Қазақстан Республикасы Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігінің 2025 жылғы бірінші жартыжылдығының қызметінің нәтижелері туралы ақпарат
Осымен 2025 жылғы 1 жартыжылдығындағы Қазақстан Республикасындағы монополияға қарсы реттеу және бәсекелестік саясат саласындағы аса маңызды оқиғалар (іс-шаралар) туралы ақпарат ұсынылды:
- Қазақстан Республикасының бәсекелестікті қорғау саласындағы заңнамасын жетілдіру бойынша жүргізіліп жатқан жұмыстар туралы;
- тауар биржаларын бақылау саласында жүргізіліп жатқан жұмыстар туралы;
- Мемлекеттік сатып алу саласында жүргізіліп жатқан жұмыстар туралы;
- агроөнеркәсіптік кешен саласында жүргізіліп жатқан жұмыстар туралы;
- Қазақстан Республикасының бәсекелестікті қорғау саласындағы заңнамасын бұзушылықтарды анықтау және жолын кесу туралы;
- шетелдік монополияға қарсы ведомстволармен, оның ішінде халықаралық интеграциялық бірлестіктер шеңберінде халықаралық ынтымақтастық жөніндегі мәліметтер.
1) 17 наурызда Парламент Мәжілісінде «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне бәсекелестік мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Заң жобасының презентация өтті.
Бұл өзгерістер Мемлекет басшысының 2023 жылғы 1 қыркүйектегі Қазақстан халқына Жолдауын іске асыру шеңберінде негізгі тауар нарықтарын монополиясыздандыру мақсатында әзірленді.
Заң жобасында 7 базалық бағыт айқындалған: тұрақты монополиялық құрылымы бар тауар нарықтарында-бұл бағалық бақылауды күшейту, тергеулердің тиімділігін арттыру, бұзушылықтардың алдын алу; монополиясыздандыру шеңберінде-тауар нарықтары мен бірігу жөніндегі мәмілелерді талдауды жетілдіру, кәсіпкерлікке мемлекеттің қатысуын қысқарту.
Отын-энергетика кешені, көлік және байланыс нарықтары сияқты монополиялық тауар нарықтарындағы бағаларды бақылауды күшейту шеңберінде нарықтың басқа қатысушыларының бағасынан асып кету қажеттілігі туралы талапты алып тастап, монополиялық жоғары баға белгілеу үшін тергеуге шығуды жеңілдету ұсынылады.
Халықаралық тәжірибе мен цифрлық нарықтардың әсерін ескере отырып, үстемдікті анықтаудың жаңа критерийлері енгізілуде. Монополиялық құрылымға байланысты табиғи монополиялар мен энергетикалық көмірдің технологиялық байланысты қызметтерінің бағаларын реттеуді енгізу көзделген.
Бұл ретте бәсекелестік тауар нарықтарындағы, оның ішінде азық-түлік нарықтарындағы, бөлшек сауда және қызмет көрсету нарықтарындағы бағалық бақылаудан реттеуден кезең-кезеңімен кету орын алады.
Тергеулердің тиімділігін арттыру үшін тергеу тәжірибесінің әдістемесі мен жалпылауын енгізу ұсынылады. Монополияға қарсы тергеулер өз тиімділігін көрсетті, өйткені олардың нәтижелері бойынша бағаны төмендету және басқа да бұзушылықтарды жою бойынша шаралар қабылдануда. Бірыңғай әдістемені енгізу жүргізілетін тергеулердің біркелкілігін қамтамасыз етуге және олардың нәтижелілігін арттыруға мүмкіндік береді.
Ескерту құралдарын дамыту шеңберінде монополияға қарсы аудитті енгізу ұсынылады. Қазіргі уақытта Қазақстанда 5 мыңнан астам тауар нарығы жұмыс істейді, онда екі миллионнан астам тіркелген кәсіпкерлер жұмыс істейді. Кәсіпкерлік субъектілерінің бір пайызынан аспайтын қызметі монополияға қарсы бақылаумен қамтылған. Сондықтан бұзушылықтардың алдын алу құралдары ерекше маңызға ие болады. Монополияға қарсы аудит сияқты механизм бизнеске бұзушылықтарды өз бетінше анықтауға және жоюға мүмкіндік береді. Комплаенстің ішкі актілерін келісу оларға тиімді ескерту жүйесін қалыптастыруға мүмкіндік береді.
Заң жобасы сондай-ақ монополияға қарсы істер және өзге де құқық бұзушылықтар бойынша тұтынушыларға қаражатты қайтаруды қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін ұжымдық талап қою институтын енгізуді ұсынады. Бұл өте маңызды, өйткені соңғы екі жылда мемлекет бюджетіне монополияға қарсы айыппұлдар түрінде 11 млрд теңге түсті, алайда тұтынушылар бірде-бір теңге алған жоқ.
Кәсіпкерлікке мемлекеттің қатысуын қысқарту бойынша жүргізіліп жатқан ауқымды жұмыс шеңберінде заң жобасында стратегиялық және әлеуметтік объектілерді қоспағанда, Мемлекеттік кәсіпорындарды құрудың бес жылдық мерзімін белгілеу көзделеді. Бұл ретте кәсіпорындарды дамыту жоспарларында олардың тиімділігін бағалауға мүмкіндік беретін нысаналы көрсеткіштер белгіленетін болады.
2) Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен Қазақстан Республикасы Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігінің функциялары кеңейтілді.
Агенттік бір көзден алу тәсілімен сатып алуды келісу туралы қорытындылар беру тәртібін белгілейтін нормативтік құқықтық актіні әзірлейтін болады. Бұл зияткерлік меншік объектілерін сатып алуға, ведомстволық бағынысты ұйымдардан сатып алуға, сондай-ақ егер бәсекелестік сатып алу мүмкін болмаса, форумдар, көрмелер, семинарлар, конференциялар және басқа да іс-шараларды төлеуге қатысты.
Мұндай сатып алуды жүргізу кезінде нарықта басқа өндірушілердің болмауы туралы тиісті қорытындыларды монополияға қарсы орган беретін болады.
Бұл шаралар мемлекеттік сатып алудың ашықтығы мен заңдылығын арттыруға, бәсекелестіктің шектеулерін болдырмауға және шешімдерді объективті және негізделген қабылдау үшін жағдай жасауға бағытталған.
Бұдан басқа, агенттікке тауар биржаларының қызметін реттеу саласында жаңа өкілеттіктер беріледі. Осылайша, 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап Агенттік тауар биржалары туралы заңнаманың нормалары негізінде тауар биржасының, биржалық брокердің, тауар биржасының клирингтік орталығының лицензиясының қолданылуын тоқтата тұру туралы шешім қабылдайтын болады. Агенттік лицензияны қайтарып алу туралы ақпаратты өзінің интернет-ресурсында жариялауға міндетті. 2025 жылғы 1 шілдеден бастап Агенттік биржалық сауда-саттыққа жосықсыз қатысушылардың тізілімін қалыптастыру және жүргізу қағидаларын бекітетін болады.
2025 жылғы 1 жартыжылдықта тауар биржалары туралы заңнаманың сақталуын мемлекеттік бақылау бойынша:
- «Эстау» Тауар биржасы» АҚ бақылау субъектілеріне (объектілеріне) бару арқылы 1 профилактикалық бақылау жүргізілді;
- «Эстау» Тауар биржасы» АҚ Қазақстан Республикасының тауар биржалары туралы заңнамасының сақталуына 1 жоспардан тыс тексеру жүргізілді.
Бақылау субъектілеріне (объектілеріне) тауар биржаларының атына бармай профилактикалық бақылау шеңберінде («Астана» тауар биржасы» АҚ, «Каспий» тауар биржасы» АҚ, «Эстау» тауар биржасы» АҚ, «Акцепт» тауар биржасы» АҚ, «Жібек жолы» тауар биржасы» АҚ (2 ұсыным)) заң бұзушылықтарды жою туралы 6 ұсыныс енгізілді.
Тауар биржалары енгізген ұсынымдар толық көлемде орындалды.
Қазақстан Республикасы Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігі Төрағасының м.а. 2025 жылғы 16 маусымдағы № 6 бұйрығымен Монополияға қарсы органның ұқсас тауарларды, жұмыстарды, көрсетілетін қызметтерді өндіруді жүзеге асыратын жеке кәсіпкерлік субъектілерінің жоқтығы туралы және тиісті тауарларды, жұмыстарды, көрсетілетін қызметтерді бәсекелестік негізде сатып алудың өзге де мүмкіндігінің жоқтығы туралы қорытынды беру қағидалары бекітілді.
Қағидалар «Мемлекеттік сатып алу туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 16-бабы 3-тармағының 2), 26) және 31) тармақшаларына, сондай-ақ «Қазақстан Республикасы Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігінің кейбір мәселелері туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің 2020 жылғы 5 қазандағы №428 Жарлығына сәйкес әзірленді.
Осы Қағидалар «Мемлекеттік сатып алу туралы» Қазақстан Республикасының Заңында көзделген жағдайларда қорытындылар беру тәртібін айқындайды, атап айтқанда:
- құқық иеленушіден зияткерлік меншік объектілерін сатып алу;
- мемлекеттік органдардың ведомстволық бағынысты ұйымдардан ұқсас өнім өндіретін жеке кәсіпорындар болмаған жағдайда тауарларды, жұмыстар мен көрсетілетін қызметтерді сатып алуы;
- егер бәсекелестік негізде сатып алу мүмкіндігі болмаса, көрмелер, семинарлар, конференциялар және басқа да іс-шаралар материалдарына ақы төлеу.
Осы қағидаларды қабылдау бәсекелестікті шектеуге және бір көзден сатып алу кезінде шешімдерді объективті және негізделген қабылдау үшін жағдайлар жасауға жол бермейтін Мемлекеттік сатып алудың ашықтығы мен заңдылығын қамтамасыз етуге бағытталған.
Ереженің толық мәтіні «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесінде мына сілтеме бойынша орналастырылған: https://adilet.zan.kz/rus/docs/G22X0000190.
Қазақстан Республикасының бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігі нарыққа қатысушылар үшін ашық және әділ жағдайлар жасауға бағытталған «Magnum Cash&Carry» ЖШС монополияға қарсы комплаенстің сыртқы актісін жасады. Ұсынылған комплаенс іс-шаралары жеткізушілерге жүктемені азайтуға, азық-түлік бөлшек сауда секторында адал бәсекелестікті күшейтуге арналған.
Негізгі қадамдардың бірі азық-түлік тауарларын жеткізушілер үшін сауда желісі көрсететін коммерциялық қызметтерді 34-тен 9-ға дейін қысқартылды. Мұндай шешім жеткізушілермен өзара әрекеттесуді едәуір жеңілдетеді және кейіннен бөлшек сауда бағасының төмендеуіне әсер етеді.
Сонымен қатар, «Magnum Cash&Carry» ЖШС барлық жеткізушілер үшін қызмет көрсету кезінде тең жағдайларды қамтамасыз етуге міндеттеме алды.
Тауық жұмыртқаларын өндірушілерге ерекше назар аудару керек. «Magnum Cash&Carry» ЖШС барлық санаттағы тауық жұмыртқаларын жеткізушілерден қандай да бір қызметтер үшін ақы алудан толық бас тартуды жоспарлап отыр-бұл осы өнім бағасының құбылмалылығы аясында маңызды қадам. Қазақстанның жұмыртқа өндірушілер қауымдастығының бағалауы бойынша, жеткізушілерден алынатын сыйақыларды алып тастау тауық жұмыртқасының өзіндік құнын төмендетеді және сату бағасының орта есеппен 10-12% - ға төмендеуін қамтамасыз етеді.
Монополияға қарсы комплаенс шеңберінде «Magnum Cash&Carry» ЖШС әлеуметтік маңызы бар азық-түлік тауарлары бойынша жеткізудің үлгілік шартын әзірлеуге міндеттенеді, онда жеткізушілердің жеткізу шарттары бойынша уақтылы төлемегені үшін компаниядан тұрақсыздық айыбын өндіріп алу мүмкіндігі де көзделетін болады.
Ағымдағы жылдың басынан бастап монополияға қарсы орган іс-әрекетте (әрекетсіздікте) бәсекелестікті қорғау саласындағы бұзушылық белгілерінің бар екендігі туралы 100 хабарлама шығарды, оның ішінде хабарламалардың 66 немесе 66% орындалды.
Сонымен бірге, басты назар монополияға қарсы орган неғұрлым айқын экономикалық залал келтіретін монополияға қарсы «қасақана» бұзушылықтарға, оның ішінде бәсекелестікке қарсы келісімдер, үстем немесе монополиялық жағдайды теріс пайдалану сияқты бұзушылықтарға аударылады.
Мысалы, 2025 жылдың 30 сәуірінде аяқталған тергеулді жатқызуға болады «IDEAL Хим», «PRODAKS COMPANY» және «СпецХимПродукт XXI» жауапкершілігі шектеулі серіктестіктеріне қатысты лот бойынша бөлу арқылы күкірт қышқылын сатып алу қорытындыларын бұрмалау фактісі бойынша тергеу аяқталды ((2 тармақша) Кәсіпкерлік кодекстің 169-бабының 1-тармағы).
Тергеу нәтижелері бойынша монополиялық қызметті жүзеге асыру нәтижесінде алынған кіріс (кіріс) «IDEAL Хим» ЖШС 5 643 122 903,04 теңгені, «СпецХимПродукт XXI» ЖШС - 7 211 545 817,82 теңгені құрады.
Қазіргі уақытта сотқа дейінгі тергеу жүргізу үшін материалдарды құқық қорғау органдарына беру туралы шешім қабылданды.
1) Будапешт қаласында Венгрия бәсекелестік ведомствосымен бірлесіп ұйымдастырылған ЭЫДҰ Өңірлік бәсекелестік орталығының (ӨБО) 20-шы мерейтойлық конференциясы шеңберінде монополияға қарсы ведомстволар басшыларының кездесуі өтті.
Қазақстан Республикасы Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігі Төрағасының орынбасары Ерлан Әлжан Қазақстанның экономиканы ырықтандыру, жекешелендіру және бәсекелестікті дамыту жөніндегі құрылымдық реформалар саласында қабылданып жатқан негізгі шаралары туралы баяндама жасады.
Конференция ЭЫДҰ ӨБО-ның 20 жылдық жұмысын қорытындылау және Шығыс Еуропа мен Орталық Азия елдерінің бәсекелестік ведомстволары арасында тәжірибе алмасу алаңына айналды. Талқылауға ЭЫДҰ Бәсекелестік комитетінің өкілдері Бенуа Кере мен Ори Шварц, Венгрияның бәсекелестік ведомствосының басшысы Чаба Балаж Риго, сондай-ақ әртүрлі елдердің монополияға қарсы органдарының басшылары қатысты.
Тараптар еуропалық және Орталық Азия өңірлеріндегі нарықтық ырықтандырудың өзекті мәселелерін, сондай-ақ өнеркәсіптік бәсекелестік саясатты талқылады.
Казахстан продолжает активную работу по созданию прозрачной и конкурентоспособной экономики, укрепляя сотрудничество на международном уровне.
2) Қазақстанда «Қазақстандағы бәсекелестік құқық және саясат» Екінші сараптамалық шолуын дайындау шеңберінде Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (ЭЫДҰ) жұмысы аяқталды.
2025 жылдың қаңтарында бәсекелестік жөніндегі бөлім басшысының орынбасары Антонио Капобьянко ЭЫДҰ сарапшылар тобы гибридті форматта бірқатар кездесулер өткізді. Талқылауға Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің орынбасары Серік Жұманғарин, мемлекеттік органдардың, жеке бизнестің, іскер топтардың және ғылыми қоғамдастықтың өкілдері қатысты.
ЭЫДҰ миссияның бәсекелестікті дамытудағы мемлекеттік органдардың рөліне және олардың Қазақстанның монополияға қарсы ведомствосымен өзара іс-қимылына ерекше назар аударылды.
Кездесулер барысында Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігінің Төрағасы Марат Омаров 2016 жылы ЭЫДҰ-ның алғашқы сараптамалық шолуы өткізілген сәттен бастап болған монополияға қарсы органның қызметіндегі және бәсекелестікті қорғау жөніндегі заңнамадағы негізгі өзгерістерді ұсынды. Сондай-ақ, Агенттік басшысы миссияны Агенттіктің 2025 жылға арналған негізгі міндеттерімен таныстырды.
ЭЫДҰ миссиясының қорытындысы бойынша жаңартылған сараптамалық шолу дайындалады. Осы шолу шеңберінде Агенттікке Қазақстанның бәсекелестік заңнамасын одан әрі жетілдіру жөнінде ұсынымдар жіберілетін болады.
3) 2025 жылғы 29 сәуірде Будапешт қаласында Қазақстан Республикасы Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігі Төрағасының орынбасары Болат Сәмбетовтың басшылығымен Венгрия монополияға қарсы ведомствосының шақыруымен Түркі мемлекеттері ұйымы (ТМҰ) елдерінің монополияға қарсы органдары басшыларының 2-ші кездесуіне қатысты.
Кездесуге қатысушылар бәсекелестік ведомстволардың қызметі бойынша ағымдағы мәселелерді талқылады, сондай-ақ одан әрі ынтымақтастықтың негізгі бағыттарын белгіледі. Олардың ішінде: бәсекелестік саласында секторлық баяндамалар дайындау, бәсекелестік нарықтарына бірлескен талдау жүргізу, білім беру бағдарламаларын ұйымдастыру және тиісті интернет-ресурстарда жариялау және т. б.
Төрағаның орынбасары қазақстандық монополияға қарсы орган қызметінің басым бағыттарының бірі – экономикаға мемлекеттің қатысуын қысқартуға егжей-тегжейлі тоқтала отырып, Агенттіктің соңғы бастамаларын ұсынды.
Сондай-ақ, кездесуге қатысушылар заманауи үрдістерді ескере отырып, бәсекелестік саясатты қайта қарастыру және жасанды интеллект енгізу, сондай-ақ картельдік келісімдерді анықтаудың тиімді тетіктері сияқты өзекті мәселелерді қозғады.
Отырыс шеңберінде ТМҰ монополияға қарсы ведомстволары басшыларының 2-ші кездесуінің коммюникесіне қол қойылды, онда бәсекелестікті сақтау, өңірлік ынтымақтастықты дамыту үшін қолайлы жағдайлар жасау және ТМҰ мүше мемлекеттерде бәсекелестік мәдениетін дамыту бойынша бірлескен ынтымақтастық үшін негізгі бағыттар белгіленді.
4) 2025 жылғы 15-21 маусымда Агенттіктің Төрағасы бастаған делегация Париж қаласына ЭЫДҰ Бәсекелестік комитетінің және оның № 2 және № 3 жұмыс топтарының кезекті отырысына қатысты, оның шеңберінде ЭЫДҰ «Қазақстандағы бәсекелестік құқық және саясат» екінші сараптамалық шолуының жобасын қорғау (бұдан әрі-Шолу) өткізілді.
Шолу Қазақстан Республикасының Үкіметі мен ЭЫДҰ арасындағы өзара түсіністік туралы Меморандумға (Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2022 жылғы 22 қарашадағы № 958 қаулысымен бекітілген) 2022-2025 жылдарға арналған іс-қимыл жоспарының (Action Plan) 9-тармағын орындауға бағытталған.
Шолу жобасын ЭЫДҰ Бәсекелестік комитетінің төрағасы мақұлдады, оған елдердің: Греция, Коста-Рика және Молдова бәсекелес ведомстволарының бақылаушылары қатысты.
Бүгінгі таңда шолу пысықталуда, оның қорытындысы бойынша Агенттік ЭЫДҰ ұсынымдары бойынша бекітуді әзірлейді және Қазақстан Республикасының Үкіметімен бірлесіп іске асыруды талап ететін қолданыстағы заңнаманы жетілдіру жөніндегі ұсынымдардың екінші пакетін қалыптастырады.