Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2010 жылғы 1 наурыздағы № 145 қаулысына сәйкес, ас тұзы әлеуметтік маңызы бар азық-түлік тауарларының (бұдан әрі – ӘМАТ) тізбесіне кіреді.
Бұл талдаудағы тауар – тұз, ал тауар нарығы – көтерме сату.
Талданатын нарықты зерттеудің уақыт аралығы 2021 жылдан бастап 2022 жылдың 1-ші тоқсанына дейінгі кезең болып белгіленді.
Ас тұзы-бұл қосымша йод бар тұздар қосылған тағамдық дәмдеуіш (NaCl). Қарастырылып отырған нарықта бір-бірін алмастыратын тауарлар жоқ.
Тұзды өндіру және/немесе өндіру әдісіне, ұнтақтау және тазарту дәрежесіне, натрий мен қоспалардың құрамына қарай жіктеуге болады.
Өндірісте тұздың келесі түрлері шығарылады:
Бастапқы ақпарат ретінде Статистика, әділет органдарынан, кеден және жергілікті атқарушы органдардан және зерттелетін тауар нарығында қызметін жүзеге асыратын нарық субъектілерінен алынған мәліметтер пайдаланылды.
ҚР-дағы тамақ тұзы нарығының теңгерімі
тонна
|
Кезең |
Өндіріс |
Экспорт |
Импорт |
Тұтыну |
|
2020 жыл |
258 456,0 |
184 523,7 |
35 236,5 |
109 168,7 |
|
2021 жыл |
222 656,0 |
160 591,0 |
33 199,2 |
95 264,2 |
|
2022 жылғы қаңтар-ақпан |
47 350,0 |
35 594,0 |
4 410,2 |
16 166,2 |
Жоғарыда көрсетілген нарық теңгерімінен жалпы алғанда, 2021 жылы өндіріс көлемінің 13,8% - ға, импорттың 5,8% - ға, экспорттың 13,0% - ға төмендеуі байқалады, ҚР ішкі нарығында өткізу 2020 жылдың ұқсас кезеңімен салыстырғанда 12,7% - ға төмендеді.
Ұлттық статистика бюросының деректері бойынша тіркелген заңды тұлғалардың, «Ас тұзын өндіру» экономикалық қызмет түрі бойынша филиалдар мен өкілдіктердің тізбесіне сәйкес 5 жұмыс істеп тұрған өндіруші- нарық субъектісі бар. Бұл ретте республика бойынша ас тұзына деген қажеттілік отандық тамақ ас өндіру және импорт есебінен қамтамасыз етіледі. Мәселен, ас тұзын өндірудің негізгі көлемі Қызылорда облысында (82% - дан астам), Жамбыл, Павлодар, Атырау облыстарында жүзеге асырылады.
2021 жылдан және 2022 жылдың 1-тоқсанынан бастап жүргізілген талдау қорытындылары бойынша республиканың өңірлерінде ас тұзын көтерме саудада өткізуді нарықтың 112 субъектісі жүзеге асыратыны анықталды, оның ішінде нарықтың 24 субъектісі үстем не монополиялық жағдайға ие.
Тұтастай алғанда, ас тұзын көтерме сату нарығы жоғары шоғырланған, осы нарықта жұмыс істейтін нарық субъектілері арасындағы бәсекелестіктің төмен деңгейімен сипатталады.
Бұл ретте, тұзды алғашқы жеткізумен өндірушілер, сондай-ақ импорттық тауарды сататын нарық субъектілері айналысады.
Осы тауар нарығындағы негізгі кедергілер:
Ас тұзын өндіру бойынша:
- отандық өндірушілердің бәсекеге қабілетсіздігі;
- саладағы инновациялық белсенділіктің төмен деңгейі;
- өндірістерді дамыту үшін кәсіпорындарда меншікті қаржы қаражатының тапшылығы;
- қазақстандық тұздың әлемдік нарықтарындағы брендтік танымалдылықтың төмендігі.
Тұз өндіру және сату нарығында бәсекелестікті дамыту бойынша ұсыныстар:
1) тұз өндіруге арналған инвестицияларды және олардың өтелу мерзімдерін ұлғайту;
2) жаңа өнімдер (түрлер) жасау, сондай-ақ тұз өндірісін басқарудың тиімді әдістері мен технологияларын әзірлеу арқылы тұз өндіру саласында инновациялық белсенділікті дамыту.
3) тұз кен орындары бар географиялық шекараларда тұз өндіру бойынша жаңа кен орындарын игеру үшін рұқсат құжаттарын алу тетігін оңайлату.