы мына тауар нарықтарында сақталып отыр:

- мұнайды экспортқа тасымалдау нарығында жеке-дара нарықтық билік «КазТрансОйл» тұлғалар тобына («ҚазТрансОйл» АҚ, «Қазақстан-Қытай Құбыры» ЖШС және «МұнайТас» ЖШС) тиесілі;

- мұнай өңдеу нарығында «ҚазМұнайГаз» тұлғалар тобы («Павлодар мұнай-химия зауыты» ЖШС, «Атырау мұнай өңдеу зауыты» ЖШС және «ПетроКазахстан Ойл Продактс» ЖШС) үстемдік етеді.

Сонымен қатар, белгілі бір тауар нарықтары бойынша нарықтық биліктің шоғырлануының төмендеуі атап өтіледі. Мысалы, 2022 жылы мемлекеттік спорттық тапсырыстың жан басына шаққандағы нормативтік қаржыландырудың ақпараттық жүйесіне қол жеткізуді ұсыну бойынша ақпараттық қызметтер нарығындағы негізгі ойыншының нарықтық үлесі (CR-1) 100%-ды құраса, ал 2023 жылы CR-1 көрсеткіші 57%-ға дейін төмендеген.

Сондай-ақ бірқатар тауар нарықтарында компаниялардың нарықтың позицияларын негізгі нарықтық ойыншыларға қатысты қайта бөлу байқалады. Мысалы, «ҚТЖ-Жүк тасымалы» ЖШС 2023 жылы жүктерді теміржол көлігімен республикаішілік тасымалдау қызметтері нарығында жеке-дара үстемдік етті. Бұл ретте, 2024 жылғы қаңтар-сәуір кезеңінде нарықта жиынтық үлесі 50%-дан астам екі ойыншының («ҚТЖ-Жүк тасымалы» ЖШС және «Dar Rail» ЖШС) белсенді қатысуы атап өтілді.

Өңірлік деңгейде (облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың географиялық шекараларында) жоғары шоғырлану деңгейі талданған тауар нарықтарының 82%-ында, орташа 17% (45% <CR-3 < 70%) және төмен шоғырлану деңгейі Алматы қаласының шекараларында дәрілік заттарды көтерме саудада өткізу нарығында 1% тіркелді (CR3<45%) (1-кесте).

1-кесте. Тауар нарықтары бойынша шоғырлану деңгейі (CR) бойынша жиынтық жіктеу (өңірлік деңгей).

Р/с №	Тауар нарығы	Шоғырлану деңгейі:
Р/с №	Тауар нарығы	жоғары	орташа	төмен
1.	Авиаотынды сақтау нарығы	18 (Солтүстік Қазақстан және Алматы облыстарын қоспағанда)	0	0
2.	Сымды тіркелген интернет нарығы	20 (Қазақстан Республикасының барлық өңірі)	0	0
3.	Құс етін көтерме саудада өткізу нарығы	17 (Ақмола, Алматы, Атырау, Батыс Қазақстан, Қарағанды, Қостанай, Қызылорда, Маңғыстау, Түркістан, Павлодар, Шығыс Қазақстан облыстары, Абай, Жетісу және Ұлытау облыстары, Астана, Алматы, Шымкент қалалары)	3 (Ақтөбе, Жамбыл және Солтүстік Қазақстан облыстары)	0
4.	Астық қабылдау кәсіпорындарының қызметтері нарығы	7 (Алматинская, Восточно-Казахстанская, Карагандинская, Костанайская области, области Абай, Жетісу, г. Астана)	5 (Ақмола, Ақтөбе, Батыс Қазақстан, Павлодар және Солтүстік Қазақстан облыстары)	0
5.	Дәрілік заттарды көтерме саудада өткізу нарығы	12 (Ақмола, Жамбыл, Батыс Қазақстан, Қостанай, Қызылорда, Маңғыстау, Павлодар, Солтүстік Қазақстан облыстары, Абай, Жетісу және Ұлытау облыстары, Астана қаласы)	7 (Алматы, Ақтөбе, Атырау, Шығыс Қазақстан, Қарағанды, Түркістан облыстары, Шымкент қаласы)	1 (Алматы қ.)

«Бәсекелестіктің жай-күйінің талдамалық картасы» интерактивті дашбордын[3] пайдалана отырып ағымдағы жағдайды талдау жалпы Қазақстан Республикасы бойынша 17 тауар нарығының 9-ы бәсекелестік белсенділігі төмен шоғырлану деңгейі жоғары нарықтар деп сипатталатынын көрсетеді (мұнай өңдеу өнімдері, дәмдеуіштер және тұздықтар (йодталған тұз), байланыс, авиа және теміржол жолаушылар тасымалдау қызметтері және басқалар). 2 тауар нарығының шоғырлану деңгейі орташа және 6 нарықтың шоғырлану деңгейі төмен.

Анықтама: «Бәсекелестіктің жай-күйінің талдамалық картасы» интерактивті дашбордын СЖжРА ҰСБ Қазақстанда бәсекелестіктің жай-күйіне жедел талдау жүргізу мақсатында әзірледі, 17 тауар нарығы, оның ішінде 13 өнеркәсіп нарығы және 4 қызметтер нарығы бойынша ақпарат бар. Дашборд эксперименттік статистиканың нәтижесі болды. Деректер көзі -СЖжРА ҰСБ есептік нысандары.

2-суретте Герфиндаль-Гиршман (HHI) және CR-3 (топ-3) мәндеріне сәйкес Қазақстан Республикасының географиялық шекараларында нарықтарды олардың шоғырлану деңгейі бойынша бөлу көрсетілген.

2-сурет - Нарықтарды шоғырлану дәрежесі бойынша бөлу
(Көз: Интерактивті дашборд деректері)[4].

Ағымдағы жағдайды ұқсас бағалауды халықаралық рейтингтер де көрсетеді. Айталық, Дүниежүзілік банк[5] деректері бойынша «Ішкі бәсекелестіктің қарқындылығы» көрсеткіші бойынша (Intensity of local competition) Қазақстан Республикасы 4,54 баллды иеленді (1-ден 7-ге дейінгі шәкіл бойынша, мұнда 7 – үздік нәтиже), бұл әлемдік медианалық мәннен 5,09 төмен.

Қазақстан Республикасы сондай-ақ «Шетелдік меншіктің таралуы» көрсеткіші бойынша (Prevalence of foreign ownership of companies) 4,5 балл әлемдік медианалық мәнге қарағанда неғұрлым төмен балл - 3,85 алды, бұл экономикаға мемлекеттің қатысуының жоғары дәрежесіне айтарлықтай негізделеді.

Бертельсманн түрленулері индексі (Bertelsmann Transformation Index) (бұдан әрі – BTI) де «Жеке меншік» индикаторы бойынша (Private Property) 6,0 балл «қатып қалған» деңгейді тіркейді (1-ден 10-ға дейінгі шәкіл бойынша, мұнда 10 – үздік нәтиже) (3-сурет).

3-сурет - BTI[6] түрленуінің атласы
(Көз: Қазақстан Республикасы бойынша ақпараттық дашборд).

Бұл ретте, «Жеке меншік» индикаторы бойынша прогресстің болмауы 7-цикл қатарынан атап өтіледі (2-кесте).

2-кесте. BTI балдары серпіні (2006 – 2024 жж.)

BTI циклі	2006	2008	2010	2012	2014	2016	2018	2020	2022	2024
«Жеке меншік» индикаторы	7	7	6,5	6	6	6	6	6	6	6

2024 жылғы Қазақстан бойынша BTI елдік есебінен рейтингте алға жылжудың болмауы экономикадағы мемлекеттің жоғары рөлінің сақталуына негізделеді.

СЖжРА ҰСБ деректеріне сәйкес 2021 – 2023 жылдар кезеңінде мемлекет бақылайтын ұйымдардың жалпы қосылған құнға және мемлекет жанама бақылайтын ұйымдардың ЖІӨ-ге арақатынасы бойынша экономикадағы мемлекеттің үлесі 14,5-ден 13,7%-ға 0,8% ғана қысқарды.

Осылайша, бәсекеге қабілеттіліктің неғұрлым жоғары траекториясына шығу үшін еліміз мемлекеттің экономикаға қатысуын кешенді қысқартуы, нарыққа жаңа ойыншылардың, оның ішінде шағын және орта кәсіпкерлік субъектілерінің кіруі үшін кедергілерді жоюды қамтамасыз етуі қажет.

Тиісті реформалар Мемлекет басшысы қабылдаған «Экономиканы ырықтандыру жөніндегі шаралар туралы»[7] Жарлықта (бұдан әрі – 542 Жарлық) көрініс тапқанын атап өткен жөн. 542 Жарлықта негізге алынған реформалар бизнес ортаны ынталандыру үшін өте маңызды. 542 Жарлықта 5 негізгі ереже бар. Бұл:

- экономикалық кеңістікті босату және жекеше кәсіпкерліктің әлеуетін толығымен іске асыру;

- «Самұрық-Қазына» ҰӘҚ» акционерлік қоғамының корпоративтік басқарудың дербес болуын, сапасын және тәуелсіздігін арттыру;

- меншік нысанына қарамастан экономиканың барлық субъектілеріне кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыру кезінде тең жағдайлар мен мүмкіндіктер ұсыну арқылы нарықтағы адал бәсекелестікті қамтамасыз ететін шарттарды одан әрі жетілдіру, сондай-ақ тек заңда белгіленген тәртіппен бәсекелес емес әрекеттердің жолын кесу құқығын мемлекеттің іске асыруы;

- қаржы нарығында адал бәсекелестікті қамтамасыз ететін шарттарды одан әрі жетілдіру;

- мемлекеттік және құқық қорғау органдарының заңды кәсіпкерлік қызметке араласпауын қамтамасыз ету мәселелері.

542 Жарлықты іске асыру шеңберінде негізгі бағыт 2024 жылы жекешелендіру процесін аяқтау және бәсекелес салалардағы мемлекеттік кәсіпорындар санының қайталама өсуіне кедергі болатын нормативтік шарттарды жолға қою арқылы мемлекеттік сектордың экономикадағы үлесін кең ауқымда және жедел түрде қысқарту бойынша жұмыс болды.

2024 жылғы мамырда Жекешелендіру жөніндегі ұлттық офис құрылды. Ұлттық офистің жұмысын үйлестіру үшін жауапты орган болып Агенттік айқындалды. Бүгінгі күні мемлекеттің экономикаға қатысу тәсілдері тұжырымдамалық түрде қайта қаралды. Айрықша ерекшелік тауар нарықтарының жұмыс істеу шарттарын және реттеушілік ортаны өзгерту болды.

Жұмыс қорытындысы бойынша Ұлттық офис 475 квазимемлекеттік сектора субъектісін (3 трлн. теңгеге жуық теңгерімдік құнмен) жекешелендіру ұсынды, бұл өткен жылдардағы мәндерден 10 есе көп. 3,4 трлн. теңге мөлшерінде кірісті бәсекелес ортаға босату және бюджетті 6,5 млрд. теңгеге үнемдеу күтіледі. Мемлекеттік активтерді басқару моделін жаңғырту жоспарда тұр.

Бәсекелестік саясаттың басым бағыты монополиясыздандыру бойынша күшті жандандыру - шоғырлану деңгейі жоғары нарықтардағы монополиялық көріністермен күрес және бәсекелестікті дамыту болды. 2024 жылы Қазақстанда бәсекелестікті дамытудың негізгі үрдістерін талдау мемлекеттің неғұрлым бәсекелестік және қолайлы бизнес-орта құру жұмыстарын жалғастырғанын куәландырады. Бұл ретте, монополиясыздандыру құқық қолдану шараларын ғана емес, сонымен қатар балама ойыншыларды дамыту үшін жағдайлар жасауды қамтитын кешенді тәсілді талап етеді.

Айталық, Агенттік 2024 жылы нарыққа жаңа қатысушылардың кіруіне және бәсекелестікті дамытуға кедергі келтіретін 13 жүйелі кедергіні жойды. Аталған шаралар нормативтік құқықтық актілерге түзетулер енгізуді, төрешілдік рәсімдерді азайтуды, бизнес пен мемлекеттің өзара іс-қимылы үшін цифрлық платформаларды дамытуды қамтыды, үнемделген қаражат сомасы (тұтынушылық пайда) 650 млрд-тан астам теңгені құрайды.

Бұдан басқа, жекелеген тауар нарықтары ұзақ уақыт бойы монополияландырудың жоғары деңгейін және нарық субъектілерінің үстем үлесінің тұрақтылығын сақтағанына қарамастан, Мемлекет басшысының тапсырмасы бойынша бастамашылық жасалған бірқатар негізгі құрылымдық реформалар «жұмыс істейтін» бәсекелестікті (workable competition) дамыту үшін жағдайлар жасады.

Айталық, қазіргі кезде жолаушыларды авиатасымалдау нарығында монополиясыздандыру процесі жалғасып жатыр. Атап айтқанда, QAZAQ AIR авиакомпаниясын бәсекелес ортаға беру шаралары пысықталды. QAZAQ AIR, оны SOVICO Group компаниясының (VietJet Air) сатып алуын және жоспарланып отырған авиапаркті тиісті ықтимал маршрут желісімен толықтыруды (әуе кемелерін сатып алу) ескере отырып, жұмыс істеп тұрған тасымалдаушыларға маңызды бәсекелес және Орталық Азиядағы лоукостерлер нарығындағы ірі ойыншылардың бірі болуға әлеуеті бар, бұл ішкі бәсекелестікті күшейтуге әкеледі.

Агенттіктің ұсынысы бойынша FlyArystan құрылымдық бөлімшесі жеке заңды тұлға етіп бөліп шығарылды. Бүгінде FlyArystan 20-дан астам ішкі бағыт бойынша жұмыс істейді. Осы іс-шараны іске асыру жолаушыларды авиатасымалдау нарығын олигополиялау деңгейін жоспарлы түрде төмендетуге және мемлекеттің қатысу үлесін қысқартуға мүмкіндік береді.

Агенттіктің бастамасы бойынша «ауа еркіндігінің» 5-дәрежеіне қол жеткізу кеңейтілді. Бұл шетелдік тасымалдаушылар үшін жекелеген әуежайларда маршруттар бойынша ұшуды отандық авиакомпаниялармен қатар жүзеге асыру мүмкіндігін кеңейтуге жол ашады. Осылайша, шетелдік авиакомпаниялардың келуі үшін жағдайлар жасалды. «Ашық аспан» енгізілген режимінің арқасында 20-дан астам ірі шетелдік авиакомпания (Finn Air, Qatar Airways, Wizz Air, NEOS, LOT Polish, Jazeera Airways, VietJet Air, Air Cairo, Red Sea, Anadolu Jet, Kish Air, My Freighter, MAVI GOK, Salam Air, IndiGo, FlyNas, Loong Airlines, Air Asia X и др) тартылды.

IPO қорытындысы бойынша «AirAstana» АҚ-дағы «Самұрық-Қазына» ҰӘҚ» АҚ-ның үлесі 51%-дан 41%-ға, ал «BAE Systems» компаниясының үлесі 49%-дан 16,95%-ға төмендеді, бұл компаниялардың одан әрі дамуы үшін 120 млн. USD тартуға мүмкіндік берді. Осылайша, «AirAstana» АҚ акцияларының 42%-ы нарыққа берілді және қазіргі кезде түрлі институционалдық және жеке инвесторларға тиесілі (мұндай тәсіл жекешелендіру және инвестицияларды тарту стратегиясының табысты іске асырылғанын көрсетеді).

Ұялы байланыс нарығында Агенттіктің бастамалары Power International Holding катарлық холдингінің келуіне жәрдемдесті. Мобильді байланыстың жетекші операторларының бірі «Мобайл Телеком-Сервис» ЖШС-ны (бренд Tele2/Altel) «Қазақтелеком» АҚ-дан сатып алу ұялы байланыс нарығындағы мемлекеттік қатысу үлесін екі есе қысқартуға мүмкіндік берді және өз кезегінде Beeline және Kcell мобильдік операторлары бар телекоммуникациялық сектордағы бәсекелестікті күшейтуге жәрдемдеседі.

Осы бастамалар экономиканың маңызды секторларын монополиясыздандыру және шетелдік инвестицияларды тарту бойынша іске асырылып жатқан мемлекеттік саясаттың жарқын көрінісі болды.

1.2. Бәсекелестікті қорғау саласындағы заңнаманы жетілдіру

Тауар биржаларының қызметін реттеуді жетілдіру бойынша шаралар қабылдау бойынша жұмыс шеңберінде 2024 жылғы 30 желтоқсанда Мемлекет басшысы «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне биржа саудасы және кәсіпкерлік мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасының Заңына (бұдан әрі –Биржалық сауда туралы заң) қол қойды.

Осы Заңды қабылдау тауар биржаларында бәсекелестікті жоюға жол бермеуге, тауар биржалары нарығында бағалық айла-шарғылар қаупін азайтуға, алдыңғы қатарлы сауда құралдарына қол жеткізуге, сондай-ақ тауар биржалары туралы заңнаманың сақталуын мемлекеттік бақылауды қатаңдатуға бағытталған реттеушілік талаптарды арттырады. Атап айтқанда мынадай нормалар қабылданды:

- стандартталмаған тауарлар бойынша биржалық сатып алуды жою;

- Үкіметке Әлеуметтік маңызы бар биржалық тауарлармен сауданы жүзеге асыратын тауар биржаларының тізбесін айқындау және Әлеуметтік маңызы бар биржалық тауарлардың тізбесінің өзін бекіту бойынша құзырет беру;

- Үкіметке тауар биржасының мүшелері үшін мүше жарналарының толық тізбесін белгілеу және олардың ең жоғары мөлшерін белгілеу құзыретін беру;

- тауар биржаларына, биржалық брокерлер мен клирингтік орталықтарға қатысты мемлекеттік бақылауды қатаңдату;

- Агенттікке тауар биржаларының, биржалық брокерлердің және клирингтік орталықтардың лицензияларын тоқтата тұру және айыру құзыретін беру;

- Агенттікке биржалық сауда-саттыққа жосықсыз қатысушылардың тізілімін жүргізу құзыретін беру және т.б.

Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрінің 2015 жылғы 26 ақпандағы № 142 бұйрығымен бекітілген Биржалық тауарлардың тізбесінде көмір, мұнай өнімдері және т.б. тауарлар бойынша тауар биржалары арқылы міндетті түрде өткізуге жататын ең кіші үлестер және аталған міндет қолданылатын субъектілердің санаты көзделеді.

Кәсіпкерлік субъектілерінің ресурс ұстаушылардың тауар биржалары арқылы міндетті түрде өткізуге жататын тауардың ең кіші үлесін сату міндеттемелерін орындамауы тиісті тауар нарығына кіруді шектеуге, бәсекелестікке жол бермеуге, шектеуге және жоюға әкеледі және (немесе) осы өнімді өзінің қызметі үшін пайдаланатын нарық субъектілерінің және осы тауарды соңғы тұтынушылардың (халық) заңды құқықтарына қысым жасайды.

«Таза парақтан» реттеуді енгізу жұмыстары шеңберінде Агенттік бәсекелестікті қорғау саласындағы нормативтік құқықтық актілерге олардың жаңа реттеушілік саясаттың базалық шарттарына сәйкестігін тұрғысынан талдау жүргізді.

13 НҚА-дан (2 заңға тәуелді акт, 11 заңға тәуелді НҚА) тұратын бәсекелестік саласындағы реттеуші актілердің тізбесі қалыптастырылды. Жоғарыда аталған реттеуші актілердегі барлық талаптарға ревизия жүргізілді. Кәсіпкерлік субъектілеріне қойылатын талаптардың жалпы саны - 314.

Талдау нәтижелері бойынша 314 талаптан 55 талапты қайта қарау, оның ішінде 21-сін толық алып тастау, 34-ін жеңіл жағына қарау өзгерту ұсынылды.

1.3. Мемлекеттің кәсіпкерлікке қатысу үлесін шектеу

2024 жылғы мамырда Жекешелендіру жөніндегі ұлттық офис (бұдан әрі – Офис) құрылды. Ұлттық офистің жұмысын үйлестіру үшін жауапты орган болып Агенттік айқындалды. Бүгінгі күні мемлекеттің экономикаға қатысу тәсілдері тұжырымдамалық түрде қайта қаралды. Айрықша ерекшелік тауар нарықтарының жұмыс істеу шарттарын және реттеушілік ортаны өзгерту болды.

Жұмыс қорытындысы бойынша Ұлттық офис 475 квазимемлекеттік сектора субъектісін (3 трлн теңгеге жуық теңгерімдік құнмен) жекешелендіру ұсынды, бұл өткен жылдардағы мәндерден 10 есе көп. 3,4 трлн теңге мөлшерінде кірісті бәсекелес ортаға босату және бюджетті 6,5 млрд теңгеге үнемдеу күтіледі. Мемлекеттік активтерді басқару моделін жаңғырту жоспарда тұр.

Сонымен қатар, өткен жылдармен салыстырғанда (2022 жылы 105 кәсіпорын, 2023 жылы - 43) жекешелендіру мәселесіндегі белгілі бір табыстарға қарамастан, оларды шешуді Офис алаңында іске асыру қажет деп есептейтін бірқатар мәселелер қалып отыр.

Бірінші. Тауар нарықтарын кең қамтумен байланысты, экономиканың мемлекет қатысатын салаларының бір бөлігі өткен жылы Офистің жұмысына кірген жоқ.

Мысалы, Офис өткен жылдың қорытындысы бойынша IT, ӘКК, геология, мұнай сервисі және құрылыс салаларында экономиканың үлкен бөлігін толық талдаған жоқ. Биылғы жылдың соңында Үкіметке ұсыныстар осы салаларда мемлекет иелігінен алу трендін жалғастырып, «жаппай» жекешелендіру мәселесінде Мемлекет басшысының тапсырмаларын мүлтіксіз орындауды қамтамасыз етер еді.

Екінші. 542 Жарлықта 50%-дан астам мемлекет қатысатын кәсіпорындардың қызметін талдау тікелей көзделген. Сонымен қатар, алдын ала деректер бойынша елімізде 50%-дан аз мемлекет үлесі бар 263-ке жуық кәсіпорын жұмыс істейді, бұл өзін-өзі ақтаған жобалар бөлігінде Кәсіпкерлік кодекстің нормаларын бұзуға мүмкіндік береді.

Үшінші. Бүгінгі күні қолданыстағы мемлекеттің экономикаға қатысуын реттеу әдіснамасында КММ құру кезінде монополияға қарсы органның келісімін алу қажеттілігі көзделмеген.

Алайда, практика көрсеткендей, ЖАО, кәсіпорын құруды монополияға қарсы органмен келісу рәсімін болдырмау үшін коммерциялық қызметтерді жүзеге асыруға қабілетті КММ құрайды.

Мысалы, ШҚО-да 2024 жылы абаттандыру және мәдениет салаларында екі коммуналдық мекеме құрылды; Шымкент қаласында аумақты абаттандыру, жолдарды тазарту, салттық қызметтер саласында бес коммуналдық мекеме қызметін жүзеге асырады; Қызылорда облысында төрт КММ абаттандыру және көгалдандыру және т.б. қызметтерін жүзеге асырады.

КММ құру және оған әлеуетті кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыруға мүмкіндік беретін функцияларды беру арқылы мемлекеттің экономикаға қатысуының өсуін болдырмау үшін коммуналдық мемлекеттік мекемелерге анықталған кезде мұндай жағдайларды кейіннен жоюмен коммерциялық қызметтерді көрсету тұрғысынан талдау жүргізуді қамтамасыз ету қажет.

Төртінші. Мемлекеттік компаниялардың, әсіресе ұлттық холдингтердің қызметі мәселелері бойынша ұзақ мерзімді пайымды айқындайтын құжаттың болмауы.

Осыған орай, ЭЫДҰ қағидаттарына және ұсынымдарына сәйкес Офис алаңында мыналарды көздейтін мемлекеттік меншікке иелік ету саясатын бекіту мәселесін қарау қажет деп есептейміз:

- сол немесе өзге мемлекеттік меншікке иелік ету қажеттілігіне нақты негіздемелер;

- мемлекеттің экономикаға араласуының қағидаттары мен тәсілдері;

- мемлекеттің кейбір секторлардағы меншікке құқығы;

- ашық басқаруды жүзеге асыру үшін басқарушы мемлекеттік органдардың рөлі;

- мемлекеттік компанияларды бәсекелес ортада реттеу;

- мемлекеттің экономикадағы стратегиялық мүдделері.

Екінші кезең мемлекеттің экономикаға қатысу көрсеткішін қайта қарау бола алады.

Бүгінгі күні экономиканы мемлекет иелігінен алу бойынша жалғыз негізгі жоспарлы көрсеткіш мемлекет бақылайтын ұйымдардың ЖҚҚ сомасының ЖІӨ-ге қатынасы ретінде есептеледі. ЭЫДҰ Қазақстанға арналған өзінің ұсынымдарында бұл көрсеткіш мемлекеттің экономикаға қатысуын бағалау үшін сәйкес келмейтінін көрсетеді. Мемлекеттің қатысу деңгейін экономикадағы жеке салалар мен секторлар бойынша ескеру қажет.

Жалпы, ЭЫДҰ ЭЫДҰ елдерінің Тауар Нарықтарын Реттеу Индикаторларын (OECD Indicators of Product Market Regulation – PMR Indicators) пайдалануды ұсынады. ЭЫДҰ 18 PMR Indicators талдайды, олар экономикадағы мемлекеттік иелену мен бақылаудың ауқымы мен салдарларын объективті бағалауды білдіреді. Қазақстан ЭЫДҰ елдеріндегі орташа мәндерден барлық дерлік көрсеткіш бойынша артта қалды. PMR 18 көрсеткішінің әрқайсысы бойынша Үкіметтің оларды ЭЫДҰ бойынша орташа мәннен төмен деңгейге дейін төмендету үшін жылдар бойынша нақты жоспар болуы тиіс.

Сонымен қатар, 542 Жарлыққа сәйкес жаппай жекешелендіру 2028 жылғы 31 желтоқсанға дейін аяқталуы тиіс, бұл көптеген нарықтарда бағаны реттеуге байланысты іске асыру қиын болуы мүмкін.

Мысалы, тарифтерді кросс-субсидиялау (сумен жабдықтау, электрмен жабдықтау және су бұру қызметтері) Үкімет жоспарлары бойынша 2029 жылға қарай 16 өңірде (20-дан) сақталады. Тарифтік реттеуді 2027 жылдың соңына дейін жою жоспарланып отыр. Сондай-ақ табиғи монополиялар салаларында баға белгілеудің ынталандырушы тәсілін практикалық түрде енгізу мәселесі шешімін тапқан жоқ.

Осы шараларсыз мемлекет активтерінің көпшілігі (электр энергиясын өткізу, беру нарығы, мұнай өңдеу, мұнай өндіру және өткізу, тауарлық газды тасымалдау нарығы және т.б.) жеке инвестициялар үшін қызығушылық тудырмайды, бұл жекешелендірудің жаңа толқынының сәтсіз аяқталуын білдіреді. Сондықтан осы нарықтарда бағаларды реттеуді жою мәселесін шешу және содан кейін ғана активтерді жекешелендіру қажет.

Мемлекеттік кәсіпорындарды мониторингтеу бойынша

Мемлекеттік компаниялардың кәсіпкерлік ортаға қатысуының ұлғаюы жағдайында Агенттік квазимемлекеттік кәсіпорындарға жүзеге асыратын қызмет түрлеріне келісімдердің болуы тұрғысынан мониторинг жүргізеді.

2024 жылға арналған жоспар-кестеге сәйкес 790-нан астам субъектілердің қызметіне мониторинг жүргізіліп, 330-дан астам нұсқама шығарылды.

Практика көрсеткендей, жиі ретте монополияға қарсы органның нұсқамаларына не мониторингті бастау туралы актілеріне субъектілер кәсіпкерлікті мемлекеттік органдардың заңсыз қол сұғушылықтарынан қорғауға бағытталған Әкімшілік рәсімдік-процестік кодекс шеңберінде сот органдарына шағым жасайды.

Агенттік ағымдағы жылы да мониторинг жүргізуді жоспарлап отыр, жоспар-кестеге мыналар енгізілді:

- «Қазақ құрылыс және сәулет ғылыми-зерттеу және жобалау институты» АҚ және акцияларының (жарғылық капиталға қатысу үлестерiнiң) елу пайыздан астамы мемлекетке тиесілі олармен үлестес тұлғалар;

- «Қазақстан жол ғылыми-зерттеу институты» АҚ және акцияларының (жарғылық капиталға қатысу үлестерiнiң) елу пайыздан астамы мемлекетке тиесілі олармен үлестес тұлғалар;

- «Инновациялық технологиялар паркі» дербес кластерлік қоры және акцияларының (жарғылық капиталға қатысу үлестерiнiң) елу пайыздан астамы мемлекетке тиесілі олармен үлестес тұлғалар.

Қолданыстағы құқықтық нормаларды, атап айтқанда әкімшілік деректерді жинауға арналған нысандарды бекітуді көздейтін Әкімшілік дереккөздердің әкімшілік деректерді өтеусіз негізде ұсыну қағидаларын (Қазақстан Республикасы Статистика агенттігінің 2010 жылғы 14 шілдедегі № 183 бұйрығымен бекітілген) қолданыстағы Мемлекеттік кәсіпорындардың, акцияларының (жарғылық капиталға қатысу үлестерiнiң) елу пайыздан астамы мемлекетке тиесілі заңды тұлғалардың және олармен үлестес тұлғалардың қызметіне жүзеге асырылатын қызмет түрлерін құру, кеңейту және (немесе) өзгерту кезінде монополияға қарсы органның келісімін алу, сондай-ақ монополияға қарсы органның келісімі алынған сол қызмет түрлерін ғана жүзеге асыру тұрғысынан мониторинг жүргізу қағидаларына өзгерістер мен толықтырулар енгізіледі.

Мемлекеттік тапсырмалар бойынша

Бюджет заңнамасына сәйкес квазимемлекеттік сектор субъектілеріне мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық тұрақтылығын және (немесе) әлеуметтік-мәдени дамуын қамтамасыз етуге бағытталған жекелеген қызметтер көрсетуге тікелей тапсырыс беру мемлекеттік тапсырма болып табылады.

Осы тетіктің болуы өте шұғыл, маңызды және күрделі жобаларды (мысалы: сейсмикалық мониторинг, тегін медициналық көмектің кепілдік берілген көлемін қаржыландыруды қамтамасыз ету, зымыран-ғарыш қызметінің әсеріне ұшыраған аумақты мониторингтеу және т.б.) іске асыру кезінде мемлекеттің қатысу қажеттілігіне негізделген.

Мемлекеттік тапсырмаларды жүзеге асыру кезінде бизнестің мүдделері қозғалатындықтан, бәсекелестік құрамдауыш толық жойылады, мемлекеттік тапсырмаларды жоспарлау монополияға қарсы органның оң қорытындыларының болуы ескеріле отырып жүзеге асырылады.

Мемлекеттің қатысуын және мемлекеттік тапсырмалар институтының тауар нарықтарындағы бәсекелестіктің жай-күйіне әсерін азайту мақсатында конкурстық рәсімдер арқылы жеке секторға қосалқы мердігерлікке берілетін қаражат көлемі бойынша жыл сайынғы прогрессивті көрсеткіш (2024 ж. – 7%) белгіленді.

Агенттік конкурстық рәсімдер арқылы белгілі бір қаражат көлемін жеке секторға қосалқы мердігерлікке беру бойынша жұмыс жүргізді.

Осы жұмыс нәтижесінде қолда бар 405,9 млрд. теңгеден 35,4 млрд. теңге (немесе 8,7%) бәсекелес ортаға берілді.

Операторлар бойынша

Агенттіктің қызметіндегі маңызды бағыт монополиялық операторлардың функцияларын қысқарту және реттеу болып қалады.

Алайда, орталық мемлекеттік органдар экономиканың түрлі секторларында жаңа операторлар құрып, ведомстволық бағынысты ұйымдарға айрықша құқықтар беруді жалғастырады. Бұл жиі ретте тендер өткізбестен заңда айқындалған ұйымдардан тауарлар мен қызметтерді сатып алуды жүзеге асыруға мүмкіндік беріп, конкурстық рәсімдерді айналып өтуге тырысуымен байланысты.

Өз қызметін жүзеге асыру барысында Агенттік функциялары қолданыстағы заңнамада бекітілген 20 операторды қосымша анықтады. Оның ішінде:

6 арнайы құқық субъектілері деп танылды және Тізілімге енгізілді;
9 олардың тиісті және сабақтас тауар нарықтарына әсерін талдау сатысында тұр;
5 оларды арнайы құқық субъектілері деп тануға арналған талаптарға сәйкес келмейді.

2024 жылы 8 мемлекеттік монополия және арнайы құқық субъектісінен 13 өтінім бойынша баға сараптамасы жүргізілді, бұл 1 000-нан астам қызметті қамтиды.

Өнеркәсіп және құрылыс министрлігіне және оның ведомстволық бағынысты ұйымы «Мемлекеттік сараптама» РМК-ге баға белгілеу қағидаларын бәсекелестік туралы заңнамаға сәйкес келтіру бөлігінде Кәсіпкерлік кодекстің нормаларын бұзуды тоқтату туралы нұсқамалар шығарылды.

Осы нұсқамаларды орындамағаны үшін Құрылыс және ТКШ істері комитетінің, сондай-ақ «Мемлекеттік сараптама» РМК-нің бірінші басшысы әкімшілік жауапкершілікке тартылды.

Қосымша заңнамада белгіленген шектеулерді сақтамағаны үшін (Кәсіпкерлік кодекстің 193-бабының 3-тармағы) екі мемлекеттік монополия субъектісі және екі арнайы құқық субъектісі әкімшілік жауапкершілікке тартылды.

Осы бағыттағы жұмыс жалғасып жатыр.

Қызмет түрлерінің тізбесі бойынша

542 Жарлыққа сәйкес Агенттік төрағасының 2024 жылғы 28 мамырдағы № 130/НҚ бұйрығымен міндетті түрде жекешелендіруге, таратуға және қызмет түрлерін қысқаруға жататын мемлекеттік объектілерге қойылатын өлшемшарттарды қамтитын Жекешелендіру жөніндегі ұлттық офистің жұмыс істеуіне арналған әдіснама бекітілді.

Бұдан басқа, Кәсіпкерлік кодекстің нормаларына сәйкес мемлекеттің экономикадағы рөлі мемлекеттің кәсіпкерлік қызметке шектеулі қатысуы қағидатына негізделетінін атап өткен жөн.

Айталық, Кәсіпкерлік кодекстің 196-бабы 1-тармағының 3) тармақшасына сәйкес Агенттік мемлекеттің кәсіпкерлік ортаға қатысуының орындылығын белгілеу жолымен жыл сайын, есепті жылдан кейінгі жылдың 5 қаңтарынан кешіктірмей, Қазақстан Республикасының Үкіметіне мемлекеттік кәсіпорындарды, акцияларының (жарғылық капиталға қатысу үлестерiнiң) елу пайыздан астамы мемлекетке тиесілі заңды тұлғаларды және олармен үлестес заңды тұлғаларды бәсекелестік ортаға беру жөніндегі ұсыныстарды және мемлекеттік кәсіпорындар, акцияларының (жарғылық капиталға қатысу үлестерiнiң) елу пайыздан астамы мемлекетке тиесілі заңды тұлғалар және олармен үлестес заңды тұлғалар жүзеге асыратын қызмет түрлерінің тізбесін (бұдан әрі – Қызмет түрлерінің тізбесі) жаңартып отыру жөнінде ұсыныстарды жібереді.

Жүргізілген талдау қорытындысы бойынша Агенттік Үкімет Аппаратына Тізбеден алып тастау ұсынылатын 42 қызмет түрін (ЭҚЖЖ) қоса бере отырып, тиісті хат жіберді.

Сол немесе өзге тауар нарығында қызметін жүзеге асыратын нарық субъектілерінің толық тізбесі мемлекеттік кірістер және статистика органдары мәліметтерінің негізінде белгіленді.

Мемлекеттік кірістер саласындағы уәкілетті органнан, мемлекеттік статистиканың ақпараттық-талдамалық жүйесінен алынған ақпаратқа сәйкес нарық субъектілері және оларды сәйкестендіруші деректер айқындалды: атауы (ұйымдық-құқықтық нысанын көрсете отырып), салық төлеушінің сәйкестендіруші нөмірі, заңды мекенжайы, кәсіпкерлік субъектісінің санаты.

Жұмыс істеп тұрған нарық субъектілерін құрамын анықтау статистика деректеріне сәйкес жүргізілді, Тізбеде рұқсат етілген 419 қызмет түрі бойынша жұмыс істеп тұрған субъектілердің жалпы саны барлық меншік нысанының 380 мыңға жуық субъектісін құрады, оның ішінде шамамен 7,7 мың субъект - мемлекет қатысатын нарық субъектілері.

Тауар нарығының көлемін есептеу Мемлекеттік кірістер комитеті ұсынған мәліметтер негізінде, нарық субъектілерінің тауарды сандық мәнде өткізу сомасы ретінде айқындалды.

Қолданыстағы Тізбені талдау квазимемлекеттік сектор субъектілерінің жоқ екендігін не бірқатар қызмет түрлерінде бәсекелестік деңгейінің дамығанын көрсетті.

Кәсіпкерлік кодекстің 196-бабы 1-тармағының 3) тармақшасын, 90-6-бабын іске асыру үшін Агенттік «Мемлекеттік кәсіпорындар, акцияларының (жарғылық капиталға қатысу үлестерiнiң) елу пайызынан астамы мемлекетке тиесілі заңды тұлғалар және олармен үлестес тұлғалар жүзеге асыратын қызмет түрлерінің тізбесін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2015 жылғы 28 желтоқсандағы № 1095 қаулысына өзгеріс енгізу туралы» қаулы жобасын (бұдан әрі – қаулы жобасы) әзірледі, онда Тізбеден квазимемлекеттік сектор үшін рұқсат етілген 419-дан 42 ЭҚЖЖ-ны алып тастау көзделеді.

Бұл ретте, 29 мемлекеттік органмен келісу кезінде ескертулер алынды, осыған орай талқылау және түпкілікті ұстаным әзірлеу бойынша 8 кеңес өтті.

Бұдан басқа, өңірлерде бәсекелестікті дамыту деңгейін ескере отырып мемлекеттік компаниялардың қызмет түрлерін қысқарту шеңберінде Агенттік бәсекелестіктің даму деңгейін ескерумен ЭҚЖЖ-ның әрбір коды үшін географиялық шекараларды белгілеу, сондай-ақ кәсіпорындардың, акцияларының (қатысу үлестерiнiң) 50%-дан астамы мемлекетке тиесілі заңды тұлғалардың және олармен үлестес тұлғалардың қатысу мерзімін белгілеу (шектеу) бойынша жұмыс жүргізіп жатыр.

Мемлекеттік және квазимемлекеттік сатып алу

2024 жылы жүргізілген мемлекеттік сатып алуға бәсекелестікті қорғау саласындағы заңнамаға сәйкестігі тұрғысынан талдау шеңберінде Агенттік мынаны анықтады.

2023 жылы бір көзден алу тәсілімен мемлекеттік сатып алу көлемі 1,5 трлн теңгені, 2024 жылда– 2,1 трлн теңгені құрады.

Табиғи монополия – бұл нарықтың жай-күйі, бұл ретте бәсекелестікті құру тауарлардың, жұмыстардың, көрсетілетін қызметтердің осы түрін өндіру немесе ұсыну ерекшелігіне байланысты экономикалық себептер бойынша мүмкін емес немесе орынсыз. Осыған орай, тиісті негізді алып тастау мүмкін емес.

Сонымен бірге, 2024 жылы Агенттік рұқсат беру тізбесінен табиғи монополиялар салаларына жатпайтын тауарларды, жұмыстарды, көрсетілетін қызметтерді алып тастау жолымен осы негіз бойынша сатып алу көлемін қысқарту бойынша жұмыс жүргізді.

Анықтама: Қаржы министрлігіне осы тармақты пайдалана отырып, сатып алу қолжетімді тауарларды, жұмыстарды, көрсетілетін қызметтерді форматтық-логистикалық бақылауға енгізу рәсімін регламенттеуді талап етумен нұсқама шығарылды. Монополияға қарсы ден қою шаралары қабылданғанға дейін тапсырыс берушілер табиғи монополиялар субъектілері өндіретін кез келген тауарларды, жұмыстарды, көрсетілетін қызметтерді сатып ала алды.

2022 жылғы сәуірде норма күшіне енді, оған сәйкес бір көзден алу тәсілімен ведомстволық бағынысты ұйымдардың қызметтерін сатып алуға ұқсас тауарларды, жұмыстарды, көрсетілетін қызметтерді (бұдан әрі – ТЖҚ) өндіретін жеке кәсіпкерлердің жоқ екендігі туралы монополияға қарсы органның қорытындысы болған кезде жол беріледі. Келісуді енгізу екі жыл бойы оң серпінді (шарттар саны 43%-ға қысқарды) көрсетіп, осы тармақты пайдалану жиілігін қысқартуға жәрдемдесті. Қалған сатып алу факт бойынша бюджеттік заңнаманы айналып өтіп, ведомстволық бағынысты ұйымдарды ұстауға мемлекеттік органдардың шығындары болып табылады.

Бюджет заңнамасына сәйкес бюджеттік өтінім бюджеттік бағдарламалар әкімшілері шығындары лимиті негізінде және шегінде жасалады. Сонымен қатар, бюджеттік бағдарламалар әкімшілері бюджеттік өтінімге ведомстволық бағынысты ұйымның ТЖҚ сатып алу шығыстарын осы ұйымды ұстауға қажет сомада қосады.

Бюджеттік бағдарламалар әкімшілеріне оны ұстау шығыстарын негіздеуден гөрі, ТЖҚ-ны ведомстволық бағынысты ұйымнан сатып алу қажеттілігін негіздеумен бюджеттік өтінімді келісу оңайырақ.

Осы сатып алуды жүзеге асыру шын мәнінде ведомстволық бағынысты ұйымдарды бюджеттік қаржыландыру нысаны болады.

Бұдан басқа, шығындар сомасын арттыру есебінен мемлекеттік сатып алу туралы шартты тікелей жасасу арқылы бір көзден алу тәсілімен сатып алуды бұрмалауға болады, себебі бюджеттік өтінімге ТЖҚ сатып алу бойынша растайтын материалдар (шығындар түрлері бойынша есептеулер, мәлімделген шығыстардан экономкалық әсерді бағалау, түсіндірме жазба және т.б.) қоса беріледі.

«Самұрық-Қазына» АҚ (бұдан әрі – Қор) сатып алуын талдауға қатысты

Қор ақпаратына сәйкес бір көзден алу тәсілімен сатып алу көлемінің өсуі объективті факторларға негізделген: Үкіметтің тапсырмалары, ОТП-мен оффтейк-келісімшарттар жасасу, тауарларды шетелдік өндірушілерден тікелей сатып алу, тауарлық газды сатып алу, сондай-ақ төтенше жағдайлардың (ТЖ) салдарларын жою.

Бұл ретте, 2024 жылдың қорытындысы бойынша, бір көзден сатып алудың құрылымында 17% (364 млрд теңге) ТЖ салдарларын жоюға жұмсалады, ал қалған Қор көрсеткен факторларға барлығы - 9% (203 млрд теңге). Бір көзден сатып алудың жалпы құрылымында үлкен бөлікке – 57% (1,2 трлн теңге) холдингішілік кооперация ие.

Осылайша, бәсекелестік емес сатып алу көлемінің ұлғаюының негізгі факторы Қордың топішілік сатып алуы болды.

Осы мәселе бойынша Агенттіктің ұстанымы Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (бұдан әрі – ЭЫДҰ) зерттеу қорытындыларымен расталады. ЭЫДҰ бір көзден сатып алу көлемінің өсуі ашықтықпен және бәсекелестікпен байланысты қосымша тәуекелдер тудыратын сатып алуды өткізудің жеке тәртібінің болуымен байланысты екенін атап өтеді.

Қазіргі кезде холдингішілік кооперация ішінде бәсекелес ортада кеңінен таралғандарды қоса алғанда, тауарлардың, жұмыстардың, көрсетілетін қызметтердің 101 атауын сатып алуға жол беріледі. Мысалы: аутстаффинг – 4 846 жеке кәсіпорын; демалыс үйлерінің қызметтері – 2 033 кәсіпорын; ақпараттық жүйелерді сүйемелдеу – 692 кәсіпорын; бағдарламалық қамтылымды әзірлеу – 566 кәсіпорын; геологиялық сүйемелдеу – 582 кәсіпорын; санаторийлік-курорттық демалыс – 197 кәсіпорын.

2023 жылғы 1 қаңтарда Агенттік Қордың Сатып алу тәртібіне өзгерістер мен толықтырулар енгізуді келісуге уәкілетті мемлекеттік органдардың бірі болып айқындалды.

2023-2024 жылдың өткен кезеңінде Қор өзгерістерді келісумен 138 рет жүгінді, бұл ретте бір көзден алу тәсілімен сатып алуды қысқартуға бағытталған бір де бір ұсыныс түскен жоқ. Керісінше, монополияға қарсы орган холдингішілік кооперациялар тізбесін 142 позицияға кеңейтуді, бір көзден алу тәсілімен геологиялық барлау жұмыстарын сатып алуды, ұялы операторлар үшін сатып алудың ерекше тәртібін көздейтін Қордың ұсыныстарын қабылдаған жоқ.

Мемлекеттік сатып алуды Қордың сатып алуымен салыстырған кезе қарама-қайшы трендтер анықталады. Мемлекеттік сатып алуда бір көзден сатып алу үлесі тұрақты төмендейді: 2021 жылы – 39%, 2022 жылы – 25%, 2023 жылы – 24%, 2024 жылғы 6 ай қорытындысы бойынша – 23%. Қорда, керісінше айтарлықтай өсу байқалады: 2021 жылы – 14%, 2022 жылы – 24%, 2023 жылы – 57%, 2024 жылғы 6 ай қорытындысы бойынша – 66%.

Агенттіктің пікірінше, бұл үрдіс ішінара реттеудегі тұжырымдамалық ерекшеліктерге негізделген. Мемлекеттік сатып алуда жеке реттеуші саясатты қалыптастырып, заңнаманың сақталуын бақылауды жүзеге асырады, ал мемлекеттік органдар осы қағидаларды тапсырыс берушілер ретінде қолданады. Сонымен қатар, Қордың сатып алуында әдіснама әзірлеу, тәртіптің сақталуын бақылау және сатып алуды өткізудің өзі Қордың қолында шоғырланған. Мұндай тәсіл жиі ретте мүдделер қақтығысының айқын белгілерін білдіреді.

Мысалы, «Қазатомөнеркәсіп» ҰАК» АҚ құбыр өнімдерін сатып алуда әлеуетті жеткізушілерде кемінде екі өндірістік желінің болуы туралы талап негізсіз белгіленген, бұл конкурстық құжаттамаға бір ғана кәсіпорынды сәйкес келеді деп тануға әкеп соқты. Алайда, орталықтандырылған қызмет бәсекелестікті мұндай шектеуді негізсіз деп есептеді. .

Сонымен қатар, сот дәлелдеген мотор майларын сатып алу кезінде жекелеген субъектілерді мүдделік қолдау фактісі, сондай-ақ жақында ғана болған 10 млрд. теңге сомасына вагондар жинау қызметтерін сатып алу стратегиясын бекіту жағдайы, онда біліктілік құжаттамасы екі нақты жеткізушіге бағдарланған, бұл ретте олардың біреуі операциялық қызметті жүзеге асырған жоқ, бұл салық аударымдарының жоқтығымен расталады.

Осыған орай, Қордың Сатып алу қағидаларын әзірлеу жөніндегі функцияларды Үкіметтің қарамағына толық беру орынды шешім болады. Қазіргі кезде «Бәйтерек» ҰБХ» сияқты ұқсас корпоративтік құрылымы бар ұйымдарды қоса алғанда, 6000-нан астам квазимемлекеттік сектор субъектісі Қаржы министрлігі әзірлеген қағидалар бойынша табысты жұмыс істеп келеді, және операциялық қызметте қиындыққа ұшырамайды.

Сондай-ақ ашықтықты қамтамасыз ету және сатып алуға қолжетімділікті кеңейту үшін:

- «Мемлекеттік сатып алу туралы» Заңға ұқсас «сары парақтар» қағидатын енгізуді, сондай-ақ сатып алу стратегияларын Агенттікпен міндетті келісуді көздейтін Қордың Сатып алу тәртібіне өзгерістер енгізу;

- Қордың Директорлар кеңесі жанынан Бәсекелестікті дамыту және сатып алу комитетін құру ұсынылады.

1.4. Мемлекеттік қолдау шараларын мониторингтеу

2024 жылы Агенттік мемлекеттік қолдау шараларын көрсететін тұлғалардың қызметіне Кәсіпкерлік кодекстің 194-бабында көзделген талаптарды сақтау тұрғысынан мониторинг жүргізді.

Мониторингпен «QazTrade» сауда саясатын дамыту орталығы» АҚ, «Қазақстандық индустрия және экспорт орталығы» АҚ (бұдан әрі – QazIndustry), «Kazakh Tourism» ұлттық компаниясы» АҚ және «Astana Hub» халықаралық IT-стартаптар технопаркі» КҚ қамтылды.

Қолданыстағы заңнамаға сәйкес QazIndustry еңбек өнімділігін арттыруға және өнеркәсіптік-инновациялық қызмет субъектілерінің тауарларын, жұмыстары мен көрсетілетін қызметтерін ішкі нарыққа жылжытуға бағытталған шығындардың бір бөлігін өтейді.

«Astana Hub» халықаралық IT-стартаптар технопаркі» КҚ-ның қызметі Қазақстанда ақпараттық-коммуникациялық технологияларды дамытуға, АКТ саласындағы өнеркәсіптік-инновациялық қызметті іске асыру үшін қолайлы жағдайлар жасауға, сондай-ақ жаңа технологияларды дамыту, зерттеулер жүргіздің ұйымдастырушылық, экономикалық және әлеуметтік шарттарын одан әрі жетілдіру, жаңа технологияларды әзірлеу және оларды коммерцияландыруға жәрдемдесу үшін бизнестің, стартаптардың, инвесторлардың, оқу және ғылыми-зерттеу мекемелерінің тиімді өзара іс-қимылын ынталандыратын кәсіби орта құруға бағытталған.

Мемлекеттік қолдау шаралары үш бағытта көрсетіледі:

1) «Astana Hub» IT-стартаптар технопаркіне қатысушыларға жеңілдіктер беру;

2) «Seed money» IT-стартаптарын қаржыландыру;

3) «Tech Orda» бағдарламасы бойынша IT-мамандар даярлау мақсатында жеке тұлғаларды оқытуды қаржыландыру.

«Kazakh Tourism» ұлттық компаниясы» АҚ кәмелетке толмаған жолаушыларды Қазақстан Республикасының аумағында әуе жолымен тасымалдау кезінде (Kids Go Free бағдарламасы бойынша субсидиялау) туристік өнімге енгізілген билет құнын субсидиялауды әкімшілендіреді.

Жоғарыда аталған операторларды мониторингтеу қорытындысы бойынша нарық субъектілеріне жеке кәсіпкерлікті мемлекеттік қолдау шараларына тең қолжетімділік беру белгілері анықталған жоқ.

Сонымен бірге, «QazTrade» ССДО» АҚ қызметін мониторингтеу шеңберінде Қазақстан Республикасының бәсекелестікті қорғау саласындағы заңнамасын бұзу белгілері анықталды.

Ішкі құжаттарды зерделеу барысында өтінімдерді қарау мерзімін негізсіз созу фактілері анықталды. Заңнамаға сәйкес мемлекеттік қолдау алуға өтінімді қараудың ең ұзақ мерзімі 3 айды құрайды. Алайда, қарау және шешім қабылдау мерзімі 500 күнге дейін жететіні анықталды.

Бұдан басқа, жекелеген жағдайларда кәсіпкерлердің өтінімдері түскен күні тіркелмеген, осылайша арыз берушілерге қатысты кемсітушілік жағдайлар жасалды.

Осыған орай, «QazTrade» ССДО» АҚ-ға мемлекет нарық субъектілерінің қызметін реттеу функцияларын берген ұйымның әрекеттерінде (әрекетсіздігінде) Қазақстан Республикасының бәсекелестікті қорғау саласындағы заңнамасын бұзушылық белгілерінің болуы туралы хабарлама шығарылды, онда мыналар байқалды:

1) өтінім мерзімін және тіркеуді бұзу;

2) шығындарды өтеу сомасын ұлғайтуға немесе азайтуға әкеп соққан, есептеуде шекті деңгейді қате қолдану;

3) нарық субъектілері шығындарының бір бөлігін өтеуге өтінімдерді қарау кезінде тең емес тәсіл.

Хабарламаның белгіленген мерзімде орындалмауына байланысты, тергеп-тексеру жүргізіліп, оның ішінде ішкі монополияға қарсы комплаенсті әзірлеу және (немесе) комплаенс-офицерді енгізу, өтінімдерді тіркеу мерзімдерін регламенттеу және қараудың белгіленген мерзімін сақтау, сондай-ақ өтінімді қарау кезінде субъективті факторды азайтуға немесе жоюға мүмкіндік беретін шығындарды өтеу процесіне автоматтандыруды енгізу арқылы мемлекеттік қолдау шараларына тең қол жеткізуді қамтамасыз етуге бағытталған шаралар қабылдау туралы монополияға қарсы нұсқама шығарылды.

Нұсқама талаптары белгіленген мерзімде орындалды.

1.5. Үкіметпен бәсекелестікті дамыту бойынша жұмыс

«Бәсекелестікті дамыту жөніндегі мемлекеттік саясаттың негізгі бағыттары туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің 2020 жылғы 31 желтоқсандағы № 484 Жарлығымен Қазақстан Республикасында бәсекелестікті дамытуға жәрдемдесу және проактивті бәсекелестік саясатты енгізу, оның ішінде орталық мемлекеттік және жергілікті атқарушы органдары қызметінің басым бағыты деп жарияланды.

Осыған орай, Бәсекелестікті қорғау және дамыту тұжырымдамасын іске асыру шеңберінде Агенттік Үкіметпен бірлесіп бәсекелестік және салалық саясаттың өзара іс-қимылын оңтайландыру мақсатында 2022 жылы жекелеген тауар нарықтарында бәсекелестікті дамыту бойынша бірлескен жұмыс жүргізіп жатыр. Атап айтқанда, осы бағыт шеңберінде бәсекелестікті дамыту жөніндегі жол карталары қабылданып жатыр. Есепті кезеңде бәсекелестікті дамыту жөнінде 10 жол картасы қабылданды.

1) Агроөнеркәсіптік кешен саласында бәсекелестікті дамыту жөніндегі жол картасы (БҚДА 2024 жылғы 21 тамызда АШМ, СИМ және СРИМ-мен бірлесіп бекітті) 8 іс-шараны іске асыру көзделген, оның ішінде: орындауда жатыр – 4, орындалды – 4 (50%).

Анықтама:

- оңтүстік өңірлерде суармалы су қажеттілігі қамтамасыз етілді;

- күріш пен жұмыртқа өндірушілерден сауда желілеріне тікелей сатып алу көзделді: СИМ отандық өнімді жылжыту үшін өндірушілермен және сауда желілерімен меморандумдарға қол қойды.

- шекті сауда үстемесін бақылау күшейтілді: ағымдағы жыл басынан бастап ЖАО 1058 өнімсіз делдалды және сауда үстемесін арттыру фактілерін анықтады (991 – әкімшілік хаттама жасалды, 67 өнімсіз делдал жойылды). СИМ-нің аумақтық департаменттері 1499 әкімшілік қаулы қабылдады, оның ішінде 316-сы бойынша 22,3 млн теңгеден астам сомаға айыппұл салынып, 1183 ескерту шығарылды.

- 5-тен 150 АЕК-ке дейінгі әкімшілік айыппұлдар енгізу жолымен сауда үстемесін арттырғаны үшін жауапкершілік қатаңдатылды;

2) Денсаулық сақтау саласында бәсекелестікті дамыту жөніндегі жол картасы (БҚДА 2024 жылғы 12 маусымда ДСМ-мен бірлесіп қайта бекітті) 24 іс-шараны іске асыру көзделген, оның ішінде: орындауда жатыр – 15, орындалды – 9 (37,5%).

Анықтама: 952 рецептісіз препаратты бағалық реттеу жойылып, дәрілік заттар мен медициналық бұйымдарға шекті бағаларды қалыптастыру тәсілдері жаңартылды. Сондай-ақ Қазақстанда дәрілік заттарды тіркеу және қайта тіркеу мемлекеттік қызметі енгізілді. Оң серпін байқалады: бөлшек саудада орта есеппен баға төмендеген. Қазіргі кезде медициналық ұйымдардың барлық сатып алуы электрондық форматқа көшірілді, бұл оның ашықтығын айтарлықтай арттырады және сатып алу тізіміне өтінім беруді автоматтандыру енгізіледі;

3) ТМККК шеңберінде және (немесе) МӘМС жүйесінде дәрілік заттар мен медициналық бұйымдарды сақтау және тасымалдау қызметтері бәсекелестікті дамыту жөніндегі жол картасы (БҚДА 2024 жылғы 7 қазанда ДСМ-мен бірлесіп қайта бекітті) 7 іс-шараны іске асыру көзделген, оның ішінде: орындауда жатыр – 2, орындалды – 5 (71%).

Анықтама: фармацевтикалық нарық субъектілерінің қатысуымен «ТМККК шеңберінде және МӘМС жүйесінде дәрілік заттарды сақтау, дәрілік заттарды тасымалдау, медициналық бұйымдарды сақтау, медициналық бұйымдарды тасымалдау қызметтерін сатып алуды бөлу» тақырыбына фокус-топ өткізілді; дәрілік заттар мен медициналық бұйымдарды сақтау және тасымалдау қызметтерін сатып алу бөлінді (ДСМ-нің 2024 жылғы 25 желтоқсандағы № 111 бұйрығы); 6 өңір бойынша «Медициналық бұйымдарды сақтау және тасымалдау қызметтерін сатып алу», «Тиісті дистрибьюторлық практика алу үшін «қойма үй-жайларын жалға алу» жобалары бойынша пилоттық сынақтан өткізу жүргізіліп жатыр;

4) Пайдалы қатты қазбаларды өндіру кезінде сервистік қызметтер көрсету нарығында бәсекелестікті дамыту жөніндегі жол картасы (БҚДА 2024 жылғы 12 қыркүйекте ӨҚМ-мен бірлесіп бекітті) 4 іс-шараны іске асыру көзделген, оның ішінде: орындауда жатыр – 3, орындалды – 1 (25%).

Анықтама: «Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы» Кодекске CRIRSCO әдіснамасы бойынша қорлар мен ресурстарды есепке алуға көшуді қамтамасыз ету бөлігінде тиісті түзетулер енгізілді, ПҚҚ бойынша жүргізілген аукциондар нәтижелері «E-Qazyna.kz» платформасында ашық қолжетімділікте жарияланады.

Бұл түзетулер жер қойнауын пайдалану саласына инвестициялық тартымдылықты қамтамасыз етуге бағытталған.

5) Темір-бетон конструкциялар үшін арматура прокаты нарығында бәсекелестікті дамыту жөніндегі жол картасы (БҚДА 2024 жылғы 29 тамызда ӨҚМ-мен бірлесіп бекітті) 3 іс-шараны іске асыру көзделген, 100% орындалды.

Анықтама:

- мемлекеттік сатып алуды жүзеге асыру кезінде шет мемлекеттерден шығарылатын арматураны ұлттық режимнен алып тастау белгіленді (ҚР Үкіметінің 2024 жылғы 16 наурыздағы № 191 қаулысы);

- құймалардағы немесе басқа бастапқы нысандардағы темір және легирленбеген болатты ҚР-дан барлық көлік түрлерімен әкетуге тыйым салу енгізілді (ӨҚМ-нің 2024 жылғы 11 қарашадағы № 389 бұйрығы);

- қара және түсті металдардың сынықтары мен қалдықтарын ҚР-дан барлық көлік түрлерімен әкетуге тыйым салу енгізілді (ӨҚМ-нің 2024 жылғы 21 қазандағы № 370 бұйрығы).

Бұл шаралар отандық индустрияны дамытуға ынталандыруға, импортқа тәуелділікті азайтуға, орта және жоғары бөліністер өнімдерін өндіруді ұлғайтуға бағытталған;

6) Телекоммуникациялар нарығында бәсекелестікті дамыту жөніндегі жол картасы (БҚДА 2024 жылғы 2 тамызда ЦДИАӨМ-мен бірлесіп бекітті) 3 іс-шараны іске асыру көзделген, 100%.орындалды.

Анықтама:

Телекоммуникация желілерінің қосылу және өзара іс-қимыл жасау қағидаларына (МЦДИАӨМ-нің 2024 жылғы 2 тамыздағы № 465/НҚ бұйрығы) шағын және орта байланыс операторларының ұялы операторлармен түйіспе бойынша, қосушы операторға қосуға техникалық шарттар беру туралы өтінімді қосушы оператор жіберген кезде талаптарды қысқарту мүмкіндігін беру бөлігінде нарыққа кіру кедергілерін жоюға бағытталған өзгерістер енгізілді.

Бұл өзгерістер телекоммуникация қызметтерін көрсетудің тең мүмкіндіктерін құру, кедергілерді жою және қол жеткізуді оңайлату мақсатында ұялы операторлар және шағын (орта) операторлар арасында өзара қосылуды қамтамасыз етуге бағытталған;

7) Ипотекалық кредиттеу нарығында бәсекелестікті дамыту жөніндегі жол картасы (БҚДА 2024 жылғы 27 желтоқсанда ҰБ, «Бәйтерек» ҰӘҚ, ҚНРДА, ҰЭМ, ӨҚМ-мен бірлесіп бекітті) 3 іс-шараны іске асыру көзделген (орындауда жатыр).

Халықтың тұрғын үй құрылыс жинақтарын тарту жолымен ЕДБ арасында сау бәсекелестікті қалыптастыру халықты тұрғын үймен қамтамасыз етудің тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді, тұтынушыларда таңдау құқығын кеңейтеді;

8) Тауарлық газды бөлшек саудада өткізу нарығында бәсекелестікті дамыту жөніндегі жол картасы (БҚДА 2024 жылғы 31 желтоқсанда Энергетикаминімен және ҰЭМ-мен бірлесіп бекітті) 3 іс-шараны іске асыру көзделген (орындауда жатыр, іске асыру мерзімі – 2025 жылғы 4-тоқсан). Жол картасын іске асыру тауар нарығын қайта өңдеу көлемін ұлғайтуға бағытталған, ішкі және сыртқы нарық арасындағы бағалар теңсіздігін қысқартады;

9) Теміржол көлігі саласында бәсекелестікті дамыту жөніндегі жол картасы (БҚДА 2024 жылғы 23 қыркүйекте КМ, ҰЭМ ТМРК-мен бірлесіп бекітті) 5 іс-шараны іске асыру көзделген (орындауда жатыр), инфрақұрылымға тең емес қол жеткізуді жоюға және жүк тасымалдау нарығында бәсекелестіктің пайда болуы үшін жағдайлар жасауға бағытталған;

10) Көліктік-экспедиторлық қызметтер және астық таситын вагондар операторының қызметтері нарықтарында бәсекелестікті дамыту жөніндегі жол картасы (БҚДА 2024 жылғы 23 қыркүйекте КМ-мен бірлесіп бекітті) 2 іс-шараны іске асыру көзделген (орындауда жатыр). Жол картасын іске асыру қосымша қызметтерді күштеп таңуға мүмкіндік беретін операцияларды қайта қарау бөлігінде кедергілерді жоюға мүмкіндік береді.

Анықтама: КМ жанында Нормативтік құқықтық базаны және теміржол қызметтері нарығындағы субъектілердің іс-қимыл технологиясын жетілдіру жөніндегі жұмыс тобы жұмыс істейді, оның құрамына бизнес-қоғамдастықтың мүдделі субъектілері енгізілген. Жұмыс тобының отырыстарында «Атамекен» ҚР ҰКП-дан ұсыныстар қаралады.

Осылайша, экономиканың тиісті салаларында бәсекелестікті дамытуға жәрдемдесу жұмысына үкіметтік органдар тартылды.

«Халықпен бірге!» «Amanat» партиясының 2023-2027 жылдарға арналған сайлауалды бағдарламасын орындау жөніндегі жол картасына сәйкес Агенттікке жыл сайын кемінде 10 кедергіні жою жөніндегі іс-шаралар бекітілген.

Кедергілерді жою шараларын іске асыру денсаулық сақтау, ТКШ салаларында, ЖКХ, байланыс, электр энергетикасы, мұнай өнімдері, авиатасымалдау нарықтарында бәсекелестікті дамытуға бағытталған.

Кедергілерді жою Қазақстан Республикасының заңнамалық актілеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу арқылы жүзеге асырылады.

2024 жылы тауар нарығына кірудің 13 кедергісі жойылды:

Медициналық техниканы бағалық реттеумен байланысты бәсекелестікті дамытуға арналған кедергі.

Монополияға қарсы органға «Атамекен» ҰКП бағаларды мемлекеттік бақылаудың тиімсіз және өнімсіз тетігі ретінде медициналық техниканы бағалық реттеуді жою туралы ұсыныспен жүгінді.

Әлемдік практикада медициналық техникаға бағалардың толық реттеу көзделмеген.

Сонымен қатар, бірыңғай дистрибьютордың сатып алуы шеңберінде медициналық техниканы жеткізушілер медициналық техникаға шекті бағаларды талдауға мемлекеттік сараптама ұйымының қорытындысын ұсынуға міндетті.

Бұл қызмет басқа референттік елдерде ұқсас жабдықты салыстыру тұрғысынан қандай да бір қосымша талдау жүргізбестен, арыз беруші ұсынған деректер негізінде ақылы (бір сараптамалық қорытындыға 12500 теңге) көрсетілді. Өтінімдерді қараудың ұзақ мерзімі (күнтізбелік 60 күн және одан көп) және қорытындыны уақтылы алмау жеткізушілерге теріс әсерін тигізді, ол күтпеген шығыстарға (мысалы, УСҚ жалға алу, кедендік шығыстар) тап болып, тендерге қатысуға өтінім беруге үлгермеді.

Сонымен қатар, медициналық техникаға іс жүзіндегі баға ашық конкурс шеңберінде қалыптастырылады, бұл сараптама ұйымы тарапынан сараптамалық қорытынды алу қажет емес екенін көрсетеді. Алайда, бұған қарамастан, кәсіпкерлік субъектілері қолданыстағы заңнама салдарынан мемлекеттік сараптама ұйымына ақы төлеуге мәжбүр.

Айтылғанды ескере келе, Агенттік Денсаулық сақтау министрлігіне «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» Кодекстің (бұдан әрі – Денсаулық туралы Кодекс) 245-бабына медициналық техникаға шекті бағаларға талдау жүргізуді алып тастау бөлігінде өзгерістер мен толықтырулар енгізу бойынша ұсыныстар жіберді. Медициналық техниканы бағалық реттеу бойынша норманы алып тастайтын түзетулер Бизнес мәселелері жөніндегі заңда көзделген.

Көгалдандыру саласында бәсекелестікті шектеумен байланысты бәсекелестікті дамытуға арналған кедергі

Бүгінгі күні жергілікті атқарушы органдар көгалдандыру саласында мемлекеттік сатып алуды жүзеге асыру кезінде «Мемлекеттік сатып алу туралы» Заңның 20-бабы 1-тармағының 1) тармақшасына сілтеме жасайды, онда көгалдандыру саласында түрлі жұмыстарды (ағаштарды, бұталарды отырғызу/қайта отырғызу, гүлзарларды күтіп ұстау, көгалдарға күтім жасау жұмыстары) біріктіру есебінен лоттарды ірілендіру көзделеді, осылайша осы қызметтер нарығында бәсекелестікті шектейді.

Осы кедергіні жою мақсатында, Агенттік өз құзыреті шеңберінде Елді мекендердің жасыл екпелерін жасау, күтіп-баптау және қорғаудың үлгілік қағидаларына (Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрінің 2023 жылғы 23 ақпандағы № 62 бұйрығы):

- «өзара байланысты жұмыстар кешені» деген ұғыммен толықтыру;

- жасыл екпелерді күтіп-баптау және қорғау бойынша жүзеге асырылатын жұмыстарды бөлу бөлігінде өзгерістер енгізу бойынша бірнеше рет ұсыныстар жіберді.

Агенттіктің ұсыныстарын Экология және табиғи ресурстар министрлігі қолдады, сондай-ақ осы қағидаларға тиісті түзетулер енгізіліп, олар 2024 жылғы 4 маусымнан бастап күшіне енді.

Анықтама: жоғарыда аталған Қағидалардың 27-тармағына сәйкес «Жасыл екпелерді құру, күтіп ұстау және қорғау өзара байланысты жұмыстардың мынадай кешендеріне бөлінеді:

1) ағаштарды, бұталарды, көпжылдық гүлдер мен бұталы қоршауды үш жылдық күтіммен (қажет болса топырақты ауыстыру арқылы) отырғызу;

2) бір жылдық гүлзарлар мен көгалдардың құрылысы;

3) ағаштарды кесу, қайта отырғызу;

4) үш жылдық күтімімен ағаштарды өтемдік отырғызу;

5) жасыл екпелерді күтіп-ұстау (жасыл екпелерді күту және оларға қызмет көрсету);

6) жасыл екпелерді мониторингтеу, түгендеу».

Санитариялық-қорғаныш аймақтары қағидаларын қайта қараумен байланысты бәсекелестікті дамытуға арналған кедергі

«Адамның өмір сүру ортасы мен денсаулығына әсер ету объектілері болып табылатын объектілердің санитариялық-қорғаныш аймақтарына қойылатын санитариялық-эпидемиологиялық талаптар» санитариялық қағидалармен (Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің м.а. 2022 жылғы 11 қаңтардағы № ҚР ДСМ-2 бұйрығымен бекітілген, бұдан әрі – Санитариялық қағидалар) зауыт пен тұрғын үй секторы арасында арақашықтықты норматив бойынша 50-100 метрден сақтау нормасы реттеледі. Санитариялық қағидаларға өзгерістер енгізгенге дейін жұмыс істеп тұрған зауыттардың қызметін тоқтата тұру алаңдаушылық туғызады.

Атап айтқанда, жаңалықтарды ескере отырып, Денсаулық сақтау министрлігінің Санитариялық-эпидемиологиялық бақылау комитеті Жeтicу облысы бойынша санитариялық-эпидемиологиялық бақылау комитетіне 1953 жылы салынған кәсіпорындарды іс жүзінде тоқтатуға әкелетін, зауыттар мен тұрғын үйлер арасындағы санимтариялық аймақтың болмауына байланысты, «Текели ГМЖ» ЖШС және «Уштобе Айдын» ЖШС сүт кәсіпорындарына бұрын берілген санитариялық қорытындыларды кері қайтарып алуды тапсырды.

Денсаулық сақтау министрінің міндетін атқарушының 2024 жылғы 4 мамырдағы № 18 бұйрығымен Санитариялық қағидаларға жұмыс істеп тұрған объектілерге шығарындыларды зертханалық зерттеу негізінде санитариялық-қорғаныш аймағының шекарасын азайтуға мүмкіндік беретін өзгерістер енгізілді.

Google компаниясының өз мобильдік қосымшалары мен сервистері үшін артықшылықты жағдайлар ұсынумен байланысты бәсекелестікті дамытуға арналған кедергілер.

Агенттік 2022 жылы Google LLC, Google Ireland Limited және Google Commerce Limited компаниясына (бұдан әрі – Google) Әрекеттерінде үстем жағдайды теріс пайдалану белгілерінің бар екені туралы хабарлама жіберді.

Жоғарыда аталған хабарламаны орындау үшін 2024 жылы Google компаниясы Android ОЖ басқаруындағы мобильдік құрылғыларда жаңартылғаннан кейін Chrome браузерін бірінші іске қосқанда іздеу жүйесін таңдаудың екі факторлы «өткізбейтін» терезесін көрсету түріндегі шараны іске асырған болатын.

Жаңа құрылғыларда таңдау терезесін көрсету осы құрылғылар белсендірілгеннен және «Chrome» таңдау терезесі «кірістірілген» нұсқаға дейін жаңартылғаннан кейін жүзеге асырылады. Пайдаланушы виджетті немесе «Chrome» браузерін ашқан кезде таңдау терезесін көреді.

Осылайша, Google ақпаратына сәйкес 2024 жылғы 1 маусымдағы жағдай бойынша:

- Android операциялық жүйесі бар 4 843 890 мобильдік құрылғыда таңдау терезесі көрініп тұр. Айталық, осы құрылғыларда екі факторлы таңдау терезесі «кірістірілген» нұсқаға дейін «Chrome» браузерін жаңарту автоматты түрде немесе қолмен жүзеге асырылды. Бұл ретте, осы құрылғыларды пайдаланушылар мұндай жаңартудан кейін «Chrome» ашып, тиісінше таңдау терезесін көрді.

- пайдаланушылар 4 827 906 мобильдік құрылғыда екі факторлы таңдау терезесін пайдаланумен іздеу жүйесін таңдады (таңдау терезесі көрсетілген барлық құрылғының 97,7%-ы). Қалған 0.03% құрылғыны пайдаланушылар таңдау терезесін көрген шығар, бірақ «Chrome» жауып, іздеу жүйесін таңдаған жоқ. Алайда, аталған пайдаланушылар «Chrome» келесі ашқан кезде таңдау терезесін көреді, себебі таңдау терезесін өткізу мүмкін еместігі функциясы кірістірілген.

- пайдаланушыларға таңдау терезесі көрінетін құрылғылар санының одан әрі өсуі күтіледі. Бұл ағымдағы жылы барлық пайдаланушылар Chrome таңдаудың екі факторлы терезесі «кірістірілген» нұсқаға дейін жаңартқан жоқ, мұндай жаңарту жүргізілсе де, барлық пайдаланушылар мұндай жаңартудан кейін «Chrome» ашқан жоқ.

Таңдау терезесі көрінетін құрылғылар саны біртіндеп артады және тиісті таңдау жасалады деп күтіледі.

2024 жылғы 1 маусымдағы жағдай бойынша пайдаланушылардың таңдауы мынадай:

пайдаланушылардың 82.95%-ы іздеу жүйесі ретінде Google таңдады;
пайдаланушылардың 17.04%-ы іздеу жүйесі ретінде Yandex таңдады.

Виртуалды операторлармен жұмыс істеу мүмкіндігімен байланысты бәсекелестікті дамытуға арналған кедергі.

Мемлекет басшысының атына виртуалды операторлардың жұмыс істеуінің заңнамалық мүмкіндігі бөлігінде телекоммуникациялар саласында бәсекелестікті дамыту мәселелері бойынша хат жіберілді. Бұл іс-шара іске асырылған жағдайда, байланыс саласындағы заңнамаға сәйкес жай операторлардың қуатын жалға алуға мүмкіндік береді, бұл өз кезегінде нарықта бәсекелестікті дамыту әлеуетін ұлғайтады және заңнамадағы кедергілерді жояды. Осы ұсыныстарды Президент Әкімшілігі қолдады.

Ағымдағы жылы «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне байланыс, цифрландыру, инвестициялық ахуалды жақсарту және артық заңнамалық регламенттеуді болғызбау мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» 2024 жылғы 21 мамырдағы Қазақстан Республикасының Заңымен салалық заңнамаға бірқатар түзетулер енгізілді.

Айталық, Байланыс туралы заңға ұялы байланыстың виртуалды операторы - ұялы байланыс қызметтерін көрсету үшін бір немесе бірнеше ұялы байланыс операторларының инфрақұрылымын пайдаланатын байланыс операторы деген ұғым енгізілді.

Негізгі қуат меншік иелерінің мұнай өнімдерінің көлемін алуға негізсіз бас тартумен байланысты бәсекелестікті дамытуға арналған кедергілер.

2023 жылы мұнай өнімдерін көтерме саудада өткізу нарығындағы бәсекелестіктің жай-күйін талдау қорытындысы бойынша Агенттік «ҚМГ» ҰК» АҚ және «Petrosun» ЖШС тұлғасында негізгі қуат иелерін анықтады. Негізгі қуат меншік иелерінің мұнай өнімдерін сатудан заңсыз бас тартуы кедергілер болды.

Мұнай өнімдерінің көлемін алуда заңсыз бас тартуды жою мақсатында Агенттік Негізгі қуатқа тең қол жеткізу қағидаларына (Агенттік төрағасының 2022 жылғы 13 маусымдағы № 15 бұйрығымен бекітілген, бұдан әрі – Негізгі қуат қағидалары) отын тапшылығы кезеңінде мұнай өнімдерінің қолжетімді көлемін бөлу тәртібін регламенттейтін түзетулер әзірлеп, енгізді.

Осылайша, Негізгі қуат қағидаларының 4-3-тармағына сәйкес негізгі қуат иесі хабарламаны алған күннен бастап күнтізбелік алпыс күн өткен соң өзінің қызметін Негізгі қуат қағидаларының талаптарына сәйкес келтіреді.

Бұл ретте, жоғарыда аталған субъектілер өздерінің қызметін Негізгі қуат қағидаларына сәйкес келтіру мерзімін ұзарту туралы бірнеше рет өтінішхат берді.

Айталық, «ҚМГ» ҰК» АҚ және «Petrosun» ЖШС мұнай өнімдерін сатудың электрондық жүйесін әзірлеп, пайдалануға енгізді, ол 2024 жылғы 1 наурыздан бастап мұнай өнімдерін сатып алуға барлық өтінімдерді қабылдайды. Осылайша, өтінімдерді қараудың ашықтығы қамтамасыз етілді.

ТМККК және МӘМС шеңберінде дәрілік заттар мен медициналық бұйымдарға бағаны жыл сайын тіркеу немесе тіркелген бағаны қайта тіркеу қажеттілігімен байланысты бәсекелестікті дамытуға арналған кедергі.

Бұрын фармацевтикалық нарық субъектілері монополияға қарсы органға дәрілік заттарға бағаны жыл сайын тіркеу немесе қайта тіркеу туралы норманы алып тастау туралы ұсыныспен жүгінді.

Тегін медициналық көмектің кепілдік берілген көлемі шеңберінде және (немесе) міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру жүйесінде дәрілік заттардың, сондай-ақ медициналық бұйымдардың шекті бағалары мен үстеме бағаларын реттеу және қалыптастыру қағидаларына (Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2020 жылғы 11 желтоқсандағы № ҚР ДСМ-247/2020 бұйрығымен бекітілген, бұдан әрі – Бағаларды реттеу қағидалары) сәйкес мемлекеттік сараптама ұйымы ТМККК шеңберінде және (немесе) МӘМС жүйесінде дәрілік заттардың саудалық атауына шекті бағалар жобасын қалыптастыруды жыл сайын 31 желтоқсаннан кешіктірілмей берілген ТМККК шеңберінде және (немесе) МӘМС жүйесінде бағаны тіркеу немесе тіркелген бағаны қайта реттеу туралы өтініштерге сәйкес ТМККК шеңберінде және (немесе) МӘМС жүйесінде тіркелген бағалар негізінде жүзеге асырады.

Нәтижесінде, өндірушілер бүкіл талап етілетін құжаттарды жинау, уақыт, қаржы ресурстарын жоғалту сияқты барлық қиындықтармен бағаны қайта тіркеу рәсімін жыл сайын өтуге мәжбүр, бұл да нарыққа инновациялық дәрілік заттардың шығуын тежеуге әкелді.

Бұдан басқа, Денсаулық туралы Кодексте дәрілік заттарға бағаны жыл сайын қайта тіркеу туралы норма көзделмеген.

2024 жылғы 20 тамызда Денсаулық сақтау министрлігі Бағаларды реттеу қағидаларына дәрілік заттарға бағаларды міндетті түрде жыл сайын тіркеу немесе қайта тіркеу туралы норманы алып тастау бөлігінде өзгерістер енгізді.

Суды есепке алу аспаптарын сататын нарық субъектілеріне артықшылықтар берумен байланысты бәсекелестікті дамытуға арналған кедергі.

Сумен жабдықтау және су бұру жүйелеріндегі суды есепке алу аспаптарын таңдау, монтаждау және пайдалану қағидаларында (Ұлттық экономика министрінің 2015 жылғы 28 тамыздағы № 621 бұйрығымен бекітілген, бұдан әрі – Суды есепке алу аспаптары қағидалары) суды есепке алу аспаптарын сынақтан өткізу рәсімі көзделмеген, бұл өз кезегінде елді мекендерде сумен жабдықтау және су бұру жүйелерін пайдалануды жүзеге асыратын су шаруашылығы ұйымдары тарапынан оларды коммерциялық есепке алуға қабылдаудан бас тартуға әкеледі.

Практика бар, оған сәйкес сумен жабдықтау ұйымдары сынақ режимінде апробациядан өткізіп, деректерді қашықтан беру функциясы бар және белгілі бір жеткізушілерден ғана сатып алынған суды есепке алу аспаптарын коммерциялық есепке алуға қабылдайды.

Сонымен қатар, су бұру жүйелерінде деректерді қашықтан жинау мен беруге арналған ақпараттық-өлшеу жүйесінің (бұдан әрі – АӨЖ) қызметтерін сататын нарық субъектілеріне артықшылықтар беру фактісі бар.

Агенттіктің 2024 жылғы 7 желтоқсандағы бұйрығымен «Бәсекелестікті қорғау және монополистік қызметті шектеу шеңберінде табиғи монополиялар және квазимемлекеттік сектор субъектілері көрсететін міндетті қызметтер тізбесін бекіту туралы және «Бәсекелестікті қорғау және монополистік қызметті шектеу шеңберінде табиғи монополиялар және квазимемлекеттік сектор субъектілерінің міндетті қызметтерді көрсету қағидаларын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрінің 2019 жылғы 16 қаңтардағы № 6 бұйрығына өзгерістер мен толықтыру енгізу туралы» Агенттік төрағасының 2023 жылғы 12 шiлдедегi № 9 бұйрығына табиғи монополиялар субъектілерінің сынақ режимінде апробация нәтижелері бойынша суды коммерциялық есепке алудың ақпараттық-өлшеу жүйесін пайдалануға рұқсат беруі бөлігінде толықтырулар енгізді.

Жоғарыда аталған норма суды есепке алу аспаптарын және АӨЖ жеткізушілердің арыз беруінің, сондай-ақ табиғи монополиялар субъектілерінің суды коммерциялық есепке алуды АӨЖ пайдалану туралы рұқсат беру туралы шешім қабылдауының ашықтығын қамтамасыз етеді.

Астық қолхаттары тізіліміне қол жеткізуді ұсыну қызметтері нарығында бәсекелестікті болмауымен байланысты бәсекелестікті дамытуға арналған кедергі.

Агенттік ауыл шаруашылығы тауар өндірушілері үшін астық қолхаттарын есепке алу үшін Qoldau ақпараттық жүйесінде тіркеу және абоненттік төлем құнына қатысты Ақмола облысы шаруа қожалықтары («AgroNik» ЖШС) басшыларының ұжымдық өтінішін қарады. Астықты сандық-сапалық есепке алуды жүргізу және өндірушілер (астық қолхаттарын ұстаушылар) үшін астықты астық қолхаттары бойынша сату үшін жазылымға төлем енгізу талаптары белгіленді. 2023 жылы ауыл шаруашылығы тауар өндірушілері (астық қолхаттарын ұстаушылар) үшін жазылым 21 АЕК-ті (72 450 теңге), астық қабылдау кәсіпорындары үшін 36 АЕК-ті (124 200 теңге) құрады. 2024 жылы ауыл шаруашылығы тауар өндірушілері (астық қолхаттарын ұстаушылар) үшін жазылым 30 АЕК-ті (110 760 теңге), астық қабылдау кәсіпорындары үшін 36 АЕК-ті (124 200 теңге) құрады.

Осылайша, шаруа қожалықтары арасында әлеуметтік шиеленісті күшейтетін, астық қолхаттарын тіркеуші тарапынан астық қолхаттарын ұстаушылардың мемлекеттік электрондық тізіліміне қолжетімділік беру құнын жыл сайын ұлғайту байқалады.

Тіркеушіні айқындау бойынша ашық конкурс өткізу қағидаларына (Премьер-Министрдің орынбасары – Ауыл шаруашылығы министрінің 2019 жылғы 25 қаңтардағы № 33 бұйрығымен бекітілген) сәйкес астық қолхаттарын тіркеуші жалғыз қатысушы «Ақпараттық-есептеу орталығы» АҚ (бұдан әрі – «АЕО» АҚ) болып айқындалды, оның функцияларына оның ішінде тіркеуші ақпараттық жүйені пайдаланушыларға ақылы электрондық қызметтер көрсету жатады.

АШМ деректері бойынша, осы нарықта астық қолхаттарын тіркеушіге қойылатын талаптарға сәйкес келетін ұйымдар - жарғылық капиталына мемлекет қатысатын, бағалық қағаздар нарығында жұмыс тәжірибесі бар заңды тұлға жоқ.

Астық қолхаттарын ұстаушылардың мемлекеттік электрондық тізілімін жүргізу нарығындағы бәсекелестіктің жай-күйіне жүргізілген жоспардан тыс талдау (бұдан әрі - Талдау) қорытындысы бойынша нарықтағы жалғыз субъект «АЕО» АҚ-ның үстем үлесі - 100%, яғни нарық монополияландырылған.

Осыған орай, Талдау қорытындысы бойынша «АЕО» АҚ-ны Кәсіпкерлік кодекстің 193-бабының 1-тармағына сәйкес Qoldau.kz ақпараттық жүйесінде астық қолхатын ұстаушылардың жеке шотына қызмет көрсету бойынша арнайы құқық субъектісі деп тану ұсынылды.

Анықтама: Агенттік төрағасының 2024 жылғы 27 маусымдағы № 149/НҚ бұйрығымен «АЕО» АҚ мына операторлық функциялар бойынша арнайы құқық субъектілерінің мемлекеттік тізіліміне енгізілді:

1), оған мемлекеттiк мүлiктi ұйымдастыру мен есепке алу саласында бiрыңғай техникалық саясатты iске асыру бойынша мiндеттер, сондай-ақ мемлекеттік мүлік жөніндегі уәкілетті орган бекітетін тізбеге сәйкес мемлекеттік мүлік жөніндегі уәкілетті органның аумақтық бөлімшелерінің активтерін басқару және пайдалану жөніндегі функциялар жүктелген мемлекеттік мүлікті есепке алу саласындағы бірыңғай оператор;

2) тіркеуші.

Нарық субъектісін арнайы құқық субъектілерінің тізіліміне енгізу қызметті Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес мемлекеттік реттеуді, оның ішінде мемлекеттік басқарудың тиісті саласына (аясына) басшылықты жүзеге асыратын мемлекеттік органның монополияға қарсы органмен тауарларды, жұмыстарды, көрсетілетін қызметтерді өндірумен технологиялық тұрғыдан байланысты қызмет түрлерінің тізбесін келісу бойынша бекітуін көздейді.

Отандық индустрияны дамытуды ынталандырумен байланысты бәсекелестікті дамытуға арналған кедергі.

Арматура өткізу нарығын жоспарлы талдау қорытындысы бойынша арматураны өзі өндіру көлемі нарық қажеттілігінің 47%-ын жабатыны анықталды. Бұл ретте, жоғары импортқа тәуелділік сақталады.

Осыған орай, Өнеркәсіп және құрылыс министрлігіне арматураны ұлттық режимнен алып тастау бойынша ұсыным жіберілді.

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2024 жылғы 16 наурыздағы № 191 қаулысымен мемлекеттік сатып алуды жүзеге асыру кезінде шет мемлекеттерден шығарылатын арматураны ұлттық режимнен алып тастау белгіленді.

Аталған іс-шара отандық индустрияны дамытуға ынталандыруға, уменьшение импортқа тәуелділікті азайтуға және ұлттық экономиканы дамытуға бағытталған.

ЖЭО-ның электр энергиясының барлық көлемін кепілдендірілген сатып алудағы артықшылығы жойылды.

Атап айтқанда, «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне жылу энергетикасы, электр энергетикасы және реттеліп көрсетілетін қызметтер мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» 2024 жылғы 8 шілдедегі Заң шеңберінде Бірыңғай сатып алушы ЖЭО-дан жылыту жұмысы режимінде (жылу өндірумен байланысты жұмыс режимі) өндірілетін электр энергиясын ғана кепілдендірілген сатып алады, ал конденсациялық жұмыс (жылу өндірумен байланысты емес) режимде өндірілетін электр энергиясын ЖЭО орталықтандырылған сауда-саттықта сату қажет.

Осылайша, электр энергиясының бүкіл көлемін кепілдендірілген сатып алу бөлігінде ЖЭО-ның артықшылықты жағдайы жойылды.

Электр энергиясын кепілді жеткізушілер болып табылатын электр энергиясының көтерме сауда нарығының субъектілерін Атаулы көмек алушылардың тізіміне енгізу қажеттілігімен байланысты бәсекелестікті дамытуға арналған кедергі.

«Қазақстандық энергиямен жабдықтау ұйымдарының қауымдастығы» ЗТБ-ның «Алматыэнергосбыт» ЖШС-ны Атаулы көмек алушылардың тізіміне (бұдан әрі – Тізім) енгізуге қатысты өтінішін қарау барысында Агенттік Табиғи монополияларды реттеу комитеті Алматы қаласы бойынша департаментінің 2023 жылғы 13 қазандағы уәжді қорытындысына сәйкес «Алматы энергосбыт» ЖШС Тізілімге енгізілгені анықталды.

Бұл ретте, нарық субъектілері «АРЭК-энергосбыт» ЖШС, «Караганда Жылу Сбыт» ЖШС және басқалар Тізілімге енгізілген жоқ, ал осы субъектілерде сол кезеңде электр энергиясын сатып алуға орташа өлшенген бағалары бірыңғай сатып алушыға қарағанда төмен болды.

Осыдан кейін, «Электр энергиясын кепілді жеткізушілер болып табылатын электр энергиясының көтерме сауда нарық субъектілерінің атаулы көмек алушыларының тізімін бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрінің 2023 жылғы 22 желтоқсандағы№ 276 бұйрығына өзгерістер енгізу туралы» Ұлттық экономика вице-министрінің 2024 жылғы 14 ақпандағы № 50 бұйрығымен Тізімге барлық кепілді жеткізушілер енгізілді, осылайша бұл кедергі жойылды.

РЖС бөлу бойынша сауда-саттыққа қатысушының кемінде алты облысты, республикалық маңызы бар қалаларды және астананы қамтитын телекоммуникациялардың және (немесе) ұялы байланыстың тармақталған магистральдық желісінің болу қажеттілігімен байланысты бәсекелестікті дамытуға арналған кедергі.

Ұялы байланыс нарығындағы бәсекелестіктің жай-күйіне жүргізілген талдау шеңберінде Агенттік Жиіліктер белдеулерін, радиожиіліктерді (радиожиілік арналарын) иелікке беру, радиоэлектрондық құралдар мен жоғары жиіліктi құрылғыларды пайдалану, сондай-ақ азаматтық мақсаттағы радиоэлектрондық құралдардың электромагниттік үйлесімділігін есептеуді жүргізу қағидаларына (Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрінің м.а. 2015 жылғы 21 қаңтардағы № 34 бұйрығымен бекітілген, бұдан әрі – Жиіліктер белдеулерін беру қағидалары) ұялы байланыс қызметтерін көрсету тауар нарығына кіру кедергісі анықталды.

Қағидалардың 60-тармағына сәйкес радиожиілік спектрін бөлу бойынша сауда-саттыққа қатысу үшін қатысушының кемінде алты облысты (географиялық нөмірлеу аймақтарын), республикалық маңызы бар қалаларды және астананы қамтитын телекоммуникациялардың және (немесе) ұялы байланыстың тармақталған магистральдық желісі болуға тиіс.

Бұл талаптар аталған инфрақұрылымы жоқ жекелеген операторларға Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі өткізетін сауда-саттық арқылы радиожиілік ресурсына қол жеткізуде айтарлықтай қиындық тудырды, бұл өз кезегінде байланыс нарығында бәсекелестікті дамытуға кедергі болды.

Осыған орай, Агенттік Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігіне аталған кедергіні жою және аталған талапты Жиілік жолақтарын беру қағидаларынан алып тастау арқылы саладағы бәсекелестікті дамытуға бағытталған әрекеттерді жасау туралы ұсынымдар жіберді

Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрінің 2024 жылғы 22 сәуірдегі № 246/НҚ бұйрығымен Агенттіктің ұсынымдарын ескере отырып, Жиілік жолақтарын беру қағидаларына өзгерістер енгізілді.

1.6. Бұзушылықтарды анықтау және жолын кесу

2024 жылы 156 хабарлама жіберілді, оның 84,6%-ы (132 хабарлама) орындалды.

Анықтама: 2023 жылы 238 хабарлама жіберілді, 202 (84,9%) орындалды.

4-сурет - Берілген хабарламалар серпіні.

2024 жылы 106 алдын ала ескерту жіберілді, бұл өткен жылғы кезеңге сәйкес келеді және осы институтты алдын алу мақсатында белсенді қолданумен байланысты.

5-сурет - Берілген алдын ала ескертулер серпіні.

2024 жылы өндірісте 153 тергеп-тексеру болды (оның ішінде 71 тергеп-тексеру – өткен жылдардан келген).

Анықтама: 2023 жылы өндірісте 172 тергеп-тексеру болды (оның ішінде 71 тергеп-тексеру – өткен жылдардан келген).

Бұрынғыдай, негізгі назар бәсекелестікті шектеуге немесе жоюға әсер ететін монополияға қарсы бұзушылықтарға, атап айтқанда бәсекелестікке қарсы келісімдерге, үстем немесе монополиялық жағдайды теріс пайдалануға және мемлекеттік органдардың бәсекелестікке қарсы әрекеттеріне аударылды.

Бірінші орында (38) үстем немесе монополиялық жағдайды теріс пайдаланумен байланысты тергеп-тексерулер, бұл жалпы қоғамның әл-ауқатын арттыру міндеттеріне жауап береді, себебі нарықта бір немесе бірнеше субъектіні кез келген заңсыз күшейту нарықты монополияландыру есебінен қоғамның әл-ауқатының қайтарусыз нашарлауына, бұл бәсекелестікті шектеуге және жоюға және (немесе) нарық субъектілерінің немесе тұтынушылардың белгісіз тобының заңды құқықтарына қысым жасауға әкеледі.

Бұдан әрі бәсекелестікке қарсы келісімдер (29) және бәсекелестікке қарсы әрекеттер фактісі бойынша мемлекеттік және орталық атқарушы органдарға қатысты тергеп-тексерулер (21).

Айталық, картельдеу (бірнеше нарық субъектісі бәсекелестіктен ерікті бас тартып, біреу сияқты әрекет ете бастайды) нәтижесінде инновацияларды енгізу баяулайды, инвестициялық саясат тоқырайды, тауарлардың, жұмыстар мен көрсетілетін қызметтердің сапасы нашарлайды, баға өседі.

Өз кезегінде, билік органдарының мәртебесі ерекше биліктік өкілеттіктерді іске асыруға мүмкіндік беріп, бұл экономикалық құқықтық қатынас субъектілеріне түрлі талаптар белгілеуге, ол нарықтың монополиялануына, бәсекелестікті шектеуге немесе жоюға, негізсіз артықшылықтар, жекелеген нарық субъектілеріне басым жағдай беруге немесе басқаларға қатысты қолайсыз жағдайлар немесе кемсітушілік жағдайлар жасауға әкелетін әкімшілік кедергілердің туындауына әкеп соғады.

Жалпы, бұзушылық түрлері бойынша тергеп-тексеру құрылымы төмендегі суретте көрсетілген.

6-сурет - 2024 жылы бұзушылық түрлері бойынша тергеп-тексерулер құрылымы.

Анықтама: 2024 жылы барлығы 93 тергеп-тексеру аяқталды:

үстем немесе монополиялық жағдайды теріс пайдалану – 38 тергеп-тексеру;
бәсекелестікке қарсы келісімдер – 29 тергеп-тексеру;
мемлекеттік, жергілікті атқарушы органдардың бәсекелестікке қарсы әрекеттері (әрекетсіздігі) – 21 тергеп-тексеру;
бәсекелестікке қарсы келісілген әрекеттер – 2 тергеп-тексеру;
жосықсыз бәсекелестік – 3 тергеп-тексеру.

Маңыздыларына мына кейстерді жатқызуға болады:

Коммуналдық-тұрмыстық көмір нарығындағы шаралар

Жылыту маусымы кезеңінде коммуналдық-тұрмыстық көмірдің қымбаттауына және тапшылығына жол бермеу мақсатында ҚМА Агенттік пен МКК-мен бірлесіп халықты коммуналдық-тұрмыстық көмірмен қамтамасыз ету жөніндегі жол картасын бекітті.

Анықтама: Жол картасы бірқатар іс-шараларды, атап айтқанда коммуналдық-тұрмыстық көмірді ірі өндірушілер мен оларды сатып алушыларға қатысты алыпсатарлық схемаларды, өнімсіз делдалдарды, бағалық сөз байласу фактілерін және т.б. анықтау тұрғысынан талдау жүргізуді көздейді.

«Modern Trading Solutions» тауар биржасына қатысты нарыққа кіру кедергісін құру бөлігінде үстем жағдайды теріс пайдалану белгісі бойынша тергеп-тексеруге бастамашылық жасалды.

Анықтама: дилерлердің өтінім беру жылдамдығын жасанды азайту, клирингтік шарт жасасу талабы, биржа жүйесіндегі дилерлердің өтінімдерін бұғаттау.

Сондай-ақ осыған ұқсас белгі бойынша «Национальный Казахстанский Клиринговый Центр» ЖШС-ның клирингтік орталығына қатысты хабарлама шығарылып, кейін орындалды.

Анықтама: Клирингте аккредиттеу бойынша дилерлердің өтінішін қарау мерзімін созу, теңгерім мөлшері туралы ақпарат үшін ақы алу.

Ауыл шаруашылығы техникасы нарығындағы шаралар

KazRost қатысты тергеп-тексеру нәтижелері бойынша монополиялық жоғары бағалар (комбайндар) белгілеу бөлігінде және Белорус Казахстан қатысты дилерлердің экономикалық қызметін үйлестіру (тракторлар сату кезінде бірыңғай баға белгілеу) бөлігінде бұзушылық анықталды

Сондай-ақ тракторларға қатысты монополиялық жоғары бағалар белгілеу белгісі бойынша ҚАИК-ке қатысты тергеп-тексеру өндірісте тұр.

Өз кезегінде, МТЗ Казахстан монополияға қарсы органның хабарламасын орындап, мәні бірдей келісімдерге әртүрлі бағалар қолдану практикасын тоқтатты.

Ұялы байланыс қызметтері нарығында

Beeline операторының («КаР-Тел» ЖШС) әрекеттерінде тұтынушылардың заңды құқықтарына қысым жасаудан көрінген үй интернеті қызметтері нарығында үстем жағдайды теріс пайдалану белгілері анықталды.

Атап айтқанда, Билайн абоненттердің кейбір үйлерінде интернетке қосудың осы технологиясын жоқ екенін ескерместен, интернет жылдамдығы 100 Мбит/с құраған абоненттерге GPON технологиясымен 300 Мбит/с жылдамдығымен интернет қосудың бірыңғай тарифтік жоспарын қолданған.

Осыған орай, абоненттерге қосымша ақылы қызметтерсіз 100 Мбит/с тарифтік жоспарды таңдауды ұсыну арқылы тұтынушылардың заңды құқықтарына қысым жасау бөлігінде заңнаманы бұзушылық белгілерін тоқтату туралы хабарламалар жіберді.

Нәтижесінде, ұялы оператор хабарламаны орындады, 2025 жылғы 15 қаңтардан бастап 500 теңгеге арзанырақ 100 Мбит/с жылдамдықпен тарифтік пакеттер қолжетімді болды.

Сонымен қатар, ұқсас факт бойынша «Қазақтелеком» АҚ-ға қатысты тергеп-тексеру басталды.

Авиатасымалдау нарығында

Тұтынушылардың белгісіз тобының құқықтарына қысым жасау бөлігінде Fly Arystan тарапынан үстем жағдайды теріс пайдалану белгілері анықталды.

Атап айтқанда, авиатасымалдаушы авиабилеттерді сату кезінде транзакция үшін комиссия, жолаушыларды әуежайда тіркеу үшін және стандартты орындарды таңдау кезінде, сондай-ақ СМС-хабарлау қызметтерін автоматты түрде қосқаны үшін қосымша төлем алу жолымен авиабилет құнын арттырған.

Осыған орай, авиатасымалдаушыға қатысты монополияға қарсы заңнаманы бұзушылықты тоқтату туралы хабарлама шығарылды, ол кейіннен орындалды.

Бәсекелестікке қарсы келісімдер

Тергеп-тексеру нәтижесінде «HILL Corporation» ЖШС және «ҚТЖ-Жүк тасымалдау» ЖШС арасында бәсекелестікке қарсы келісім анықталды.

Тергеп-тексеру «ҚТЖ-Жүк тасымалдау» ЖШС локомотивтер үшін мотор майын сатып алу кезінде оларды сатып алуға қатысудан шеттету мақсатында әлеуетті жеткізушілерге кемсітушілік шарттар қолданғанын көрсетті. Осылайша, бастапқыда ҚТЖ ЖТ-ның әрекеттері HILL Corporation мүддесінде жасалды.

Компания БҚДА-ның тергеп-тексеру қорытындыларына сотқа шағым жасады. Алайда, Жоғарғы Соттың 2025 жылғы 11 наурыздағы қаулысының негізінде «HILL Corporation»ЖШС және «ҚТЖ-Жүк тасымалы» ЖШС-ға қатысты Агенттіктің тергеп-тексеру қорытындыларының заңдылығын танитын жергілікті соттардың шешімдері заңды күшіне енді.

Локомотивтер үшін мотор майын жеткізу саласында анықталған бәсекелестікке қарсы келісім сомасы 12 млрд. теңгеден асты.

Мемлекеттік органдардың бәсекелестікке қарсы әрекеттері

Энергетика министрлігіне қатысты ішкі нарыққа мұнай жеткізу жоспарын бекіту (артықшылықты нарық субъектілерінің кірістілігін негізсіз ұлғайту) кезінде компанияларға кемсітушілік тәсілдерді қолдану фактісі бойынша тергеп-тексеру аяқталды.

Тергеп-тексеру нәтижелері бойынша бұзушылықтарды жою туралы нұсқама шығарылды.

Нұсқамаға сәйкес Энергетика министрлігі заңға тәуелді актілерге (Мұнай жеткізу кестесін қалыптастыру қағидалары, Мұнайды магистральдық мұнай құбырлары бойынша тасымалдау кестесін қалыптастыру қағидалары) өзгерістер енгізуді қамтамасыз ету және мұнайды автоматты түрде бөлу үшін цифрлық платформаны енгізу қажет.

Назарды ірі кәсіпкерлікке аударудың негізгі нәтижесі өндірілген әкімшілік айыппұлдар көлемінің өсуі болды. Айталық, еліміздің бюджетіне монополияға қарсы заңнаманы бұзғаны үшін 100% айыппұл түсті. 5,5 млрд. теңгеден компаниялар 5,4 млрд теңге (98,2%) төледі.

7-сурет - Өндірілген әкімшілік айыппұлдар көлемі.

Жалпы, 2024 жылы аяқталған тергеп-тексерулер қорытындысы бойынша мынадай шешімдер қабылданды:

- 50 тергеп-тексеру (53,8%) бойынша әкімшілік өндіріс қозғалды;

- 33 тергеп-тексеру (35,5%) аяқталды;

- 5 тергеп-тексеру (5,4%) бойынша нұсқамалар шығарылды;

- 5 тергеп-тексеру (5,4%) бойынша материалдар құқық қорғау органдарына берілді.

Келісу комиссиясы тергеп-тексеру нәтижелері бойынша 18 қорытынды жобасын қарады, оның ішінде 14-і қолдау тапты, 4-еуі пысықтауға жіберілді.

Қазақстан халқына Жолдауында («Әділетті Қазақстанның экономикалық бағдары») Мемлекет басшысы қазір монополияға қарсы органның заңсыздықтарды жою үшін шұғыл шаралар қабылдайтын мүмкіндігі жоқ екеніне ерекше назар аударды.

Бүгінде монополияға қатысты істердің 2/3-інде тергеу басталмай жатып, сотқа шағым түсетіні, ал соттағы дау-дамай жылдарға созылуы мүмкін екені атап өтілді.

Осыған орай, Бизнесті жүргізу мәселелері бойынша заңмен Кәсіпкерлік кодекске өзгерістер мен толықтырулар енгізілді, онда хабарламаға, тергеп-тексеру жүргізу туралы бұйрыққа, сондай-ақ монополияға қарсы органның лауазымды адамдарының әрекеттеріне шығым жасау олардың әрекеттерін тоқтата тұрмайтыны регламенттелген.

Аталған Заңмен келісу комиссиясы қарауы мүмкін істердің санаты да қысқартылды.

Атап айтқанда, келісу комиссиясы монополиялық жоғары (төмен) баға немесе монопсониялық жоғары бағалар белгілері бойынша, сондай-ақ сауда-саттықтағы картельдік келісімдер белгілері бойынша қорытындылар жобаларын қарамайды.

Аталған түзетулер 2024 жылғы 8 маусымда күшіне енді және монополияға қарсы орган қабылдайтын шаралардың жеделдігін қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.

Сондай-ақ тергеп-тексеру қорытындыларын бекітумен байланысты өзгерісті атап өту қажет.

Айталық, қорытындыны монополияға қарсы органның бұйрығымен бекіту алып тасталды, енді тергеп-тексеру нәтижелері бойынша лауазымды адамдардың қорытындысы түпкілікті процестік құжат (әкімшілік акт) болады, бұл лауазымды адамдарға тергеп-тексеру қорытындысы бойынша дербес шешім қабылдауға мүмкіндік береді.

Аталған тәсіл өзге де бақылау және қадағалау органдарының, сондай-ақ прокуратура органдарының практикасына сәйкес келеді.

Монополияға қарсы органның негізгі міндеттерінің бірі - Қазақстан Республикасының бәсекелестікті қорғау саласындағы заңнамасын бұзушылықтардың алдын алу, анықтау және тергеп-тексеру, жолын кесу.

Құқыққа қарсы әрекеттердің жолын кесуге бағытталған бәсекелестікті қорғаудың негізгі құралы - тергеп-тексеру жүргізу.

Кәсіпкерлік кодекстің бабында көзделген құқықтық дискрецияға орай, Агенттік жұмысындағы өзгеріссіз басымдық монополияға қарсы тергеп-тексеруге кәсіпкерлік субъектілерін негізсіз тартуға жол бермеу болып қалады.

Тергеп-тексеру сияқты монополияға қарсы реттеудің мұндай құралы Қазақстан Республикасының бәсекелестікті қорғау саласындағы заңнамасын бұзылуын куәландыратын жеткілікті негіздер болған кезде ғана қолданылады.

Бұл құрал заңдылық құқықтарының басымдығымен және Әкімшілік рәсімдік-процестік кодексте регламенттелген құқықтар басымдығымен тығыз байланысты.

1.7. Экономикалық шоғырлануды реттеу

Кәсіпкерлік кодекске сәйкес монополиялық жағдайдың және (немесе) бәсекелестікті шектеудің туындауының алдын алу мақсатында монополияға қарсы орган экономикалық шоғырлануды реттеуді жүзеге асырады.

Экономикалық шоғырлану қосу және бірігу нарығын өлшеу үшін маңызды құрал, себебі бәсекелестікпен және монополияландырумен әлеуетті проблемаларды тауып, бағалауға көмектеседі, бұл нарықтың әділ және тиімді жұмысын қамтамасыз ету үшін маңызды.

2024 жылғы 6 сәуірде Мемлекет басшысы «Экономикалық шоғырлануға келісім беру туралы өтінішхаттарды қарау» мемлекеттік қызметті көрсету бизнес-процесін оңтайландыру және автоматтандыру мәселелерін көздейтін Бизнесті жүргізу мәселелері бойынша заңға қол қойды. Осы заң жобасымен өтінішхаттарды қарау рәсімін жақсарту және бизнес үшін әкімшілік кедергілерді азайту болжанады.

Бұрын нарық субъектiсiнiң (тұлғалар тобының) нарықтың басқа субъектiсiнiң негізгі өндірістік құралдарын және (немесе) материалдық емес активтерiн, егер мәмiленiң (өзара байланысты мәмiлелердiң) нысанасын құрайтын осындай мүлiктiң баланстық құны нарық субъектiсiнiң негiзгi өндiрiстiк құралдары мен материалдық емес активтерiнiң баланстық құнының 10%-ынан асатын болса, оның iшiнде жарғылық капиталды төлеу (беру) есебiне меншiкке алуы, иеленуi және пайдалануы бойынша мәмілелер үшін монополияға қарсы органның алдын ала келісімі талап етілді (Кәсіпкерлік кодекстің 201-бабы 1-тармағының 3-тармақшасы).

Қазіргі кезде жоғарыда аталған мәмілелер хабарламаға жатқызылды, бұл алдын ала келісуді талап ететін мәмілелер санын қысқартуға мүмкіндік берді. Өнеркәсіптік мақсаты жоқ жер учаскелері, ғимараттар, құрылыстар, құрылысжайлар, үй-жайлар/үй-жайлардың бір бөлігі, құрылысы аяқталмаған объектілері сияқты бірқатар активтермен мәмілелер реттеуден шығарылды. Мәміле нысанасын құрайтын мүліктің теңгерімдік құнының шекті мәні 10%-дан 20%-ға көтерілді.

Бұдан басқа, ұсынылатын құжаттар саны және оларды қарау мерзімі оңтайландырылды (Кәсіпкерлік кодекстің 204-бабының 4-тармағы). Ұсынылатын құжаттарды және жеке тұлғаның қолын нотариалды органдардың куәландыруы, қайта ұйымдастырылатын нарық субъектілерінің тұлғалар тобы бойынша қайталайтын құжаттар ұсыну, атқарушы органның және нарық субъектілері директорлар кеңесі мүшелерінің тізімін ұсыну, тауарларды өндіру және өткізу болжамын ұсыну, сондай-ақ шетелдік заңды тұлғалардың қосымша құжаттама ұсынуы (сауда тізілімінен үзінді көшірме, Қазақстан Республикасына өндірілетін тауарлар туралы ақпарат) бойынша міндеттемелер алып тасталды. Экономикалық шоғырлануға өтінішхаттарды қарау бойынша процестік мерзімдер де қысқартылды.

Айталық, ұсынылатын материалдардың толықтығын тексеру мерзімі күнтізбелік 10 күннен 5 жұмыс күніне дейін, ал экономикалық шоғырлануға келісім беру туралы өтінішхаттарды қарау мерзімі - күнтізбелік 30 күннен өтінішхат қарауға қабылданған сәттен бастап 15 жұмыс күніне дейін қысқартылды (Кәсіпкерлік кодекстің 205-бабы).

Алтыншы монополияға қарсы пакет бойынша заң жобасы шеңберінде нормативтік-әдіснамалық базаны жетілдіру бойынша жұмыс жалғасып жатыр. Атап айтқанда, мемлекеттік активтерді иеліктен шығару кезінде экономикалық шоғырлануды реттеу тәсілдері, сондай-ақ монополияға қарсы органның келісімі талап етілетін шекті мәндер, топішілік мәмілелерді қарау және басқа да мәселелер қайта қаралатын болады.

Бәсекелестік мәселелері жөніндегі заң жобасында мына нормаларға мынадай өзгерістер көзделеді:

- тұлғаның (тұлғалар тобының) нарық субъектісінің дауыс беретін акцияларын (жарғылық капиталдағы қатысу үлестерін, пайларын) сатып алуы кезінде келісу шегін азайту;

- экономикалық шоғырланудың жаңа түрін енгізу, атап айтқанда радиожиіліктерді, жер қойнауын пайдалануға, жер учаскелеріне құқықтар және басқа да мүліктік құқықтар беруді қоса алғанда, мемлекеттің мүлікті беруі;

- заңды тұлғаларға қатысу және туыстық байланыс қағидаты бойынша тұлғалар тобын қалыптастыруды қоспағанда, топішілік мәмілелерді келісуді енгізу;

- егер сатып алушы Қазақстан Республикасының бейрезиденті болып табылса не сатып алушымен бір тұлғалар тобына Қазақстан Республикасының бейрезиденті кірсе, монополияға қарсы органның тиісті салаға басшылықты жүзеге асыратын мемлекеттік органға және Ұлттық қауіпсіздік комитетіне экономикалық шоғырлануға келісім берудің орындылығы туралы хабарлауы бөлігінде шетелдік тұлғаларға қойылатын талаптар енгізу;

- талдау жүргізу қажет болған жағдайда, түсетін хабарламаларды қарау мерзімін (90 күн) ұзарту;

- егер ол монополияға қарсы органның келісімін алмастан жасалса, экономикалық шоғырлану мәніссіз деп есептелетін және монополияға қарсы органның талап арызы бойынша сот жарамсыз деп танылуы мүмкін жаңа норманы енгізу.

Жалпы, 2024 жылы монополияға қарсы органға «Экономикалық шоғырлануға келісім беру туралы өтінішхаттарды қарау» мемлекеттік қызметті көрсетуге 82 рет жүгінді, оның ішінде 49-ына келісім берілді, 1 мәміле кері қайтарып алумен байланысты тоқтатылды, 15 мәміле тоқтатыла тұрды (талдау - 10, сұрау салу - 5), қарауда жатыр - 2, 15-і толықтыру үшін бас тартылды.

1.8. Тауар биржаларын бақылау

Агенттік өзіне жүктелген өкілеттіктер мен функциялар шеңберінде тауар биржалары саласындағы қызметті және қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыру (жылжыту) және терроризмді қаржыландыруға қарсы күрес туралы заннаманың сақталуына мемлекеттік бақылауды және лицензиялауды жүзеге асырады.

Тауар биржалары туралы заңнаманың сақталуын мемлекеттік бақылау бойынша жұмыс шеңберінде 2024 жылғы 12 ай ішінде:

- 1 тауар биржасы тауар биржаларының қызметімен айналысу құқығына лицензияны ерікті түрде қайтарды («Қазақстан» тауар биржасы» АҚ);

- 2 тауар биржасы тауар биржаларының қызметімен айналысу құқығына лицензияны қайта ресімдеуді жүзеге асырды («Каспий» тауар биржасы» АҚ, «Modern Trading Solutions» тауар биржасы» АҚ);

- бақылау субъектілеріне (объектілеріне) барумен 2 профилактикалық бақылау жүргізілді («Эстау» тауар биржасы» АҚ, «Modern Trading Solutions» тауар биржасы» АҚ);

- Қазақстан Республикасының тауар биржалары туралы заңнаманы сақтау тұрғысынан 2 жоспардан тыс тексеру жүргізілді («Modern Trading Solutions» тауар биржасы» АҚ (2)).

2024 жылдың соңындағы жағдай бойынша 9 нарық субъектісінің тауар биржаларының қызметімен айналысу құқығына қолданыстағы лицензиясы бар, оның бірі лицензияның қолданысын 2024 жылғы 27 маусымнан бастап ерікті түрде тоқтата тұрды («Almaty Commodity Exchange» тауар биржасы» АҚ).

Бақылау субъектілеріне (объектілеріне) бармай профилактикалық бақылау шеңберінде есепті кезеңде Агенттік тауар биржаларына заңдылықты бұзушылықтарды жою туралы 9 ұсыным жіберді, оның ішінде:

- 7 толық көлемде орындалды («Астана» тауар биржасы» АҚ (2), «Акцепт» тауар биржасы» АҚ, «Жібек жолы» тауар биржасы» АҚ, «Modern Trading Solutions» тауар биржасы» АҚ, «Alan» тауар биржасы» АҚ, «Каспий» тауар биржасы» АҚ);

- 2 орындалған жоқ («Эстау» тауар биржасы» АҚ, «Еуразия сауда жүйесі» тауар биржасы» АҚ) және Кәсіпкерлік кодекстің 144-2-бабының 4-тармағына сәйкес Қазақстан Республикасының тауар биржалары туралы заңнамасының сақталуына бақылау субъектілеріне (объектілеріне) барумен профилактикалық бақылау жүргізудің жартыжылдық тізімге «Эстау» тауар биржасы» АҚ 2025 жылдың бірінші жартыжылдығына енгізілді.

Қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыруға (жылыстатуға) және терроризмді қаржыландыруға қарсы іс-қимыл туралы (бұдан әрі – ҚЖК/ТҚ) заңнаманың сақталуын бақылау бойынша жұмыс шеңберінде 2024 жылғы 12 айда (2023 – 2024 жылдарға арналған КЖ/ТҚ саласындағы тәуекелдерді азайту және жұмыс тиімділігін арттыру жөніндегі іс-шаралар жоспарын, 2022-2026 жылдарға арналған қаржылық мониторингті дамыту тұжырымдамасын іске асыру жөніндегі іс-қимыл жоспарын, Агенттіктің, Қаржылық мониторинг агенттігінің және Сауда және интеграция министрлігінің ҚЖК/ТҚ мәселелері бойынша бірлескен іс-шаралар жоспарын орындау):

- ҚЖК/ТҚ туралы заңнаманың талаптарын сақтау бойынша тауар биржалары үшін 10 түсіндіру іс-шарасы өткізілді;

- тауар биржаларының жұмысын жетілдіру және сапасын арттыру бойынша ұсынымдар әзірленді;

- әзірленіп, Агенттік төрағасының 2024 жылғы 6 наурыздағы № 62/НҚ бұйрығымен бекітілген тиісті әдіснама шеңберінде тауар биржалары қызметінде қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыру (жылыстату) және терроризмді қаржыландыру тәуекелдеріне секторлық секторлық бағалау жүргізілді;

- Тауар биржалары қызметінде қылмыстық жолмен алынған кірістерді заңдастыру (жылыстату), терроризмді қаржыландыру және жаппай қырып-жою қаруын таратуды қаржыландыру тәуекелдеріне тауар биржалары өнімдерінің/қызметтерінің ұшырауын бағалау жөніндегі әдістемелік ұсынымдар әзірленіп, бекітілді (Агенттік төрағасының от 2024 жылғы 20 қарашадағы № 260/НҚ бұйрығы);

- Қазақстан Республикасының тауар биржалары туралы заңнамасының сақталуының тәуекел дәрежесін бағалау өлшемшарттары және тексеру парағы (Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрінің 2016 жылғы 5 наурыздағы № 128 бұйрығы) «Қазақстан Республикасының тауар биржалары туралы заңнамасының сақталуының тәуекел дәрежесін бағалау өлшемшарттарын және тексеру парағын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрінің 2016 жылғы 5 наурыздағы № 128 бұйрығына өзгерістер енгізу туралы» Сауда және интеграция министрінің міндетін атқарушының 2024 жылғы 30 мамырдағы № 234-нқ және Премьер-Министрдің орынбасары – Ұлттық экономика министрінің 2024 жылғы 10 маусымдағы № 31 бірлескен бұйрығымен ҚЖК/ТҚ туралы заңнаманы сақтау бойынша талаптармен толықтырылды;

- для тауар биржалары үшін ҚЖК/ТҚ мәселелері және бағдарламалары бойынша жаднама/типология әзірленді (тауар биржаларының назарына жеткізілді, сондай-ақ Агенттіктің интернет-ресурсында жарияланды);

- сотрудники Агенттік пен оның аумақтық бөлімшелерінің қызметкерлері ҚЖК/ТҚ мәселелері/бағдарламасы бойынша оқудан және біліктілікті арттырудан өтті.

Бұдан басқа, Биржалық сауда туралы заңға сәйкес қаржылық мониторинг субъектілеріне тауар биржаларының клирингтік орталықтары және тауар биржаларының биржалық брокерлері жатқызылған.

1.9. Халықаралық ынтымақтастық

Агенттік халықаралық интеграциялық бірлестіктердің жұмыс істеуі, сондай-ақ екіжақты негізде шетелдік монополияға қарсы ведомстволармен халықаралық ынтымақтастықты нығайтуға бағытталған жұмыс жүргізеді.

Агенттік 2024 жылы өткізген іс-шаралар:

Агенттік 2024 жылғы 25-26 сәуірде Алматы қаласында 2024 Орталық Азия бәсекелестік жөніндегі дөңгелек үстел өткізді, оған әлемнің 20 елінен монополияға қарсы ведомстволар өкілдері және халықаралық сарапшылар және 7 халықаралық ұйым, сондай-ақ Қазақстанның мемлекеттік органдары мен бизнес-қоғамдастықтарының өкілдері қатысты.

Оның ішінде мынадай елдер бар: Ұлыбритания, ҚХР, Мысыр, Малайзия, Иран, Бразилия, Үндістан, Венгрия, Грузия және ТМД елдері, сондай-ақ халықаралық ұйымдар ЭЫДҰ, ЮНКТАД, АСЕАН, CUTS, CEPR, БРИКС, ЕАЭС өкілдері.

Дөңгелек үстел шеңберінде жаһандық тұрғыдан бәсекелестікті дамыту мен реттеудің өзекті мәселелері көтеріліп, әлемдік қоғамдастық тарапынан бірқатар бастамалар айтылды.

Күн тәртібінде өзекті тақырыптар: экономиканы дамытуда монополияға қарсы органның рөлін күшейту; мемлекеттің экономикаға қатысуы; қосылу және бірігу бойынша мәмілелер; қаржылық технологиялар және цифрлық нарықтарды дамыту; фармацевтика нарығы; монополияға қарсы комплаенс; монополияға қарсы істер бойынша сот практикасы.

Дөңгелек үстел қорытындысы бойынша сындарлы және ұтымды диалогты ескере отырып, монополияға қарсы заңнаманы жетілдіру мақсатында Агенттік оларды одан әрі имплементациялау және халықаралық деңгейде жылжыту үшін мына бастамаларды іске асыруды ұсынды:

Өңірлік ынтымақтастықты күшейту

Ақпарат алмасу, НҚА, гайдлайндар және басқа бірлескен бастамаларды қабылдау арқылы жаһандық компаниялармен күресте ресурстар мен позицияны күшейту үшін дамушы елдердің өңірлік ынтымақтастығын күшейтудің маңыздылығын атап өткен жөн. Жас бәсекелестік ведомстволарда реттеушілік ресурстардың жетіспеуі ірі алпауыт компаниялармен, трансұлттық компаниялармен талап-арыз үшін мүмкіндік бермейді.

Монополияға қарсы органның мәртебесін және монополияға қарсы заңнаманың рөлін арттыру

Бәсекелестіктің ұжымдық артықшылықтары үшін институционалдық құрылым, заңдар мен шешімдер қабылдаған кезде агенттіктердің тәуелсіздігі және қоғамның бәсекелестік ведомствоға сенім білдіруі үшін барлық жүйенің тиімділігі маңызды.

Бәсекелестік туралы заң маңызды ғана емес, бірақ жалпы экономикаға әсер ету үшін қолдаушы саясат, стратегиялар қажет (ашық сауда саясаты, тұтынушы саясаты, сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес бойынша заң, өнеркәсіптік саясат және т.б.).

Конгломераттарды реттеу мен бақылауды күшейту

Жоғары технологиялық нарықтардың транзакция (қосу және бірігу), нарықтық құралдарды теріс пайдалану ғана емес, сондай-ақ инновациялар әсері бар. Серпінділік және статистика тұрғысынан инновацияларды толық талдау маңызды: компаниялардың әлеуетті мүмкіндіктері, бәсекелестік пен инновациялар арасындағы өзара іс-қимыл. Конгломераттар өз мүмкіндіктерін жаңа алгоритмдер мен жаңа қызметтер арқылы күшейтеді.

Үлкен деректерді өңдеу және пайдалану, қызметтердің сапасы және нарықтың шоғырлануы бірге жүреді. Бәсекелесетін платформалар интеграциялауға ұмтылады және бірінші кезекке нарық қуатының шоғырлануы шығады.

Конгломераттар нарығы үшін релевантты қуаттылыққа талдау жүргізу, сондай-ақ өзгермелі ортаға қаншалықты бейімделгенінен қосылу және бірігу қағидаларын ескеру қажет.

Мемлекеттік монополияны қысқарту, толық ауқымды жекешелендіру жүргізу, қайта реттеу және нарықтарда бәсекелестікті ашу

Бұл мәселе Орталық Азия өңірі елдерінде және дамушы елдерде ерекше өзекті. Мемлекеттің экономикадағы рөлі және оның бәсекелестікке әсері қазіргі заманғы экономикалық дамудың негізгі аспектілері болды. Мемлекеттің экономикаға қатысуының түрлі нысандары мен бағыттары болады, ол нарық субъектілері арасындағы бәсекелестік қатынастарға және жалпы нарықтық жағдайға айтарлықтай әсерін тигізеді.

Осы тұрғыдан мемлекеттің экономикалық процестерге араласуының оң, теріс аспектілерін де және бәсекелестікті ынталандыруға немесе шектеуге әсерін қарау маңызды.

Бәсекелестік бейтараптылықты күшейту және бәсекелестікті адвокаттандыруды арттыру

Бәсекелестік бейтараптылықты күшейту шеңберінде реттеушілік және заң шығарушы органдар жеке секторды қоса алғанда, нарыққа барлық қатысушылар үшін тең жағдайларды қамтамасыз ету үшін шаралар қабылдай алады. Еркін бәсекелестікті қолдау инновацияларға, бағаларды төмендетуге және тауарлар мен қызметтер сапасын жақсартуға жәрдемдеседі.

Бәсекелестікті адвокаттандыруды арттыру да сау экономиканың негізгі элементі ретінде адал бәсекелестіктің артықшылықтарын насихаттайды. Бұл ақпараттық науқандарды, бизнес-қоғамдастықты бәсекелестіктің артықшылықтары туралы оқытуға, сондай-ақ кәсіпкерлік пен шағын бизнесті қолдау мен ынталандыруды қамтуы мүмкін.

Қосу мен бірігу бойынша мәмілелерді реттеуде теңгерімді сақтау

Қосы және бірігу бойынша мәмілелердің жаһандық трендтерін қарау жеке назар аударуды талап етеді. Реттеушілік нормалар мәмілелердің бәсекелестік емес салдарларының алдын алу үшін қажет. Бәсекелестікті қорғау жүйесіндегі негізгі «классикалық» элементтердің бірі экономикалық шоғырлану бойынша мәмілелерді бақылау, оны Қазақстанның монополияға қарсы ұстанады.

Бұл ретте, бірқатар елдерде (мысалы, Батыс Еуропа елдері, Австралия және Таяу Шығыс елдері) бүгінгі күнге дейін үлкен инвестицияларды тарту мақсатында жаһандық мәмілелерді бақылауды азайту практикасы бар.

Сонымен қатар, жаһандық мәмілелерде басқа елдерге қаржылық ағынның айтарлықтай қаупі кездеседі.

Осыған орай, ағымдағы жағдайда монополияға қарсы органдар тарапынан қосу және бірігу нарығына ықпалы мен бақылауына кешенді тәсіл қажет. Қатаң талаптар енгізу бір жағынан және инновациялар мен бәсекелестік үшін ашықтықты қолдау екінші жағынан күрделі міндетке айналады.

Бәсекелестікті қорғау және мемлекет тарапынан компаниялардың қызметіне шамадан тыс араласуды болдырмау арасында теңгерім, сондай-ақ монополияға қарс заңнаманы және рәсімдерді жетілдіру жұмысын жалғастыру қажет.

Қаржылық технологиялар және цифрлық нарықтарда бәсекелестік саясатты күшейту

Мемлекеттердің көпшілігі, оның ішінде монополияға қарсы органдар цифрлық экономиканы дамыту үшін қолайлы және тең жағдайлар жасауға ұмтылады. Бүгінгі күні қаржылық технологиялар және цифрлық нарықтар жаһандық цифрлық платформалар әсерінің артуына және тұтынушылар мен салалық реттеуіштер үшін жаңа сын-қатерлердің туындауына негізделеді.

Қаржылық технологиялар және цифрлық нарықтардағы ірі компаниялар, оның ішінде сабақтас нарықтардағы өз қызметіне тән емес өзге де активтерді сатып алады, бұл түптеп келгенде нарықта конгломерацияға әкеледі. Конгломераттар өз мүмкіндіктерін жаңа алгоритмдер және жаңа қызметтер арқылы күшейтеді. Үлкен деректерді өңдеу және пайдалану, қызметтердің сапасы және нарықтың шоғырлануы бірге жүреді. Бәсекелесетін платформалар интеграциялауға ұмтылады және бірінші кезекке нарықтың қуатын шоғырландыру шығады.

Қытай, Венгрия, Бразилия, АҚШ-тың бастамалары реттеушілер және монополияға қарсы ведомстволар жаңа шешімдерді және өзгермелі нарықтық жағдайларға сәйкес келетін НҚА жобаларын әзірлеген кезде «ұтымды» тәсілді көрсетуі тиіс деген пікірге тоғысады.

Тиімді мониторингтеу және цифрлық нарықтардағы субъектілерді бақылау мақсатында жасанды интеллектіні пайдалану мен деректерді талдауды талап ететін «ақылды» шешімдерді енгізу қажет.

Бұдан басқа, цифрлық нарықтардағы трансұлттық кейстерді сапалы қарау мақсатында монополияға қарсы ведомстволар арасындағы халықаралық ынтымақтастықты қамтамасыз ету қажет.

ЭЫДҰ-мен өзара іс-қимыл

ЭЫДҰ-ның 2022-2025 жылдарға арналған іс-қимыл жоспарының (Action Plan) «Қазақстандағы бәсекелестік құқық және саясат» атты екінші сараптамалық шолу» (бұдан әрі – Екінші сараптамалық шолу) жобаны іске асыру шеңберінде Агенттік Екінші сараптамалық шолу өткізу шеңберінде барлық іс-шараларды дайындады:

1) ЭЫДҰ Хатшылығына Қазақстанның сараптамалық шолуы үшін ЭЫДҰ Сауалнамасына (Агенттіктің қызметі бойынша сұрақнама) егжей-тегжейлі ақпарат, сондай-ақ Бірінші сараптамалық шолу (OECD Peer Review 2015) қорытындысы бойынша ЭЫДҰ ұсынымдарын орындау туралы ақпарат жіберілді;

2) ЭЫДҰ-ның (OECD fact-finding mission) келесі жылға арналған апталық миссиясын дайындау және Агенттік алаңында өткізу жөніндегі бекіту жоспары бекітілді.

Агенттік ЭЫДҰ Бәсекелестік жөніндегі комитетінің және оның № 2 және № 3 жұмыс топтарының жыл сайынғы отырыстарына, сондай-ақ ЭЫДҰ-ның Бәсекелестік жөніндегі Жаһандық Форумына белсенді қатысуды жалғастырады:

- 2024 жылғы 10-14 маусымда Агенттік «Кәсіби қызметтер саласындағы бәсекелестік және реттеу» тақырыбы бойынша сөз сөйлеп, дөңгелек үстелдің отырысына қатысты;

- 2024 жылғы 2 - 6 желтоқсанда Агенттік қызметкерлері ЭЫДҰ отырысының дөңгелек үстелдеріне қатысты. Осы мақсатта ЭЫДҰ-ның жоғарыда аталған отырыстарына «Тамақ өнімдерін жеткізу тізбегінде бәсекелестік», «Бәсекелестік туралы істердегі стандарттар және дәлелдеу ауыртпалығы» тақырыптарына жазбаша қосымшалар (сontributions) дайындалып, жіберілді, олар ЭЫДҰ-ның ақпараттық порталында орналастырылды.

ЕАЭО, ТМД-мен ынтымақтастық шеңберінде өзара іс-қимыл

Агенттіктің делегациясы 2024 жылғы қаңтар-ақпанда Мәскеу қаласында өткен «Санкт-Петербургская Международная Товарно-сырьевая Биржа» АҚ өкілдерімен биржалық сауда саласындағы екіжақты ынтымақтастықты дамыту бойынша кездесуге қатысты.

Агенттік 2024 жылғы 8 ақпанда цифрлық нарықтарға қатысушыларға жол берілетін мінез-құлықтың ЕЭК өлшемшарттарын әзірлеу мәселесі бойынша ЕАЭО-ға мүше мемлекеттердің монополияға қарсы органдардың сарапшыларымен өткен кеңеске, сондай-ақ 2024 жылғы 30 қыркүйекте Еуразиялық экономикалық форум шеңберінде қатысты.

2024 жылы Агенттік делегациясы ТМД-ға мүше мемлекеттердің Монополияға қарсы саясат жөніндегі мемлекетаралық кеңестің (бұдан әрі – МСМК) және ТМД-ға мүше мемлекеттердің монополияға қарсы заңнаманы бұзушылықтарды бірлесіп тергеу жөніндегі штабтың екі отырысына қатысты.

Өзбекстан Республикасының президенті Ш. Мирзиёевтің мемлекеттік сапары шеңберінде 2024 жылғы 8 тамызда Агенттік төрағасы мен Өзбекстан Республикасы Бәсекелестікті дамыту және тұтынушылардың құқықтарын қорғау комитетінің төрағасы Бәсекелестік саясат саласындағы ынтымақтастық туралы хаттамаға қол қойды.

Халықаралық ынтымақтастық және экономикалық интеграция шеңберінде шетелдік ұйымдармен өзара іс-қимыл

Агенттік 2024 жылғы 23 қаңтарда Ыстамбұл қаласында Түркі мемлекеттерінің бәсекелестік жөніндегі кеңесін құру шеңберінде Түркі Мемлекеттер Ұйымына мүше мемлекеттері монополияға қарсы ведомстволары басшыларының бірінші отырысына қатысты.

Агенттік қызметкерлері АҚШ Әділет министрлігінің Монополияға қарсы бөлімі (DOJ) ұйымдастырған екі онлайн семинарға қатысты: 2024 жылғы 25 қаңтарда мемлекеттік сатып алу саласында сөз байласуды анықтау және тергеп-тексеру бойынша және 2024 жылғы 16 ақпанда ұжымдық талап қою бойынша.

2024 жылғы мамырда Душанбе қаласында Шанхай ынтымақтастық ұйымына (ШЫҰ) мүше мемлекеттердің монополияға қарсы ведомстволары басшыларының бірінші кездесуі өтті, оған да Агенттік қатысты.

29 қазанда Агенттік делегациясы Сеул қаласында АСЕАН және ТМД елдері құқық қолданушыларының Екінші Саммитінің жұмысына қатысты.

1.10. Операциялық шараларды іске асыру – цифрландыру

Бәсекелестік саясатты тиімді іске асыру тұрғысынан бірқатар операциялық шараларды іске асыру маңызды, осыларға жалпы монополияға қарсы орган жұмысының сапасы, тиімділігі мен нәтижелілігі байланысты.

Осы орайда Агенттіктің бүкіл қызметі мемлекеттік органдардан, ұйымдар мен кәсіпкерлік субъектілерінен ақпарат жинауға, өңдеуге және осының салдарынан алынған деректер негізінде тауар нарықтарындағы бәсекелестіктің жай-күйі туралы талдамалық және зерттеу жұмыстарын жүргізуге негізделетінін ерекше атап өткен жөн.

Осыны ескере келе, Агенттік оның функцияларын және ішкі бизнес-процестерді цифрландыру арқылы операциялық шараларды жетілдіру бойынша кешенді жұмыс жүргізеді.

Бұл ретте, цифрландыру монополияға қарсы ведомствоның тарихында алғаш рет енгізілетінін ерекше атап өту қажет. Жұмыс ауқымын және цифрландырудың маңыздылығын ескере отырып, Агенттік құрылымында Цифрландыру департаменті құрылып, Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігімен, «Ұлттық ақпараттық технологиялар» АҚ-мен, «Цифрлық үкіметті қолдау орталығы» РМК-мен және акселерациялық бағдарламаны программы IT-әзірлеушілермен тығыз ынтымақтастық ұйымдастырылды, оның шеңберінде мынадай жұмыс жүргізіледі.

Бірінші. Бәсекелестіктің жай-күйіне талдау жүргізу үшін Ақпараттық-талдау жүйесі әзірленіп, тестілік режимде іске қосылды. Бұл жүйе Smart Data Ukimet платформасымен интеграцияланды, оның көмегімен мемлекеттік органдардан онлайн режимде ақпарат алу қамтамасыз етіледі.

Сондай-ақ жүйеде Dashboard функционалы іске асырылды, ол нарықтың негізгі өлшемдерін, оның ішінде: шоғырлану деңгейін, субъектілердің, доминанттар мен монополистердің санын, кәсіпорындардың үлестестігін, делдалдарды, бағалардың өзгеру серпінін және бірқатар басқа индикаторларды көрсетеді.

Субъектілермен және тұтынушылармен тиімді, оңтайлы өзара іс-қимылды қамтамасыз ету, сондай-ақ талдау сапасын арттыру мақсатында жүргізілетін талдаулар шеңберінде субъектілерге push-хабарламалар жіберумен «mGov» порталының көмегімен субъектілерге сұрау салулар жіберу және сұрақнама тарату бойынша қосымша модуль енгізіледі.

Күтілетін әсер: мемлекеттік органдардан алынатын деректер мен кәсіпкерлік субъектілерінен, сондай-ақ тұтынушылардан жиналатын ақпараттың анықтығы мен сапасын арттыру. Бәсекелестіктің жай-күйіне жүргізілетін талдаулардың сапасын, Агенттік жұмысының жеделдігі мен нәтижелілігін арттыру, сондай-ақ мемлекеттік органдармен өзара іс-қимыл бойынша бизнес-процестерді оңтайландыру, қағаз құжат айналымын қысқарту.

Екінші. «ANTITRUST» Агенттіктің Ақпараттық порталын құру бойынша жұмыс жүргізіліп жатыр. Бұл портал Агенттіктің функцияларын және ішкі бизнес-процестерін цифрландыру мақсатында іске асырылады.

Анықтама: бүгінгі күні Агенттіктің операциялық қызметі цифрландырылмаған, барлық жұмыс қол режимінде кейіннен құжаттардың электрондық нұсқаларын қағаз жеткізгішке көшірумен Microsoft Office (word, excel) бағдарламаларын қолдану арқылы жүргізіледі. Осының салдарынан бұл процестерді созуға әкеледі, көп уақыт шығындарын және адами ресурстарды талап етеді.

Осы порталды іске қосу Агенттіктің қызметін электрондық форматта жүргізуге мүмкіндік беріп, мыналарды көздейді:

- бәсекелестіктің жай-күйіне талдау жүргізу, монополияға қарсы тергеп-тексеру жүргізу хабарламаларды, нұсқамаларды, алдын ала ескертулерді қалыптастыру және мемлекеттік органдармен (оның ішінде құқықтық статистика органдарымен және құқық қорғау органдарымен) онлайн өзара іс-қимылды ұйымдастыру процестерін,, сондай-ақ құжаттарды келісу және қол қою процестерін автоматтандыруды цифрландыру;

- Агенттіктің құрылымдық және аумақтық бөлімшелерінің қызметіне орталықтандырылған бақылау және мониторинг жүргізу, сондай-ақ форматтық-логистикалық бақылау және жүргізілетін процестер бойынша мерзімнің келуін хабарлау жүйесінің арқасында рәсімдік бұзушылықтарға жол бермеу;

- деректер базасын (талдаулар, тергеп-тексерулер, хабарламалар, нұсқамалар, алдын ала ескертулер және т.б.) цифрлық форматта қалыптастыру.

Бүгінгі күні бизнес-процестерді реинжинирингтеу жүргізіліп, Архитектуралық порталда орналастырылды, міндеттер бойынша мокаптар жасалды, серверлік жабдық бөлінді, ақпараттық порталдың архитектурасының өзін әзірлеу жұмысы жүргізілді, атап айтқанда бәсекелестіктің жай-күйін талдау бойынша модуль іске асырылды. Жұмыс жалғасып жатыр.

Күтілетін әсер: ішкі бизнес-процестерді оңтайландыру және автоматтандыру, уақыт шығындарын және қағаз құжат айналымын қысқарту, орталықтандырылған бақылау мен мониторингтеуді ұйымдастыру, жұмыс тиімділігін және жеделдігін арттыру, Агенттіктің құрылымдық және аумақтық бөлімшелерінің қызметінде сыбайлас жемқорлық аймақтарын қысқарту.

Үшінші. Агенттіктің қызметінде жасанды интеллектіні енгізу. Монополияға қарсы ведомствоның жұмысы деректердің кең ауқымын жинау мен өңдеуге негізделген, бұл түрлі салалард,а экономика секторларында нақты тауар нарықтары бөлінісінде «Big Data аналитиканы» талап етеді.

Агенттіктің жұмыс қызметін жетілдіру мақсатында ЦДИАӨМ-нің акселерациялық бағдарламасы шеңберінде Агенттік қызметкерлері фасилитация бағдарламасынан өтті, сондай-ақ жасанды интеллект технологияларын енгізуге мамандандырылған IT-компания іріктеп алынды.

Бүгінгі күні Агенттік қызметіне жасанды интеллект негізінде жүйелерді кезең-кезеңімен енгізу бойынша жұмыстар жүргізіліп жатыр.

Айталық, мемлекеттік сатып алуда, квазимемлекеттік сектор мен жер қойнауын пайдаланушылардың сатып алуында картельдік сөз байласу белгілерін анықтау мақсатында лоттар, жеткізушілер, өңірлер, салалар бойынша бөліністе мемлекеттік органдар өткізетін сатып алуды талдауға, сондай-ақ жеткізуші кәсіпорындардың үлестестігін анықтауға мүмкіндік беретін модуль тестілік режимде іске асырылды.

Сонымен қатар, нормативтік құқықтық актілерді (бұдан әрі – НҚА) бәсекелестікті шектейтін ережелердің болуы тұрғысынан талдау бойынша модуль құру бойынша жұмыс жүргізіліп жатыр. Осы модуль Агенттіктің бірқатар, оның ішінде тауар нарықтарындағы бәсекелестіктің жай-күйін талдау, НҚА-ны бәсекелестікті шектейтін ережелердің болуы тұрғысынан талдау, мемлекеттің экономикаға қатысуының орындылығын талдау жөніндегі функцияларын іске асыруда қолданылатын болады. Бұл НҚА-ның үлкен көлемін қысқа уақытта берілген өлшемшарттарға және белгілерге сәйкес өңдеуді жүргізеді.

Мысалы, жүйе 1000-нан 5000-ға дейін НҚА-ны талдап, нәтижелерін 5-10 минут ішінде ұсынады.

Жоспарда монополияға қарсы заңнаманы бұзушылықтарды ерте анықтау, алдын алу және жолын кесу үшін жасанды интеллект негізінде тәуекелдерді басқару жүйесін әзірлеу тұр.

Күтілетін әсер: монополияға қарсы заңнаманың талаптарын сақтау бөлігінде мемлекеттік органдар мен ұйымдардың қызметін монополияға қарсы мониторингпен және бақылаумен қамтуды кеңейту, қызметтің жеделдігін және нәтижелілігін арттыру, жұмыс көлемін оңтайландыру, Агенттіктің функцияларын іске асыруға уақыт және адами шығындарды қысқарту.

Жүргізілетін жұмыс Агенттіктің толық цифрлық экожүйесін құруға мүмкіндік береді. Мемлекеттік басқару жүйесінде технологияларды дамыту және IT-шешімдерді енгізу жағдайында цифрландыру монополияға қарсы ведомствоны және толық бәсекелестік саланы институционалды дамытудағы басым міндеттердің бірі болып табылады.

2-тарау. Жекелеген тауар нарықтарындағы бәсекелестіктің жай-күйін талдау

Кәсіпкерлік кодекске[8] сәйкес монополияға қарсы органға тауар нарықтарындағы бәсекелестіктің жай-күйін талдауды жүзеге асыру құзыреті берілген. Тауар нарықтарындағы бәсекелестіктің жай-күйін талдау үстем немесе монополиялық жағдайға ие нарық субъектілерін анықтау, бәсекелестікті қорғауға және дамытуға, монополистік қызметтің алдын алуға, шектеуге және жолын кесуге бағытталған шаралар кешенін әзірлеу мәселелері бойынша тиісті шешімдер қабылдауды алдын ала айқындайтын бәсекелестік саясатты іске асырудың негізгі құралы болып табылады.

Жалпы, 2024 жылы 40-қа жуық тауар нарығы талданды. Бұл ретте, көп жағдайда бұл жедел шаралар ретінде жүргізілген тауар нарықтарын жоспардан тыс талдаулар. Оның ішінде 12 тауар нарығын Агенттік жоспарлы режимде талдады:

Мұнайжәнемұнайөнімдерінқұбырлар арқылы тасымалдаунарығы (табиғи монополия саласын қоспағанда);
Мұнайөңдеунарығы;
Мұнай өнімдерін сақтаунарығы;
Көмірдікөтермесаудада өткізунарығы;
Теміржол көлігіменжүктердіреспубликаішіліктасымалдаубойыншақызметтеркөрсетунарығы;
Сымдытіркелгенинтернетнарығы;
Мұнайжолбитумынсатунарығы;
Күкіртқышқылынсатунарығы;
Құс етін көтермесаудада өткізунарығы;
Астық қабылдау кәсіпорындарыныңқызметтерінарығы (қабылдау, кептіру, тазалау, сақтау және тиеп-жөнелту);
Мектепке дейінгі және (немесе) мектептегі білім беру, спорттық және шығармашылық тапсырыс саласындағы ақпараттық қызметтер нарығы;
Дәрілікзаттардыкөтермесаудада өткізунарығы.

Мұнай және мұнай өнімдерін құбыр арқылы тасымалдау нарығы (табиғи монополия саласын қоспағанда)

2021-2023 жылдары экспорттау және транзиттеу мақсатында мұнайды магистральдық құбыр арқылы тасымалдау тауар нарығындағы бәсекелестіктің жай-күйін талдау Агенттіктің 2024 жылға арналған жұмыс жоспарына сәйкес жүргізілді.

Көмірсутекті заттардың транзиттеу – бұл өнімді тікелей газ және мұнай кәсіпшіліктерін бұрғылау орнынан түпкілікті тұтынушыға (зауыттар, қоймалар, АҚС және т.б.) жеткізу операциясы. Барлық логистикалық процестер теміржолды, теңіз және өзен жолдарын пайдалану арқылы, сондай-ақ автокөліктің көмегімен жүргізілуі мүмкін. Тасымалдау түрі, тиісінше, мұнай мен газды тасымалдау қойылған талаптарға, шикізат санына, мерзімдерге қарай таңдалады.

Қазіргі заманғы транзиттік операциялар жоғарыда сипатталған тәсілдердің көмегімен жүзеге асырылуы мүмкін, бірақ жиі ретте мұнай құбыржол көлігі қолданылады.

Магистральдарды қолданудың пайдасын оларды айдаудың жоғары жылдамдығы (шамамен 15 м/с), шикізаттың сақталуының жоғары дәрежесі, транзиттің орасан зор көлемі көрсетеді.

Мұнай құбыржол көлігі әдістемесінің негізгі артықшылықтарына мына көрсеткіштерді жатқызуға болады:

транзиттеудіңжоғарыжылдамдығы;
географиялық облыстарды кең қамту;
өндіру пунктінен кез келген арақашықтықта магистральдар салу;
тоқтаусызкоммуникацияларжұмысы;
ресурстыжоғалту жоспарында үнемділік;
айдау орындары мен пункттерін толық автоматтандыру.

Бұл ретте, егер ол шикізаттың әр түрі үшін пайдаланылатын болса, мұнайдың құбыржол көлігінің тиімділігінің жоғалуы атап өтіледі.

Ұлттық оператор – акцияларының (қатысу үлесінің) бақылау пакетінің меншік иесі мемлекет не ұлттық басқарушы холдинг, ұлттық компания немесе Ұлттық әл-ауқат қорының тобына кіретін, меншік құқығында немесе өзге де заңды негізде Қазақстан Республикасының Үкіметі айқындайтын бір немесе бірнеше магистральдық құбыржолдарды иеленетін компания болып табылатын заңды тұлға.

Мұнай тасымалдау – бұл мұнай кәсіпшілігінен зауыттар мен ауыстырып тиеу пункттеріне дейін жүзеге асырылатын шикі мұнай мен мұнай өнімдерін жеткізу процесі. Қазақстанның құбыржол инфрақұрылымы магистральдық мұнай құбыры бойынша ұлттық оператор – «ҚазТрансОйл» АҚ-ға, оның екі бірлескен кәсіпорнына («Қазақстан-Қытай Құбыры» ЖШС және «МұнайТас» СБҚК ЖШС),сондай-ақ КаспийҚұбырКонсорциумынатиесілі. Қазақстанның жұмыс істеп тұрған құбыр жол инфрақұрылымы перспективалы жобалардан мұнай тасымалдау көлемін ұлғайту үшін жеткілікті әлеуетке ие.

8-сурет - Магистральдық мұнай құбырларының схемасы

(«ҚазТрансОйл» АҚ сайтынан деректер).

Мұнайтасымалдаупроцесімагистральдыққұбыржүйесі,теміржолжәнетеңізкөлігімен жүзеге асырылады.Тасымалдаутүріжағдайларға,мұнай көлеміне қарай таңдалады.

Бұлтүрлердіңбарлығыжабдықталуымендамуы,сондай-ақ көптегенэкономикалықкөрсеткіштер бойынша ерекшеленеді. Жалпы, тасымалдаудың осытәсілдерініңбарлығымұнайтасымалдаудыңбірыңғайкөлікжүйесін құрайды,оныңқұрамынахалықпенкәсіпорындардымұнайжүктерініңбарлықтүрлеріменқамтамасызетугемүмкіндік беретін құрылғыларменжылжымалықұралдаркешенікіреді.

Өңірлердегі жер қойнауын пайдаланушылардың көпшілігі ұлттық оператордың магистральдық құбыр5а қосылған және қызметті ұлттық оператор белгілеген тарифтерге сәйкес алады.

2024 жылы «ҚазТрансОйл» АҚ магистральдық құбыр арқылы 1 тонна мұнайды 1 000 км ішкі нарыққа мұнай тасымалдауға арналған тариф - 4355 тг/тн, республика шегінен тыс экспортқа мұнай тасымалдау – 10 150 тг/тн, ҚР аумағы арқылы Ресей мұнайын ҚХР-ға транзиттеу – тоннасына 4,23$ құрайды.

«Қазақстан-Қытай Құбыры» ЖШС магистральдық құбырлары арқылы 1 000 км-ге 1 тонна мұнай үшін 2024 жылға арналған мұнайды экспортқа тасымалдауға арналған тариф – 6 799 тг/тн құрайды, Ресей мұнайының Қазақстан аумағы арқылы ҚХР-ға транзиті – тоннасына 10,77$ құрайды.

Тарифтерді салыстырмалыталдаудан«ҚазТрансОйл»АҚ-да экспорттау тарифі ең жоғары,2021жылмен салыстырғанда 2023 жылы мұнай тасымалдау құны 38%-ға 7358,7т еңгеден 10150 теңгеге дейін өскені шығады.

Бұданбасқа,«ҚазТрансОйл»АҚ-ның экспорттау мақсатында мұнай тасымалдауға арналған үлестік тарифі тоннасына 10150 теңгені құрайды, яғни Қазақстанның ішкі нарығына мұнай тасымалдау жөніндегі реттеліп көрсетілетін қызметтің үлестік тарифінен109%-ға жоғары(тоннасына 4851теңге).

Мұнайды экспортқа тасымалдау Атырау, Батыс Қазақстан, Қызылорда, Маңғыстау, Ақтөбе облыстарында орналасқан кен орындарынан, сондай-ақ ҚР аумағы арқылы транзитпен жүзеге асырылатынын атап өткен жөн.

«Магистральдық құбыр туралы» Заңның 24-бабына сәйкес магистральдық құбырдың еркін өткізу қуаты бар кезінде магистральдық құбырдың меншік иесі не магистральдық құбырға өзге де заңды негізде иелік ететін тұлға немесе олардың атынан жөнелтушілерге өнімді тасымалдау жөніндегі қызметтерді көрсетуге уәкілеттік берілген оператор Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленген шектеулерді ескере отырып, барлық жөнелтушілерге өнімді магистральдық құбырмен тасымалдау жөніндегі қызметтерге қолжетімділікті ұсынудың тең жағдайларын қамтамасыз етуге міндетті.

Ай сайынмұнайиелері(жер қойнауын пайдаланушылар) өтінімдердікөлемін көрсете отырып, экспорттықмаршрутқа(құбырларға)жәнеМӨЗ-ге (ішкінарыққа)жібереді.

Жер қойнауын пайдаланушы үшін маршрутты таңдаудың негізі халықаралық дилермен қолданыстағы келісімшарт (Glencore, Vitol, Trafigura, Litasco және т.б.)недербес іске асырукезінде одан әрікөлікқуаттылықтарының(порттардың,терминалдардың)нешарттықміндеттемелердің(бункерлеу, тиеп-жөнелту) болуын болып табылады.

Энергетика министрлігі магистральдық құбырлар меншік иелерінің атына маршруттық желілер арқылы мұнай тасымалдау кестесінен үзінді көшірмелер жібереді.

Энергетикаминистрлігіненкестеалғаннанкейінмұнайдытасымалдаубойыншақызметтеркөрсетугежасалғаншартқасәйкесмагистральдыққұбырлардың меншік иесі жүк жөнелтушілергетөлемшоттарынжібереді(қызметтер100%алдын ала төлем негізінде көрсетіледі),төлемалынғаннанкейін жүк жөнелтушілермагистральдыққұбырлариесінің атына тапсырыс жібереді, оның негізіндемаршруттықтапсырмаөндірістікобъектілерүшінжіберіледі, содан кейінмұнайдықабылдау-тапсыру бойынша операцияларжүзеге асырылады.

Энергетика министрлігінің ақпаратына сәйкес нарықтың 3 субъектісі («ҚазТрансОйл» АҚ, «Қазақстан-Қытай Құбыры» ЖШС, «МұнайТас» СБҚК» ЖШС) экспорттау және транзиттеу мақсатында мұнайды магистральдық құбырлар арқылы тасымалдау қызметтерін жүзеге асырады.

ТалдаушеңберіндеКәсіпкерлік кодекстің165-бабынасәйкес 2021-2023 жылдардағықұрылтайқұжаттарынзерделеудіңнегізінде«ҚазТрансОйл» АҚ және «Қазақстан-ҚытайҚұбыры»ЖШС және «МұнайТас» СБҚК» ЖШС тұлғасында тұлғалартобыанықталды.

Әдістеменің58-тармағынажәне Кәсіпкерліккодекстің165-бабының2-тармағына сәйкес «ҚазТрансОйл»АҚтұлғалартобы біртұтас нарықсубъектісіретіндеқаралады.

Қазақстанның құбыр инфрақұрылымы магистральдық мұнай құбыры бойынша ұлттық оператор – «ҚазТрансОйл» АҚ-ға, оның екі бірлескен кәсіпорнына («Қазақстан-Қытай Құбыры» ЖШС және «МұнайТас» СБҚК» ЖШС), сондай-ақ Каспий Құбыр Консорциумына тиесілі. Қазақстанның жұмыс істеп тұрған құбыр инфрақұрылымы перспективалы жобалардан мұнай тасымалдау көлемін ұлғайту үшін жеткілікті әлеуетке ие.

«ҚазТрансОйл» АҚ (ҚТО) – Қазақстан Республикасының магистральдық мұнай құбыры бойынша ұлттық оператор. Компания жалпы ұзындығы 5 372 км магистральдық мұнай құбырларының тармақталған желісіне ие, оған Қазақстанның барлық дерлік мұнай кен орындары қосылған. Компания мұнайды Қазақстанның төрт ірі мұнай өңдеу зауытына тасымалдауды қамтамасыз етеді, сондай-ақ мұнайды Атырау – Самара мұнай құбыры арқылы экспортқа тасымалдайды, мұнайды КҚК және Атасу-Алашанькоу экспорттық мұнай құбырларына ауыстырып тиеуді, мұнайды Ақтау портындағы танкерлерге және теміржол көлігіне тиеуді жүзеге асырады. Мұнайды магистральдық мұнай құбырлары арқылы тасымалдау 36 мұнай айдау станциясымен, 67 мұнайды жылыту пешімен, жалпы көлемі 1,4 млн м3 мұнайды сақтауға арналған резервуарлық паркпен қамтамасыз етіледі. Сондай-ақ ҚТО «Қазақстан-Қытай Құбыры» ЖШС, «МұнайТас» СБҚК ЖШС, «Каспий Құбыр Консорциумы-К» АҚ компанияларының магистральдық мұнай құбырларын пайдалану және оларға техникалық қызмет көрсету бойынша қызметтерді көрсетеді.

«Қазақстан-Қытай Құбыры» ЖШС (ҚҚҚ) Атасу - Алашанькоу (ұзындығы 965 км) және Кеңқияқ – Құмкөл (ұзындығы 794 км) мұнай құбырларының меншік иесі. ҚҚҚ қазақстандық және транзиттік ресейлік мұнайды Қытай Халық Республикасына (ҚХР), сондай-ақ Қазақстанның ішкі нарығына тасымалдауды жүзеге асырады.

«МұнайТас» СБҚК ЖШС (МТ) ұзындығы 449 км Кеңқияқ - Атырау магистральдық мұнай құбырының меншік иесі. 2018 жылы компания Батыс Қазақстан мұнайын Қазақстан Республикасының мұнай өңдеу зауыттарына жеткізуді қамтамасыз ету және Ақтөбе және Қызылорда облыстарында мұнай өндіруді төмендету әсерін, сондай-ақ ҚХР-ға жылына 6 млн тоннаға дейінгі көлемде экспортты нивелирлеу мақсатында Кеңқияқ-Атырау мұнай құбырының реверсі жобасын іске асыруға кірісті. Жобаның құны – 28,6 млрд теңге. Жоба шеңберінде бірінші іске қосу кешенінің объектілері енгізіліп, екінші іске қосу кешенінің объектілерінің құрылысы аяқталды.

«Каспий Құбыр Консорциумы» (КҚК) – Ресей, Қазақстанның, сондай-ақ саланың жетекші ойыншыларының қатысуымен ұзындығы 1 510 км магистральдық құбырды салу және пайдалану үшін құрылған халықаралық мұнай тасымалдау жобасы (оның ішінде 452 км – қазақстандық учаске). КҚК мұнай құбыры қазақстандық мұнайды экспорттық жеткізудің басым бағыттарының бірі болып табылады және қазақстандық теңіз мұнай кен орнын Қара теңіздегі (Новороссийск портына жақын) «Южная Озереевка» мұнай терминалымен байланыстырады. КҚК мұнай құбыры арқылы мұнайды тасымалдау 15 мұнай айдау станциясымен, жалпы көлемі 1,3 млн м3 мұнайды сақтауға арналған резервуарлық паркпен және үш шығатын айлақ құрылғысымен қамтамасыз етіледі.

2019 жылы Теңізде және Қашағанда мұнай өндірудің алдағы ұлғаюына байланысты, КҚК акционерлері қазақстандық мұнайды тасымалдау көлемін жылына 72,5 млн. тоннаға дейін ұлғайту үшін құбыр жүйесінің тар жерлерін жою жобасын іске асыру туралы шешім қабылдады. Жобаны іске асыру мерзімі 2019-2023 жылдар, жобаның құны – 600 млн. АҚШ доллары. Қаржыландыру КҚК меншікті қаражаты есебінен көзделеді.

Әдістеменің 25-тармағына сәйкес тауар нарығының географиялық шекараларын айқындау кезінде Еуразиялық экономикалық комиссия кеңесінің 2013 жылғы 30 қаңтардағы № 7 шешімімен бекітілген Бәсекелестіктің жай-күйін бағалау әдістемесіне сәйкес оның трансшекаралық белгілері де белгіленеді.

КҚК ҚР және РФ Үкіметтері арасындағы үкіметаралық келісімге сәйкес қызметті жүзеге асыратынын ескере отырып, бұл субъектінің көлемі талданған жоқ.

Бұдан басқа, мемлекеттік органдардан (Энергетика министрлігі және ҰСБ) ұсынылған материалдарда КҚК бойынша ақпарат жоқ.

3-кесте. Тауар нарығының көлемін және нарық субъектілерінің үлесін есептеу.

Мұнайды экспортқа тасымалдау бойынша ақпарат
мың тонна
		2021 жыл		2022 жыл		2023 жыл
Құбыр компаниялары		экспорт	экспорт үлесі	экспорт	экспорт үлесі	экспорт	экспорт үлесі
Тұлғалар тобы	«КазТрансОйл» АҚ	11 172,8	92%	8 404,8	87%	9 232,2	88%
Тұлғалар тобы	«Қазақстан-Қытай Құбыры» ЖШС	966,8	8%	1 260,9	13%	1 208,9	12%
	Жиыны	12 139,6	100%	9 665,7	100%	10 441,1	100

Алынған деректерден талданатын кезеңдерде 100% тасымалдау көлемі «ҚазТрансОйл» АҚ тұлғалар тобына тиесілі.

Кәсіпкерлік кодекстің 172-бабының 7-тармағына сәйкес табиғи монополия, мемлекеттік монополия, арнайы құқық субъектілерінің, сондай-ақ тиісті тауар нарығында үстемдіктің жүз пайыз үлесін иеленетін нарық субъектілерінің (монополиялық жағдайды иеленетін субъектілер) жағдайы монополиялық деп танылады.

Негізгі оқиғалар

Нарықтың жоғары шоғырлануын және бизнес үшін қолжетімділікті шектеудің қолданылатын практикасын, сондай-ақ мұнайды тасымалдау кестесін қалыптастырудың ашық өлшемшарттарының болмауын ескере отырып, «ҚазТрансОйл» АҚ тұлғалар тобы жүргізілген талдау қорытындылары бойынша Негізгі қуатқа тең қол жеткізу қағидаларына сәйкес негізгі қуаттың меншік иелері деп танылды.

542 Жарлық шеңберінде Үкіметке Агенттікпен бірлесіп 2024 жылғы 31 желтоқсанға дейін мұнайды мұнай өңдеу зауыттарына жеткізу нарығында квазимемлекеттік сектордың үлесін сапалық жағынан қысқартуды, мұнайды қайта өңдеудің, мұнайды тасымалдаудың, сондай-ақ әуежайлар аумағында авиаотынды сақтаудың көрсетілетін қызметтеріне жеке мұнай жеткізушілердің тең және кемсітушіліксіз қол жеткізуін, оның ішінде қол жеткізуді ұсыну рәсімдерін цифрландыру арқылы қамтамасыз ету тапсырылды.

Осыған байланысты, Агенттіктің 2024 жылғы 26 желтоқсандағы № 8 бұйрығымен Негізгі қуатқа тең қол жеткізу қағидалары экспорттау мақсатында мұнайды магистральдық құбырлар арқылы тасымалдау қызметтеріне негізгі қуатқа тең қол жеткізуді ұсыну ерекшеліктері бөлігінде түзетулермен толықтырылды.

Бұл шаралар қосымша қызметтерді күштеп таңуға жол бермеуге, мұнайды тасымалдауға тең жағдайлар ұсыну бөлігінде қызметті және басқа да шараларды орындауды цифрландыруды жүзеге асыруға мүмкіндік береді.

Бәсекелестікті дамытуға арналған кедергілер

Экспорттау және транзиттеу мақсатында мұнайды магистральдық құбырлар арқылы тасымалдау нарығындағы бәсекелестіктің жай-күйіне талдау жүргізу барысында талданатын нарықта мынадай кедергілер анықталды:

- экономикалық кедергілер: осы салымдардың өзін ақтауының ұзақ мерзімі кезінде мұнай құбырларын салуға қомақты бастапқы күрделі салымдарды жүзеге асыру қажеттілігі.

Жаңа магистральдық құбырлардың пайда болуы экономикалық тұрғыдан орынсыз, себебі бағыттар түпкілікті тұтынушыға (өнімді импорттаушыға) байланысты және қолданыстағы бағыттар негізгі мұнай импорттаушы елдерді (Еуропа, Қытай) қамтиды.

Бұдан басқа, 2023 жылы Атырау-Самара бағыты бойынша «ҚазТрансОйл» АҚ-ның і жүзіндегі жүктемесі – 9,2 млн. т/жыл, қуаттылығы 17 млн. т/жыл (толық жүктемеу – 7,8 млн. т/жыл) құрады.

2023 жылы Атасу-Алашанькоу бағыты бойынша «Қазақстан-Қытай Құбыры» ЖШС-ның іс жүзіндегі жүктемесі – 11,2 млн.т/жыл, қуаты 20 млн. т/жыл (толық жүктемеу – 8,8 млн. т/жыл) құрады.

9-сурет - Қазақстаннан бағыттардың қуаттылығы, млн тонна/жыл

(Argus Media деректері).

Осыған байланысты, жаңа магистральдық құбырларды салу экономикалық және технологиялық тұрғыдан орынсыз.

Сонымен қатар, Заңның 10-бабына сәйкес ұлттық оператор «ҚазТрансОйл» АҚ атынан Қазақстан Республикасының аумағында өнімнің тиісті түрі бойынша магистральдық құбыр арқылы операторлық қызметтер көрсету құқығына ие, Қазақстан Республикасының аумағынан магистральдық құбыр арқылы тасымалданатын өнімді басқа мемлекеттердің құбыр жүйелері арқылы тасымалдауды ұйымдастыру бойынша қызметтер көрсету құқығы бар.

Дауыс беретін акцияларының (қатысу үлестерінің) елу және одан да көп пайызы мемлекетке, ұлттық басқарушы холдингке немесе ұлттық компанияға тиесілі басқа заңды тұлғаға Қазақстан Республикасы Үкіметінің шешімімен құқық Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарын іске асыру мақсатында берілетін жағдайларды қоспағанда, өзге тұлғалардың жоғарыда аталған құқықтарды жүзеге асыруына жол берілмейді;

- әкімшілік кедергілер: мұнай тасымалдау қызметтері жөнелтушілерге Мұнай тасымалдау кестесіне сәйкес маршруттар бойынша ұсынылады.

Кестеде мұнай жөнелтушінің (бұдан әрі – жер қойнауын пайдаланушы) атаулары, магистральдық құбырлар меншік иесінің атаулары, мұнай иелерінің (жер қойнауын пайдаланушылардың) экономикалық және логистикалық құрамдас бөліктерін жеткілікті есепке алмай, тасымалданатын мұнай көлемі мен экспорт маршруттары айқындалады.

Экспортқа жеткізуді жүзеге асыратын жер қойнауын пайдаланушылардың тізбесін қалыптастырудың ашық өлшемшарттары және әрбір жер қойнауын пайдаланушы үшін көлемдер көзделмеген.

Жер қойнауын пайдаланушыларға ұсынылатын, зерделенген үзінді көшірмелерде мұнай тасымалдау үшін көлемді азайту жағдайларында негіздемелер жоқ.

Мұнайды экспортқа тасымалдауды реттеу кезінде тең емес тәсіл бар, ол экспорттау маршруттарының әртүрлі бағалары есебінен жер қойнауын пайдаланушылардың кірістілігін алуда кемсітушілік жағдайлар жасайды, мысалы: «Қазақстан-Қытай Құбыры» ЖШС Атасу-Алашанькоу және Кеңқияқ-Құмкөл маршруттары бойынша тариф тоннасына 6 799 тг құрайды (тариф 2021-2023 жылдардан бастап өзгермеген), ал «ҚазТрансОйл» АҚ Атырау-Самара бағыты бойынша тариф тоннасына – 10 150 теңгені құрайды (тариф 2021-2023 жылдар аралығында 38%, 7358 теңгеден 10 150 теңгеге дейін өсті).

Мұнай өңдеу нарығы

Агенттіктің 2024 жылға арналған жұмыс жоспары шеңберінде 2021-2023 жылдары мұнай өңдеу тауар нарығындағы бәсекелестіктің жай-күйіне талдау жүргізілді.

Жер қойнауы туралы кодекстің 62-бабының 7) тармақшасына сәйкес көмірсутектер саласындағы уәкілетті орган ішкі нарықтың қажеттіліктерін мұнай өнімдерімен қамтамасыз ету үшін Қазақстан Республикасының аумағында және одан тыс жерлерде қайта өңдеу үшін мұнай жеткізу кестесін қалыптастыратыны белгіленген.

Мұнай өнімдерінің жекелеген түрлерінің өндірісі мен айналымын мемлекеттік реттеу туралы» Заңға сәйкес мұнай өңдеу жөніндегі қызметтердің негізгі тұтынушылары мұнайдан өндірілетін өнімдерді алу үшін мұнай өңдеу зауыттарына (бұдан әрі – МӨЗ) кейіннен жеткізу мақсатында мұнай сатып алатын жер қойнауын пайдаланушылармен үлестес мұнай берушілер болып табылады.

2023 жылы «Мұнай өнімдерінің жекелеген түрлерінің өндірісін және айналымын мемлекеттік реттеу туралы» Заңға өзгерістер енгізілді, онда жер қойнауын пайдаланушылардың МӨЗ мұнайды өз бетінше қайта өңдеуге құқығын көзделеді.

«Мұнай өнімдерінің жекелеген түрлерінің өндірісін және айналымын мемлекеттік реттеу туралы» Заңның 18-бабының 1 және 2-тармақтарына сәйкес қуаты аз мұнай өнімдерін өндірушілерді қоспағанда, мұнай өнімдерін өндірушілер үшін мұнай, қайта өңдеу өнімдерін қайта өңдеу жоспары алдағы күнтізбелік жылға мұнай өнімдерін өндірушілердің қуаттылықтарының барынша жүктелуін қамтамасыз ету және Қазақстан Республиканың мұнай өнімдерінде ішкі нарығының қажеттіліктерін қанағаттандыру мақсатында жыл сайын 15 желтоқсаннан кешіктірілмей бекітіледі.

Қазақстан Республикасы бойынша мұнайды қайта өңдеуді мынадай мұнай өңдеу зауыттары жүзеге асырады:

«Павлодар мұнай-химиязауыты» ЖШС;
«ПетроҚазақстанОйлПродактс» ЖШС;
«Конденсат»АҚ;
«CaspiBitum» ЖШС;
«Атыраумұнай өңдеу зауыты» ЖШС.

10-сурет - 2021-2023 жылдары нарықтағы субъектілердің үлесі

АМӨЗ, ПМХЗ, ПҚОП, «Caspi Bitum» ЖШС «ҚазМұнайГаз» ҰК» АҚ қатысатын ұйымдар болып табылады. Бұл ретте, «Конденсат» АҚ өз мұнайын өңдеуді жүзеге асырады.

Отандық МӨЗ-дерде жалпы өндірілген мұнай көлемінің шамамен 20%-ы қайта өңделеді, себебі өндірудің жалпы көлемінің 60%-ы ішкі нарыққа мұнай жеткізуге қатыспайтын ӨБК (Теңіз, Қашаған және Қарашығанақ) иелерінің үлесі болып табылады.

Алынған деректерден 2021-2023 жылдары мұнайды өңдеудің негізгі көлемі республиканың 3 негізгі МӨЗ-іне тиесілі: ҚазМұнайГаз тұлғалар тобынның құрамындағы: «Павлодар мұнай-химия зауыты» ЖШС, «Атырау мұнай өңдеу зауыты» ЖШС және «ПетроҚазақстан Ойл Продактс» ЖШС.

Жалпы, мұнай өңдеу нарығы жоғары шоғырландырыланған нарық ретінде сипатталады.

Осыған байланысты, Кәсіпкерлік кодекстің 172-бабының 4-тармағына сәйкес ҚазМұнайГаз тұлғалар тобы нарықта үстем жағдайға ие субъектілер деп танылды.

Қаралып отырған тауар нарығындағы баға серпіні

Кәсіпкерлік кодекске сәйкес мұнайды қайта өңдеуге арналған тарифті уәкілетті орган 2017 жылдан бастап бекітпейді, яғни 2017 жылғы 1 қаңтардан бастап МӨЗ мұнайды қайта өңдеуге арналған тарифті өздері белгілейді.

Мұнай өңдеу тарифін зерделеу соңғы үш жылдағы бағаның өзгеру серпінін көрсетті:

«Павлодар мұнай-химия зауыты» ЖШС - 20 904 тг/тн 23 240 тг/тн дейін немесе 11 %-ға өсу;

«Атырау мұнай өңдеу зауыты» ЖШС - 41 466 тг/тн 54 450 тг/тн дейін немесе 30%-ға жуық өсу;

«ПетроҚазақстан Ойл Продактс» ЖШС - 33 671 тг/тн 35 336 тг/тн дейін немесе 5%-ға өсу.

Мұнай өңдеу бағалары мен көлемдерінің серпіні жөніндегі деректердің негізінде Агенттіктің аумақтық бөлімшесі «Атырау мұнай өңдеу зауыты» ЖШС-ға қатысты мұнай өңдеу қызметтеріне монополиялық жоғары бағаларды белгілеу бөлігінде үстем жағдайды теріс пайдалану тұрғысынан тергеп-тексеру жүргізіп жатыр.

Негізгі оқиғалар

Нарықтың жоғары шоғырлануын және бизнес үшін қолжетімділікті шектеудің қолданылатын практикасын, сондай-ақ жеткізу кестесін қалыптастырудың ашық өлшамшарттарының болмауын ескере отырып, ПМХЗ, АМӨЗ, ПКОП құрамындағы ҚазМұнайГаз тұлғалар тобы жүргізілген талдау қорытындылары бойынша Негізгі қуатқа тең қол жеткізу қағидаларына сәйкес негізгі қуаттың иелері болып танылды.

Осыған байланысты, Агенттіктің 2024 жылғы 26 желтоқсандағы № 8 бұйрығымен Негізгі қуатқа тең қол жеткізу қағидалары мұнайды және (немесе) газ конденсатын және (немесе) қайта өңдеу өнімдерін қайта өңдеу жөніндегі қызметтерге негізгі қуатқа тең қол жеткізуді ұсыну ерекшелігі бөлігінде түзетулермен толықтырылды.

Бұл шаралар қосымша қызметтерді күштеп таңуға жол бермеуге, қызметті орындауды цифрландыруды, оның ішінде өтінімдерді қарау жөніндегі процестерді автоматтандыруға, мұнай өнімдерін өндіру, тиеп-жөнелту жөніндегі деректерді цифрландыруға және мұнайды қайта өңдеу үшін тең жағдайлар ұсыну бөлігінде басқа да шараларды жүзеге асыруға мүмкіндік береді.

Бәсекелестікті дамытуға арналған кедергілер:

отандықмұнай өңдеу зауыттарына(МӨЗ)міндеттіжеткізілімдер.

Мұнайды ішкі нарыққа жеткізу мұнай өнімдерінің өндірісі мен айналымын мемлекеттік реттеу саласындағы заңнамаға сәйкес мұнайды және (немесе) газ конденсатын жеткізу кестелеріне сүйене отырып айқындалады. Бұл ретте, мұнай иелерінің (жер қойнауын пайдаланушылардың) экономикалық және логистикалық құрамдас бөліктерін жеткілікті есепке алмай, ішкі нарықты мұнай өнімдерімен қамтамасыз ету мақсатында МӨЗ-ді қайта өңдеу қажеттіліктері негізге алынады.

– мұнайөңдеунарығынакіруайтарлықтайқаржылықсалымдардыталап етеді.

Тікелей МӨЗ салудан басқа, толыққанды жұмыс істеу үшін мұнай базасы, шикізат қабылдау және мұнай өнімдерін жөнелту үшін терминалдар болуы қажет.

Осылайша, осы нарыққа жаңа субъектілерді (МӨЗ) тарту үшін:

- дербес қайта өңдеу үшін ресурсқа (шикізатқа) қол жеткізуді ұсынумен офтейк келісімшарттардың болуы;

- мұнай өнімдерінің қайта реттелген аралас нарығы;

- ресурсты (шикізатты) бөлу бөлігінде мемлекеттік реттеудің күшін жою.

– мемлекеттік органдар енгізетін әкімшілік шектеулер түріндегі инвестициялық шарттар болуы мүмкін.

МӨЗ-дің қызметі МӨЗ-ге арналған өндірістік паспорт шеңберінде жүзеге асырылады, оны уәкілетті орган бекітеді және оның жойылуына байланысты міндетті лицензиялауға жатпайды, ал мұнайды қайта өңдеу кезінде жеке МӨЗ-дің ұзақ уақыт бойы іркіліссіз өндірілетін сұйытылған мұнай газы (АМӨЗ) үшін сақтау резервуарлары меншігінде болмаған.

Осылайша, ағымдағы күні өндірістік паспортты беру немесе оның болуы зауыттың қызметтерін одан әрі ұсақтауды болдырмауға, ішкі нарықта мұнай өнімдерінің өзіндік құнының қымбаттауына әкелетін монополиялық қызметтерді құруға кепілдік бермейді.

Мұнай өңдеу қызметін бөлшектеудің себебі - жоғарыда көрсетілген Қағидаларда өндіру паспортын бекітудің, нақтылаудың және осы МӨЗ-дің меншігінде сипаттауы бар технологиялық объектілердің болуына қатысты талаптардың болмауы.

Осылайша, Қағидаларда қайта өңдеу жөніндегі қызметті жүзеге асыру үшін негізгі базалық талаптар, атап айтқанда меншікте сақтау резервуарларының, кірме жолдардың, ағызу және құю эстакадаларының болуы жөніндегі міндеттемелер көрсетілмеген.

Айталық, мұнай өңдеу бойынша қызметтер көрсетуді бақылау жоқ және жүзеге асырылмайды.

Осы қызметтің технологиялық аспектілерін ескере отырып, Өндірістік паспортты бекіту шеңберінде МӨЗ қызметін лицензиялауды енгізу немесе МӨЗ-ге қойылатын талаптарды күшейту қажет.

Бұдан басқа, Мұнайды жеткізу кестесін қалыптастыру қағидаларының (Энергетика министрінің 2018 жылғы 17 мамырдағы № 191 бұйрығы) 5-тармағында ішкі нарықты мұнай өнімдерімен қамтамасыз ету үшін жер қойнауын пайдаланушыларға біркелкі жүктемені ұстап тұру мақсатында көлемдерді бөлу кезінде өңірлер бойынша пайыздық жүктеме ескерілетіні белгіленген.

Өңірлер бойынша пайыздық жүктемені өзгертуді уәкілетті орган өңірдегі жер қойнауын пайдаланушылардың мұнай өндіру деңгейіне қарай енгізеді, бірақ ұлғаю жағына қарай он пайыздан (жинақтаушы жүктеме) аспайды.

Осыған байланысты, ішкі нарықты қамтамасыз етуге мұнай иелерінің пайыздық жүктемесі республика бойынша біркелкі анықталмауы мүмкін, бұл жағдайды МӨЗ арасындағы өңдеу бойынша тарифтер тең емес.

- тауарларды әкелу-әкетуді шектеу:

2021 және 2022 жылдары АМӨЗ-дің сұйытылған мұнай газын сақтауға арналған өзінің резервуарлық паркі және тиеп жөнелтуге арналған құю эстакадалары, т/ж және авто құю инфрақұрылымы болған жоқ және СМГ барлық көлемі қатаң технологиялық схема бойынша АМӨЗ «Сұйытылған мұнай газын сақтау паркі» ЖШС резервуарларына айдалады, ал ПМХЗ сұйытылған мұнай газын сақтау көлемі 4 мың тоннаға немесе 2 тәулікке шектелген, бұл өнім алушыларға шектеулі сақтау шарттарын қояды.

АМӨЗ 2023 жылдан бастап «Сұйытылған мұнай газын сақтау паркі» ЖШС үлесінің 50%-ын қайтарып берді, сондай-ақ БӨҚжА, электр жабдықтары мен электр желілерін жөндеу және қызмет көрсету қызметтері, сондай-ақ технологиялық жабдықтарды жөндеу қызметтері қайтарылды.

Бизнес субъектілерінің инфрақұрылым объектілеріне («соңғы километр») қол жеткізуін қамтамасыз ету мақсатында мұнай өңдеу зауыттарында 2023 жылғы 1 қаңтардан бастап АМӨЗ, ПМХЗ, ПҚОП кірме жолдарға қызмет көрсету өндірісі бойынша қызметтің жаңа түрі пайда болды, осыған байланысты МӨЗ кірме жолдардың қызметтерін жүргізумен дербес айналысады, сондай-ақ жүк жөнелту функциялары ПҚОП-қа қайтарылды.

2021 жылы ПМХЗ стратегиялық объектілер тізбесіне енгізілді, сондай-ақ «BIG Capital IST» ЖШС-мен сорғы станциясын жалдау шарттары бұзылды.

Бұдан басқа, «Газ және газбен жабдықтау туралы» Заң «сұйытылған мұнай газын өндірушінің өндірістік объектісі» деген ұғыммен толықтырылды, ол зауытта 2024 жылғы 1 шілдеден бастап күшіне енетін сұйытылған мұнай газын өндіру кезінде технологиялық циклдің барлық құрылыстарының болуын көздейді (1-баптың 31-1) тармақшасы).

Алайда, Мұнай өнімдерінің жекелеген түрлерінің өндірісі мен айналымын мемлекеттік реттеу туралы заңда мұнайды қайта өңдеу процесі үшін бірыңғай технологиялық цикл ұғымы көзделмеген, себебі мұндай ұғымның болмауы салдарынан МӨЗ периметріне кіретін негізгі объектілер айқындалмаған.

Сондай-ақ АМӨЗ және ПМХЗ-да сутекті өндіру және тазарту, өндіру және техникалық азотпен қамтамасыз ету бойынша қондырғылар бар, олар бірыңғай технологиялық циклдің құрамына кіреді және үшінші тұлғалардың меншігінде – «Эр Ликид Мұнай Тех Газы» ЖШС пайдалануында тұр.

Осыған байланысты, Үкіметтің шикізатты тиеуден бастап барлық ірі МӨЗ өнімдерді тиеп-жөнелтуге дейінгі бірыңғай технологиялық циклды қамтамасыз ету туралы тапсырмалары толық көлемде орындалған жоқ.

Өз кезегінде, активтер мен қызметтерді шығару зауыттар аумағында жаңа монополиялар құруға және түпкілікті өнім, монополиялық қызметтер құнының қымбаттауына әкелді.

Бұл ретте, шетелдік қатысу үлесі бар ПҚОП-тың қызметінде мұндай бұзушылықтар жоқ.

Бұдан басқа, МӨЗ-ді мемлекеттің басқаруының төмен сапасы аталған МӨЗ-дерді жаңғыртуға 5 жыл ішінде салынған ақшалай қаражатқа қарамастан, АМӨЗ және ПМХЗ-ды жоспардан тыс жөндеудің едәуір санымен сипатталады.

Соңғы 3 жылда аталған мемлекеттік МӨЗ-де 106 жоспардан тыс тоқтау болды, ал жеке инвестормен ПҚОП-та 21 жоспардан тыс тоқтауы орын алды, бұл активті неғұрлым тиімді басқаруды көрсетеді.

Өз кезегінде, МӨЗ-ге мемлекеттік қатысу апаттарды жоюды қиындатады, себебі жабдықты сатып алуды қолданыстағы заңнамаға сәйкес өткізу және шарттарын сақтау талап етіледі.

Осыған байланысты, шетелдік инвестордың қатысуымен МӨЗ-де осыған ұқсас, оның ішінде үш жыл ішінде жиі жөндеу жұмыстарын жүргізу және тарифті едәуір арттыру бойынша бұзушылықтардың жоқ екенін ескере келе, мемлекеттік бақылауды сақтай отырып, МӨЗ-ді жекешелендіруді жүзеге асыру ұсынылады.

Жеке басқарудың болуы МӨЗ-ді басқару деңгейіне жағымды әсер етеді.

Әлемдік тәжірибе:

Үндістанда мұнай өңдеу қуаты 34 млн тонна өндіру кезінде жылына 252 млн тоннаны құрайды (ҚР 89 млн тонна мұнай өндіру кезінде жылына 20 млн тонна). Ресей – Үндістанға жетекші мұнай жеткізуші, Үндістан импорттық мұнай есебінен мұнай өнімдері бойынша ішкі нарық қажеттіліктерінің 80%-ын жабады.

Сонымен қатар, мұнай өңдеу мен мұнай химиясының жыл сайынғы өсу қарқыны байқалады. 2024 жылғы қазанда Үндістан импорттайтын жалпы мұнайдың ресейлік үлесі 39%-ды құрады, сонымен қатар Үндістан мұнай өңдеуді 450 млн тоннаға дейін ұлғайтуды жоспарлап отыр.

Бұл елде жеке ойыншылар тарапынан айтарлықтай инвестицияларды байқауға болады, мысалы Nayara Energy (РФ), Reliance Industries L., Saudi Arabian Oil.

Роснефть 49,13% (~10 млрд $ үшін) Вадинар қ. Үндістан ірі МӨЗ-ге тиесілі. РФ-дан мұнай тасымалдау ауа райына және басқа жағдайларға байланысты теңіз жолдары арқылы танкерлермен жүзеге асырылады.

Үндістан компанияларына Ресейдегі бірқатар кен орындарының үлесі тиесілі, яғни өзара тиімді инвестициялар бар.

Үндістанда қайта өңдеу нарығын дамыту үшін саяси және экономикалық себептерден басқа, Үндістанның өзінде мұнай өнімдеріне сұраныстың артуы, сондай-ақ дамыған мұнай-химия нарығының болуы әсер етті.

Қазақстанда Қарашығанақ кен орнындағы мұнай мен газды ішінара өңдеу үшін қуаттылықтың толықтығы үшін жүктеуді қажет ететін жұмысшылар, МӨЗ (Конденсат) және ГӨЗ (Рожковское кен орнында) бар.

Жоғарыда айтылғанды назарға ала отырып, елімізде Қарашығанақ тектес мұнайды қайта өңдеуді немесе өндірілетін ҚПО газы Орынбор ГӨЗ-де қайта өңделетінін ескере отырып, Қарашығанақ кен орнын игеруші компаниялардың жаңа МӨЗ салуын ұйымдастыру орынды деп пайымдаймыз.

Бұдан басқа, Ақтау порты арқылы Каспий теңізі бойынша импортталатын мұнайға бағдарланған Теңіз кен орны мұнайына арналған МӨЗ құрылысын қарау ұсынылады.

Бұл шаралар мұнай химиясын дамытуға көшумен шикізат экономикасынан алыстауға, жұмыс орындарын құруға, мұнай өнімдері көлемінің тапшылығын болдырмауға және т.б. мүмкіндік береді.

Бәсекелестікті дамыту бойынша ұсынымдар:

«Голландиялық ауруға» байланысты мұнай бағасына тәуелділік халықаралық нарықтағы бағалардың құбылмалылығына байланысты тәуекелдерді тудырады.

Республикада өндіру мен қайта өңдеудің арақатынасын ескере отырып, экспортталатын мұнай көлемін отандық МӨЗ-ге қайта бағдарлау есебінен мұнай өңдеу көлемін ұлғайту қажет.

Мысалы, мұнай кен орындары жоқ Германия, Жапония, Оңтүстік Корея сияқты елдер «импорттық» мұнайды өңдеуді мұнай өңдеу тереңдігінің 90%-ына дейін жүзеге асырады (Қазақстанда 80% деңгейінде).

Бұл ретте, мұнай өңдеу дәрежесі мен сапасын арттырудың орнына инновацияларсыз инвестициялар тартылады, бұл қайта өңдеу сапасын арттырмай қайта өңдеу көлемінің өсуіне әкеледі.

Экспорттық-шикізаттық экономикадан кету, оның ішінде жаңа жоғары технологиялық МӨЗ салу бойынша шешімдерді талап етеді, бұл оның ішінде көрші елдерге мұнай өнімдерінің экспорттық әлеуетін дамытуға әкеп соғады.

Қазіргі кезде ТШО Болашақ кеңейту жобасын, Қашаған МӨЗ-ін іске қосуды жүзеге асырып жатыр, бұл мұнай өндіру қуатын арттыруға мүмкіндік береді.

ТШО және NCOC өндіру көлемінің ұлғаюымен қатар, компаниялардың Каспий құбыр консорциумының (КҚК) құбырын шетелде қайта өңдеуді жүзеге асыру үшін мұнай тасымалдаудың төмен шығынды құралы ретінде пайдалануға тәуелділігінің болуы шиеленісуде, бұл отандық МӨЗ-де де қайта өңдеуді болжайды.

Қайта өңдеуді дамыту қайта өңдеуді ұйымдастыруға, мұнай құбырларын салуға, зауытқа дейінгі теміржол жолдарын, сақтау және жөнелту терминалдарын салуға инвестиция салатын интеграцияланған компаниялардың болуына негізделуі мүмкін.

Энергетика министрлігінің деректері бойынша еліміздің мұнай өнімдеріне (бензин, ДО, авиаотын) қажеттілігі артып келеді, 20 млн халық санымен тұтыну статистикасы бойынша қолда бар 17 млн тоннаның орнына 20 млн тоннаға қайта өңдеу қуаты болуы қажет.

Бұл ретте, мұнай өңдеу көлемін ұлғайту және технологиялық өндірісті арттыру мақсатында МӨЗ-де тепе-тең үлеске айырбастау үшін ӨБК (ТШО, NCOC, KPO) ірі кен орындарындағы мемлекет үлесін ұлғайтуға болады.

Жалпы, отандық МӨЗ-ді мұнайдың қосымша көлемімен толтыру үшін мұнай бағасын экспорттық/импорттық нетбэк деңгейінде теңестіру талап етіледі, оған мұнай өңдеу өнімдерінің бағасын реттеу жолымен қол жеткізіледі.

Сондай-ақ дәстүрлі жеткізушілердің мұнай жеткізілімдерін ұлғайтудың проблемалығын және Қазақстанның МӨЗ-іне басқа көздерден мұнай жеткізуді қамтамасыз етудің ықтимал қажеттілігін ескере отырып, мұнайдың ішкі бағалары нарықтық көрсеткіштерге жетуі қажет, бұл нарықтық тетіктерді енгізу және нарықты ырықтандыру арқылы жүзеге асырылады.

Осылайша:

1) Өндірістік паспортты бекіту талаптарын күшейту не МӨЗ-дің қызметін лицензиялауды енгізу;

2) МӨЗ бойынша нарық субъектілерінің көлемін бөлудің ашық өлшемшарттарын бекіту;

3) мұнайды өңдеудің ұзақ мерзімді ауқымды технологиялық әсері үшін инновациялармен инвестициялар тарту жөнінде шаралар қабылдау;

4) мемлекеттің ірі кен орындары құрамындағы үлесті (Теңіз, Қашаған, Қарашығанақ) инвесторлардан отандық МӨЗ үлестерге тепе-тең айырбастай отырып сатып алуы ұсынылады.

Мұнай өнімдерін сақтау нарығы

Агенттіктің жұмыс жоспары шеңберінде Агенттіктің аумақтық департаменттері мұнай өнімдерін, оның ішінде авиациялық отынды сақтау қызметтері нарығындағы бәсекелестіктің жай-күйін бағалауға талдау жүргізді.

Мұнай өнімдерін (ЖЖМ) сақтау жөніндегі қызметтерді сатып алушылар заңды және жеке тұлғалар – бөлшек саудада өткізушілер, мұнай өнімдерін көтерме саудада өткізушілер және мұнай жеткізушілер болып табылады.

Авиациялық отынды сақтау қызметтерін негізгі тұтынушылар авиакомпаниялар, авиаотынды көтерме және бөлшек саудада өткізушілер (оның ішінде әуежайлардың өздері) болып табылады.

Авиаотынды сату негізгі екі процестен тұрады – авиаотынды сақтау және жанармай құю.

Авиаотынды сақтау жөніндегі қызмет әуежайлардың оны көрсетуінің технологиялық ерекшелігіне орай, қауіпсіздікті талап етуіне байланысты, оның ішінде әуежай аумағынан тыс орналасқан қоймаларда сақтаудың өзге түрлерімен өзара алмастырылмайды.

Транзиттік жүк және жолаушылар тасымалдауды жүзеге асыратын шетелдік авиакомпаниялар (AsianaAirlines, QatarAirways, Аэрофлот және т.б.), сондай-ақ әуежайларда авиаотын сақтауды жүзеге асыратын нарық субъектілері арасында сауалнама жүргізілді.

Тұтынушылардың жауаптарына сәйкес әуе кемелерін, атап айтқанда авиаотынды сақтауды қамтамасыз етуді әуежайлар баламалы жеткізушілерді таңдау мүмкіндігінсіз дербес жүзеге асырады. Еліміздің әуежайларында аумақтағы авиаотынды сақтаудың барлық қуаты әуежайлардың өздеріне тиесілі.

Осылайша, әуежайлар аумағында авиаотын сақтаудың болмауына байланысты Солтүстік Қазақстан, Батыс Қазақстан және Алматы облыстарының әуежайларын қоспағанда, елдің әуежайлары негізгі қуат иеленушілер болып айқындалды.

Негізгі оқиғалар

2017 жылға дейін табиғи монополиялар субъектілерінің негізгі қызметтің 5%-ынан астам көлемде өзге реттеліп көрсетілмейтін қызметті жүзеге асыруына тыйым салынды, осыған байланысты әуежайларды қаржыландырудың негізгі көзі реттеліп көрсетілетін қызметтерді (ұшу, қону, сақтау, жанармай құю және т.б.) көрсетуден түсетін табыс болды.

Өзге де қызметке тыйым салу жойылғаннан кейін әуежайлар авиаотынды дербес сата бастады.

Осыған байланысты, әуежайлар инфрақұрылымның меншік иелері бола отырып, авиаотынның баламалы жеткізушілерінің инфрақұрылымға қол жеткізуіне және сақтау қуатын дамытуға мүдделі емес.

542 Жарлықты іске асыру мақсатында Негізгі қуатқа қол жеткізу қағидалары әзірленді, олардың шеңберінде сақтау инфрақұрылымына қол жеткізу әуежайлардың ықпалынсыз авиакомпаниялармен тікелей авиаотын берушілердің келісімдері (сервистік модель) негізінде беріледі.

Бәсекелестікті дамытуға арналған кедергілер

Авиаотынды сақтау нарығына кірудің негізгі кедергілері:

а) экономикалық шектеулер: - жоғары шығындар (оның ішінде отын құю кешендерін салуға және сатып алуға);

- авиаотын тапшылығы, импортқа тәуелділік 30%. Бұл ретте, авиаотынның орта есеппен 60%-ын отандық, 40%-ын шетелдік авиакомпаниялар тұтынады;

б) әкімшілік шектеулер: - арнайы рұқсаттар алу қажеттілігі (мысалы, мұнай базасы мен ЖҚК салу үшін жер учаскелерін алу);

- осы саладағы қызметке қойылатын технологиялық және экологиялық талаптар.

Бәсекелестікті дамыту бойынша ұсыныстар:

Әуежайлардың қызметін теңгерімсіз тарифтік реттеу жағдайында табиғи монополия қызметтерін және әуежайлардың қоғамдық маңызы бар нарығын коммерцияландыру қажет.

Сондай-ақ Jet-A1 сақтау инфрақұрылымына және ICAO авиаотынының басқа да танылатын түрлеріне жеке және реттелетін мемлекеттік инвестицияларды тарту жөніндегі шаралар жиынтығы қажет.

Көмірді көтерме саудада өткізу нарығы

2022-2023 жылдары көмірді көтерме саудада өткізу нарығындағы бәсекелестіктің жай-күйін талдау Агенттіктің 2024 жылға арналған жұмыс жоспарына сәйкес жүргізілді.

ҰСБ-ның ресми деректері бойынша 2022 жылы Қазақстанда 113,7 млн тонна көмір өндірілді, оның ішінде коммуналдық-тұрмыстық тұтынушылардың қажеттіліктеріне 10,5 млн тонна, энергетикалық кешендерге – 64,4 млн тонна, өнеркәсіптік кәсіпорындарға – 6,1 млн тонна және экспортқа – 32,4 млн тонна жөнелтілді.

2023 жылы Қазақстанда 112,7 млн тонна көмір өндірілді, оның ішінде коммуналдық-тұрмыстық тұтынушылардың қажеттіліктеріне 9 млн тонна, энергетикалық кешендерге – 65,9 млн тонна, өнеркәсіптік кәсіпорындарға – 5,9 млн тонна және экспортқа 31,2 млн тонна жөнелтілді.

Энергия өндіруші ұйымдардың қажеттіліктері үшін көмірді көтерме сату нарығында «Богатырь Көмір» ЖШС және «Kazakhmys Coal» ЖШС үстем жағдайға ие, жиынтық үстем үлесі 80%-дан астам (2022 ж. – 89%, 2023 ж. – 88%).

2022 жылы 2023 жылы

11-сурет - Көмірді тұтыну құрылымы.

Соңғы 5 жылда «Богатырь Көмір» ЖШС көмірдің құнын бірнеше рет көтерді.

Бұл ретте, энергетикалық көмір құнының электр энергиясына әсері өте жоғары және станциялардың шығындар құрылымында 60%-ға жетеді.

Бұл нарықтарды монополиялау деңгейі едәуір төмен және бағаны бақылау шаралары белсенді қолданылатын азық-түлік тауарларының, коммуналдық қызметтердің өзіндік құнына мультипликативті әсер етеді.

Бұдан басқа, «Қарағанды Энергоцентр» ЖШС тұлғаында энергия өндіруші ұйым бағаларды мемлекеттік реттеу үшін энергетикалық көмірді қоғамдық маңызы бар нарықтарға жатқызу қажеттігі туралы хабарлады.

Электр және жылу энергиясын өндіру үшін қажетті тауарлар мен қызметтердің негізгі үлесіне қатысты бағаларды мемлекеттік реттеу қолданылады және электр және жылу энергиясын түпкілікті тұтынушыға дейін жеткізудің бүкіл тізбегіне (өндіру, беру, жабдықтау) мемлекеттік бағалық реттеу қолданылады.

Энергетикалық көмірге бағаны реттеу қолданылмайтындықтан және бағалар бір жыл ішінде бірнеше рет өзгеруі мүмкін болғандықтан, бұл энергия өндіруші ұйымдардың кассалық алшақтықтарына әкеледі.

Бұдан басқа, Мемлекет басшысы өзінің 2022 жылғы 1 қыркүйектегі Қазақстан халқына Жолдауында Үкіметке Агенттікпен бірлесіп монополиялық және олигополиялық нарықтарды қоспағанда, бағалар мен тарифтерді мемлекеттік реттеуден кезең-кезеңімен бас тартуды тапсырды.

Энергетикалық көмір нарығының монополиялық құрылымының өзгермейтінін ескере отырып, энергетикалық көмірді өткізуді тиісті бағалық реттеумен қоғамдық маңызы бар нарықтарға жатқызу жөнінде түзетулер әзірленді. Кәсіпкерлік саласындағы уәкілетті органның талабы бойынша осы түзетулер бойынша реттеушілік әсерді талдау рәсімі жүргізілді және түзетулер 2024 жылғы 26 қарашада Кәсіпкерлік қызметті реттеу мәселелері жөніндегі ведомствоаралық комиссияның отырысында мақұлданды. Осы түзетулер қазіргі уақытта Мәжілісте «алтыншы монополияға қарсы пакет» шеңберінде қарауда жатыр.

Коммуналдық-тұрмыстық тұтынушылардың қажеттіліктері үшін көмірді көтерме сату нарығына келетін болсақ, жиынтық үлесі 80% асатын «Шұбаркөл Көмір» АҚ, «Қаражыра» АҚ және «Майкубен – Вест» АҚ үстем жағдайға ие (2022 ж. – 81%, 2023 ж. - 82%).

2021 жылдан бастап өнімсіз делдалдардың қатысуынсыз өңірлік көмір операторлары (бөлшек жеткізушілер) үшін көмір көлеміне қолжетімділікті арттыру бойынша жоспарлы жұмыс жүргізіліп жатыр. Атап айтқанда, өңірлік көмір операторларына тауар биржалары арқылы жалпы жылдық көлемнің кемінде 50%-ын міндетті түрде сату бойынша көмір разрездеріне қойылатын талап енгізілді. Бұдан басқа, өңірлік жеткізу базистерінде сауда-саттық өткізу тетігі енгізілді.

Алайда, коммуналдық-тұрмыстық көмір бағасын жетілдіру және тұрақтандыру бойынша қабылданып жатқан шараларға қарамастан, көмірді түпкілікті көмір сатушылар – 100% -ға дейінгі үстеме бағамен өңірлік көмір операторларына одан әрі қайта сатумен айналысатын өнімсіз делдалдарға көмір сату практикасы сақталып отыр.

Айталық, 2023 жылы шот-фактураларды талдау «Шұбаркөл Көмір» АҚ көмір көлемінің 90% астамын 13 делдалға (70-тен), ал «Қаражыра» АҚ 7 делдалға (40-тан) сатқанын көрсетті.

Мысалы, «Шұбаркөл Көмір» АҚ 2021 жылғы наурыздан 2023 жылғы шілдеге дейін «Астана» Тауар биржасы» АҚ арқылы биржалық сауда-саттықты жүзеге асырды.

Бұл тауар биржасына мәмілелер 3-5 секундта (өтінім берудің адами емес факторы), өтінім беру үшін физикалық тұрғыдан 13 секунд талап етілетін уақытта, сондай-ақ жоспарланған сауда-саттық уақытынан 2-3 секунд бұрын биржалық сауда-саттықтың мерзімінен бұрын басталу фактілері бойынша көптеген шағымдар түсті, бұл өңірлік операторлардың пікірінше көлемді «өзі» иелену салдары.

Айталық, Агенттік Қаржылық мониторинг агенттігімен және Қаржы министрлігімен бірлесіп бекіткен Халықты коммуналдық-тұрмыстық көмірмен қамтамасыз ету саласындағы іс-шаралардың жол картасы шеңберінде коммуналдық-тұрмыстық көмірді ірі өндірушілерге және оларды сатып алушыларға қатысты, оның ішінде салықты және (немесе) бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдерді төлеуден жалтару тұрғысынан талдау жүргізу іс-шарасы көзделген.

Бұдан басқа, бүгінгі күні коммуналдық-тұрмыстық көмірді сату бөлшек сауда нарығында әкімдіктердің өңірлік көмір операторларын айқындау тәртібі жеткілікті дәрежеде регламенттелмеген. Бұл ретте, жергілікті атқарушы органдардың бизнес субъектісіне өңірлік көмір операторларының мәртебесін айқындау және беру жөніндегі функциясы іс жүзінде тиісті т/ж тұйықта көмірді өткізу құқығын беретінін және бұл ретте бизнес субъектілері мен әкімдіктің өзара іс-қимыл жасау тәртібі регламенттелмегенін ескере отырып, бұл өз кезегінде сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне әкеп соғады.

Айталық, өңірлік көмір операторларының тізбесін мониторингтеу қорытындысы бойынша операторлардың саны т/ж тұйықтарының санынан 1,6 есе асып түсетіні анықталды, бұл әкімдіктердің бір т/ж тұйығында екі және одан да көп тұлғаға өңірлік көмір операторларының мәртебесін бергенін куәландырады.

Сонымен қатар, Қазақстан Республикасының Үкіметі «Көмірдің жекелеген түрлерін экспорттауға айрықша құқық берудің кейбір мәселелері туралы» (2023 жылғы 17 қарашадағы № 1011) қаулы қабылдағанын, оған сәйкес көмір экспортына айрықша құқығы бар нарық субъектілерінің тізбесіне 39 кәсіпорын кіргенін (2025 жылғы 27 қаңтарда енгізілген өзгерістерге сәйкес) атап өтеміз.

Бұл ретте, уәкілетті органда заңнамалық актілермен бекітілген нарық субъектілерінің осы тізбесіне іріктеудің ашық өлшемшарттары, сондай-ақ тізбенің өзін жаңарту тәртібі жоқ.

Осылайша, Агенттік жоғарыда аталған кедергілерді жою үшін және Бәсекелестікті қорғау және дамыту тұжырымдамасын іске асыру шеңберінде Өнеркәсіп және құрылыс, Сауда және интеграция министрліктерімен бірлесіп 2025 жылғы 10 ақпанда Коммуналдық-тұрмыстық көмірді бөлшек және көтерме саудада өткізу нарықтарында бәсекелестікті дамыту жөніндегі жол картасын бекітті, ол өңірлік көмір операторларын айқындау тәртібін регламенттеуге, көмір экспортына айрықша құқық берілген Сыртқы сауда қызметіне қатысушылардың тізбесін қалыптастыру қағидаларын әзірлеуге, сондай-ақ тауар биржалары арқылы ішкі нарықта коммуналдық-тұрмыстық көмірді өткізудің міндетті көлемін ұлғайтудың орындылығын қарауға бағытталған іс-шараларды көздейді.

Жүктерді теміржол көлігімен республикаішілік тасымалдау қызметтерін көрсету нарығы

Жүргізілген гипотетикалық монополистің тестінен және тұтынушылардың сауалнамасының нәтижелеріне сүйене отырып, жүктерді теміржол көлігімен республикаішілік тасымалдау қызметтері тасымалдаудың басқа түрлерімен өзара алмастырылмайтын болып табылады.

Қазақстан Республикасының аумағында жүктерді теміржол көлігімен республикаішілік тасымалдау қызметтері нарығында 3 нарық субъектісі– «ҚТЖ-Жүк тасымалы» ЖШС, «ТТТ Сервис» ЖШС, «Dar Rail» ЖШС жұмыс істейді.

Статистикалық жұмыстар жоспарына сәйкес 2023 жылғы теміржол көлігімен қатынас түрлері бойынша жүктерді, багажды, жүк-багажды тасымалдау туралы деректер қалыптастырылып, Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросының (бұдан әрі - ҰСБ) www.stat.gov.kz интернет-ресурсында «Қазақстан Республикасындағы көлік өнімдері мен қызметтері туралы» электрондық кестелерде жарияланды.

Мәселен, ҰСБ деректері бойынша 2023 жылы жалпы 414 915,2 мың тонна жүк тасымалданды, жүк айналымы 328 742,5 млн тонна-км құрады.

2024 жылғы қаңтар-сәуірде теміржол көлігімен 128,7 млн тонна жүк тасымалданды, бұл 2023 жылғы қаңтар-сәуір деңгейінен 4,1%-ға аз, осы кезеңде жүк айналымы 100,8 млрд т-км құрады (2023 жылғы қаңтар-сәуірмен салыстырғанда 7,7%-ға азайды).

12-сурет - Қазақстан Республикасындағы теміржол көлігі қызметінің негізгі көрсеткіштері (ҰСБ деректері бойынша).

Талдау жүргізу барысында құндық мәнде тиісті тауар нарығының жалпы көлеміне нарық субъектісінің тауарды өткізу көлемі бойынша нарық субъектілерінің үлестерін есептеу жүргізілді.

Талдау қорытындысы бойынша Кәсіпкерлік кодекстің 172-бабының 4-тармағына сәйкес жүктерді теміржол көлігімен республикаішілік тасымалдау қызметтері нарығында «ҚТЖ-Жүк тасымалы» ЖШС-ның үстем жағдайы анықталды.

Нарықтық шоғырлану коэффициентіне (CR) және Герфиндаль-Гиршман нарықтық шоғырлану индексіне (NNI) сәйкес жүктерді теміржол көлігімен республикаішілік тасымалдау қызметтері нарығы нарықтың 1 түріне – бәсекелестіктің даму деңгейі төмен жоғары шоғырланған нарыққа жатады.

Тауар нарығына кіру кедергілерін анықтау

Талдау барысында мынадай кедергілер мен проблемалық мәселелер, сондай-ақ оларды жою бойынша ұсыныстар анықталды:

1) «Қазақстан темір жолы» ұлттық компаниясы» АҚ (бұдан әрі - ҚТЖ) іс жүзінде жүктерді теміржол көлігімен тасымалдаушы болып табылатын және оның қызметі Кәсіпкерлік кодекстің 124-5-бабымен ғана реттелетін «ҚТЖ-Жүк тасымалы» ЖШС-мен ТПБ шарттарын жасасты.

Ұлттық инфрақұрылым операторын функционалдық және ұйымдастырушылық бөлуді аяқтамай, ҚТЖ-ның «ҚТЖ-Жүк тасымалы» ЖШС-ның 100% акцияларын иеленуі өзінің еншілес компаниясы – «ҚТЖ-Жүк тасымалы» ЖШС-ға тасымалдау нарығында айрықша артықшылықтар беруге және «ҚТЖ-Жүк тасымалы» ЖШС-мен басқа тасымалдаушылар үшін көрінеу кемсітушілік жағдайларды қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.

Бұл мән-жай МТЖ қызметтеріне қол жеткізу құқығын алу және тасымалдау процесін жүзеге асыру, басқа қатысушылардың нарыққа шығуына кедергілер жасау кезінде «ҚТЖ-Жүк тасымалы» ЖШС-ның басқа тасымалдаушылармен салыстырғанда артықшылықты жағдайына алып келеді.

Осыған байланысты, ҚТЖ құрамында I кезеңде, Көлік министрлігінің басқаруымен II кезеңде оны тәуелсіз заңды тұлға етіп бөліп шығара отырып, диспетчерлік реттеу функцияларымен Ұлттық инфрақұрылым операторын функционалдық және ұйымдастырушылық бөлуді аяқтау ұсынылады. Мәселен, мысалы, Германияда инфрақұрылымдық блокты, тасымалдау және логистикалық қызметті жеке ұйымдастырушылық-тәуелсіз сегменттерге ұйымдастырушылық бөлу бар. DB Group қызметін ұйымдастыру МТЖ-ға кемсітусіз қол жеткізуді және ілеспе қызметтерді қамтамасыз ету жөніндегі мемлекеттік реттеуші тарапынан инфрақұрылымдық блокты бақылаудың болуымен сипатталады, бұл тәсілдің жоғары тиімділігін көрсетеді;

2) Магистральдық теміржол желісін пайдалану қағидаларының (Инвестициялар және даму министрінің м.а. 2015 жылғы 27 наурыздағы № 366 бұйрығымен бекітілген, бұдан әрі - МТЖ пайдалану қағидалары) 10-тармағына сәйкес әлеуметтік маңызы бар қатынастар бойынша жолаушыларды тасымалдауды жүзеге асыруға байланысты тасымалдаушының шығыстарын ұзақ мерзімді субсидиялауға уәкілетті органмен жасалған ұзақ мерзімді шарттар мен шарттардан туындайтын құқықтарды қоспағанда, поездар қозғалысының нормативтік кестесіне сәйкес кестенің белгілі бір тармақтары бойынша МТЖ қызметтеріне қол жеткізу тасымалдаушыларға поездар қозғалысының кестесінің қолданылу мерзімінен (1 жыл) аспайтын мерзімге ұсынылады.

Бұдан басқа, МТЖ пайдалану қағидаларының 8-тармағына сәйкес тасымалдаушыларға магистральдық теміржол желісінің қызметтеріне қол жеткізуді ұсыну кезектілігі, оның ішінде тасымалдау көлемі бойынша шарттық міндеттемелердің орындалуын ескере отырып, МТЖ қызметтерін көрсетуге арналған ұзақ мерзімді шарттар (кемінде 5 жыл мерзімге) болған кезде айқындалады.

Қазіргі кезде МТЖ қызметтеріне қол жеткізуге арналған ұзақ мерзімді шартта «ҚТЖ-Жүк тасымалы» ЖШС ғана бар, бұл ретте қолданыстағы МТЖ-ны пайдалану қағидаларында ұзақ мерзімді шарттар жасасуды айқындау өлшемшарттары мен тәртібі жоқ.

Осыған байланысты, тасымалдаушылардың МТЖ қызметтеріне қолжетімділігін регламенттейтін нормативтік құқықтық актілерге қажетті өзгерістер мен толықтырулар енгізуді қамтамасыз ете отырып, ұзақ мерзімді кезеңге жүктерді тасымалдау кезінде жеке тасымалдаушыларға МТЖ қызметтеріне қол жеткізуді ұсыну мәселесін қарау, сондай-ақ МТЖ қызметтеріне қол жеткізуге ұзақ мерзімді шарттар жасасу тәртібін айқындау ұсынылады. 2030 жылға дейін көліктік-логистикалық әлеуетті дамыту тұжырымдамасына сәйкес жүктерді темір жол көлігімен тасымалдауда жеке тасымалдаушылардың үлесін ұлғайту 2030 жылға қарай кемінде 30% жоспарланады;

3) инфрақұрылым операторының ақпараттық жүйелері арқылы деректерді беру жөніндегі тасымалдаушының міндеттемелері.

Мәселен, бүгінгі күні жолаушыларды, багажды, жүк-багажды және жүктерді тасымалдау көрсеткіштері туралы Ұлттық жолаушыларды тасымалдаушы, Ұлттық жүктерді тасымалдаушы, тасымалдаушы, вагондар (контейнерлер) операторы ұсынған бастапқы деректер және локомотив тартқыш операторы, Ұлттық тасымалдаушы, тасымалдаушы, вагондар операторы ұсынған тасымалдау кезінде жылжымалы құрамды пайдалану көрсеткіштері туралы бастапқы деректер негізінде (контейнерлер) Ұлттық теміржол компаниясының автоматтандырылған жүйелеріне, Ұлттық теміржол компаниясы жолаушыларды, багажды, жүк-багажды, жүктерді тасымалдау және тасымалдау кезінде жылжымалы құрамды пайдалану көрсеткіштері туралы есептілікті автоматтандырылған режимде қалыптастырады. Бұл ретте, жеке тасымалдаушылардың ҚТЖ ақпараттық жүйелеріне қолжетімділігі және жүйелерді интеграциялау мүмкіндігі жоқ.

Осыған байланысты, жеке тасымалдаушыларды интеграциялауға арналған ашық сервистермен МТЖ инфрақұрылымы операторының жүйесін өзгертуді, сондай-ақ жоспарлау процестерін автоматтандыруды көздейтін ҚТЖ ақпараттық жүйелерін жетілдіру бойынша жұмыс жүргізу ұсынылады;

4) станциялардың өткізу және қайта өңдеу қабілетін төмендету.

ҚТЖ деректері бойынша жеке тасымалдаушылар үшін маршруттарды кеңейту станциялардың учаскелердің өткізу және қайта өңдеу қабілетінің төмендеуіне, Ұлттық тасымалдаушының да, жеке тасымалдаушылардың да поездары мен локомотивтерінің тоқтап қалуының ұлғаюына, Ұлттық тасымалдаушының да, жеке тасымалдаушылардың да локомотивтерінің жаппай қарсы резервтік жүгірістеріне, толық емес және толық емес поездардың ұлғаюына әкеп соғады, бұл еліміздің теміржол инфрақұрылымының тасымалдау қабілетінің төмендеуіне, инфрақұрылымдағы іркіліске және локомотивтердің жетіспеушілігіне байланысты пойыздарды тастауға әкеледі.

МТЖ жалпы қозғалыс жылдамдығы мен өткізу қабілеттілігінің шектеулерімен сипатталады, бұл теміржол көлігінің тиімділігіне әсер етеді және сайып келгенде жалпы макроэкономикалық көрсеткіштерден көрінеді.

Бұл ретте, сарапшылардың деректері бойынша өткізу қабілетінің төмендеуінің негізгі себептері жүк транзиттік поездарын өткізу басымдығы, жолаушылар поездары санының ұлғаюы, локомотивтердің тозуы мен жетіспеушілігі, желідегі «тасталған» поездар санының ұлғаюы, көрші елдермен геосаяси жағдай және т.б. болып табылады.

Осыған байланысты, МТЖ-ның шектеулі өткізу қабілетін тиімді пайдалану мақсатында тасымалдаушылар арасындағы өзара іс-қимыл тәртібін регламенттеуді қамтамасыз ету, сондай-ақ тасымалдаушылардың көптігін ескере отырып, жаңа магистральдық теміржол желілері мен станцияларын салу және дамыту мәселесін қарау, өткізу қабілетін арттыру, жол жүру уақытын қысқарту және қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін поездар қозғалысын басқаруды автоматтандыру ұсынылады;

5) тасымалдау басқармасының ақпараттық қамтамасыз етудің орталықтандырылған автоматтандырылған жүйесін пайдалану тәртібін регламенттеудің болмауы. Ұсынылып отырған іс-шара жаңа тасымалдаушылардың пайда болуын ескере отырып, тасымалдау процесін жоспарлау және ұйымдастыру шеңберінде технологиялық өзара іс-қимылды пысықтауға бағытталған, осыған байланысты Тасымалдау процесіне қатысушылардың технологиялық өзара іс-қимыл қағидаларына және Теміржол көлігімен жүктерді тасымалдау қағидаларына өзгерістер енгізу, сондай-ақ тасымалдаушылардың көптігі жағдайында теміржол инфрақұрылымының өткізу қабілетін жақсарту мақсатында ҚТЖ үшін KPI айқындау қажет;

6) парктің едәуір тозуы (65%-ға дейін) және локомотивтік тартқышпен жеткіліксіз қамтамасыз етілуі жолаушылар мен жүктерді жеткізу мерзімдерін ұзартуға ықпал ете отырып, т/ж көлік жүйесінің тасымалдау қабілетінің маусымдық тапшылығын тудырады. Тартқыш жылжымалы құрам паркінің едәуір бөлігінің моральдық тұрғыдан ескіруі шығындарды арттырады және тасымалдаудың жалпы тиімділігін төмендетеді, сондай-ақ теміржол көлігінің қоршаған ортаға теріс әсерін күшейтеді. Локомотивтердің тозу деңгейінің өзгеру серпіні 2021 жылмен салыстырғанда 2023 жылы 70,4% шамалы жақсарғанын көрсетті.

2024 жылғы 23 қыркүйекте Агенттік КМ, ҰЭМ ТМРК бірлесіп Теміржол көлігі саласындағы бәсекелестікті дамыту жөніндегі жол картасын бекітті. Іске асыру жұмыстары басталды.

Сымды тіркелген интернет нарығы

ҰСБ деректері бойынша, 2024 жылғы қаңтар-маусымда Қазақстанның телекоммуникациялар нарығының көлемі 659,86 млрд теңгені құрады, бұл 2023 жылғы қаңтар–маусымда Қазақстанда байланыс қызметтерінің көлемінен 22%-ға артық.

Дата публикации

30 сентября 2025