Қорытынды (жалпыланған аумақтық департаменттердің қорытындылары бойынша) бәсекелес ортаның жай-күйін талдау нәтижелері бойынша зираттарды күтіп-ұстау және оларға қызмет көрсету Қазақстан Республикасы бойынша 2019-2020 жылдар кезеңінде

1. Жалпы ережелер

Қазақстан Республикасы Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігі (бұдан әрі - агенттік) және Агенттіктің аумақтық департаменттері зираттарды күтіп-ұстау және қызмет көрсету, сондай-ақ қазу, мәйітті қабірге түсіру, көму қызметтерінің нарығына талдау жүргізді.

Талдау жүргізу үшін пандемия уақытында сұраныстың артуы кезінде жоғары баға проблемаларының пайда болуына және қызметті регламенттейтін нормалардың болмауына байланысты Агенттіктің 2021 жылға арналған жұмыс жоспары негіз болып табылады.

Талдаудың мақсаты бәсекелес ортаның жай-күйін бағалау болып табылады,

Қазақстан Республикасының монополияға қарсы заңнамасын бұзу белгілерін анықтау, нарыққа кіру/нарықтан шығу кедергілерін және талданып отырған нарықтағы проблемалық мәселелерді анықтау, анықталған кедергілерді жою, проблемалық мәселелерді шешу және бәсекелестікті дамыту бойынша нақты ұсыныстар/шаралар әзірлеу.

Тауар нарығын талдау барысында Қазақстан Республикасының Кәсіпкерлік кодексінің (бұдан әрі-Кодекс), Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрінің 2015 жылғы 26 ақпандағы №138 бұйрығымен бекітілген "зираттар мен жерлеу мақсатындағы объектілерге қойылатын санитариялық-эпидемиологиялық талаптар" санитариялық қағидаларының (бұдан әрі-қағидалар), Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрінің 2019 жылғы 31 мамырдағы №48 бұйрығымен (бұдан әрі-қағидалар) бекітілген жерлеудің және қабірлерді қарап-күту жөніндегі істі ұйымдастырудың үлгілік қағидаларының (бұдан - Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрінің 2015 жылғы 30 қарашадағы № 741 бұйрығымен бекітілген Тауар нарығындағы бәсекелес ортаның жай-күйіне талдау және бағалау жүргізу жөніндегі әдістемемен (бұдан әрі-әдістеме), зираттарды күтіп-ұстау және оларға қызмет көрсету нарығындағы бәсекелес ортаның жай-күйіне талдау және бағалау жүргізу жөніндегі жадынамамен (қазу, мәйітті қабірге түсіру, көму), сондай-ақ мемлекеттік органдардан, нарық субъектілерінен алынған деректермен толықтырылады.

           Кодекстің 196-бабының 4-тармағына сәйкес тауар деп азаматтық айналым объектісі болып табылатын тауар, жұмыс, көрсетілетін қызмет түсініледі.

Тауар нарығы-тұтынушының тауарды сатып алуға экономикалық, аумақтық және технологиялық мүмкіндіктері негізге алына отырып айқындалатын тауардың немесе өзара алмастырылатын тауарлардың айналымы саласы.

Жоғарыда көрсетілген қағидалар зираттарды күтіп-ұстауға және пайдалануға, мәйіттерді жерлеуді және қайта жерлеуді ұйымдастыруға, сондай-ақ жерлеу мақсатындағы объектілерге қойылатын санитариялық-эпидемиологиялық талаптарды айқындайды.

«Зираттар мен жерлеу мақсатындағы объектілерге қойылатын санитариялық-эпидемиологиялық талаптар» санитариялық қағидалары (бұдан әрі - санитариялық қағидалар) зираттарды күтіп-ұстауға және пайдалануға, мәйіттерді жерлеуді және қайта жерлеуді ұйымдастыруға, сондай-ақ жерлеу мақсатындағы объектілерге қойылатын санитариялық-эпидемиологиялық талаптарды айқындайды.

Адамдардың елді мекендерде жинақы тұруының санитарлық және карантиндік қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатында адамзат қоғамдастығы қайтыс болғандардың денелерін оқшаулауы не жоюы тиіс. Елді мекеннің тіршілігін қамтамасыз ету қажеттілігі қайтыс болғандардың денелерін жерге көмуді немесе кремациялауды талап етеді. Осы талаптарға байланысты жерлеу саласы жергілікті биліктің немесе жергілікті өзін-өзі басқарудың «жауапкершілік аймағы» екендігі қисынды.

Жерлеу және қабірлерді қарап-күту жөніндегі істі ұйымдастыру қағидаларын Үлгілік қағидаларға сәйкес облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың, астананың әкімдіктері әзірлейді.

Зират қорымының аумағы қабірлер қатарына бөлінетін және автомобиль көлігіне арналған өтпе жолдармен және зират учаскелеріне өтетін жолдармен жайластырылатын учаскелерден тұрады.

Тиісті қызметтер әлеуметтік маңызы бар қызмет түрі болып табылады. Олардың ерекшелігі - жеке сұраныстың салыстырмалы түрде аздығымен, осы қызметтерге сирек жүгінумен, оларды сатып алу адамдардың өміріндегі төтенше жағдайлармен байланысты. Бұл қызметтер тұтынушылар үшін өте қажет, олардан бас тарту мүмкін емес, оларды кез-келген бағамен және кез-келген жағдайда сатып алуға және өте шектеулі уақыт аралығында орындауға мәжбүр. Бұл сұраныс осы қызмет түріне әлсіз эластичным бағасы бойынша. Бұл ретте тұтынушылардың (халықтың) негізделген ақы үшін белгілі бір сапалы деңгейде салттық қызметтерге қажеттілікті қанағаттандырудың әлеуетті мүмкіндігі туралы санасы халықтың әлеуметтік көңіл-күйінің маңызды факторы болып табылады.

Экономикалық қызмет түрлерінің номенклатурасында (ЭҚЖЖ) 96.03.0 «жерлеуді ұйымдастыру және олармен байланысты қызметтерді көрсету»:

- адамдардың немесе жануарлардың мәйіттерін жерлеу және кремациялау және осыған байланысты қызмет: мәйіттерді жерлеу үшін дайындау немесе кремациялау және бальзамдау және жерлеу бюроларының қызметтерін ұсыну; жерлеу немесе кремациялау; жабдықталған салттық залдарды жалға беру

- зираттағы орындарды жалға алу немесе сату

- қабірлер мен кесенелерді күтіп ұстау.

Жеке жерлеу орындарын абаттандыру бойынша жұмыстарды қайтыс болғандардың туыстары жүзеге асырады, зираттың қалған аумағын күтіп-ұстау, сондай-ақ туысы жоқ адамдарды жерлеу Мемлекеттік сатып алу бойынша жергілікті бюджет қаражаты есебінен жүргізіледі.

Жерлеу орындарын абаттандыру және оларды күтіп-ұстау жұмыстары жергілікті бюджеттерден "қалалық зираттарды, кезекші қызметтерді күтіп-ұстау, туысы жоқ адамдарды және денелердің фрагменттерін жерлеу" бағдарламасы бойынша жүргізіледі.

Зираттарды күтіп-ұстау жөніндегі жұмыстарды орындау үшін мердігер ұйым мемлекеттік сатып алу арқылы конкурстық іріктеу жолымен айқындалады.

Қалалардың (ҚР кейбір облыстарының) әкімдіктері ұсынған ақпараттан әрбір зиратты күтіп-ұстауға келесі жұмыс түрлері қарастырылған:

- зираттарды қоқыстан және қардан тазалау, 50-40 маш.айына / сағ.;

- қараушы-1 адам;

- күзетші - 2 адам;

- жұмысшылар - 2 адам;

- сантехник-дәнекерлеуші-1 адам.

Жерлеу (Жерлеу) орындарын күтіп - ұстау-жерлеу орындарын (зираттарды) күтіп-ұстау жөніндегі жұмыстар:

- құрылыстарды, инженерлік жабдықтарды, жолдарды, алаңдарды, зират аумағын қоршауды жарамды жағдайда ұстау, оларды ағымдағы, күрделі жөндеу;

- зираттардың барлық аумағында жасыл көшеттерді күту;

Мәйітті жерлеу үшін дайындауды мәйітханалар жүзеге асырады.

Жоғарыда аталған ҚР құқықтық актілерінің нормаларына сәйкес:           жерлеу (жерлеу) - санитариялық, табиғат қорғау, қала құрылысы және өзге де қағидалар мен нормаларға қайшы келмейтін, марқұмның ерік білдіруіне, діни сеніміне, әдет-ғұрыптарға және дәстүрлерге сәйкес қайтыс болған адамның денесін (сүйегін) жерге (қабірге, сүйекке) жерлеу немесе күлі (күлі) бар урнаны қабірге, сүйекке жерлеу арқылы от (кремация) беру жөніндегі әдет-ғұрып әрекеттері;

Денені жерге жерлеу-жерлеудің ең көп таралған тәсілі. Жерлеу орны кездейсоқ таңдалуы мүмкін немесе болжау (белгілерге байланысты), дәстүрлі зираттардың болуы, қайтыс болған адамның қайтыс болған жері (ол дәл сол жерде жерленуі мүмкін) немесе өліп бара жатқан адамның тілегі сияқты факторлармен анықталуы мүмкін.

Жерлеуді ұйымдастыру қайтыс болған адамның дініне және отбасы ішіндегі дәстүрге байланысты. Қайтыс болған адамның туыстарына құжаттарды ресімдеу, жерлеу рәсімін жасау үшін табыт пен қажетті керек-жарақтарды сатып алу қажеттілігі жатады, бірақ қабірді қазу, табытты түсіру, қабірді толтыру функциясын көбінесе қайтыс болған адамның көршілері мен жақын туыстары алады. Катафалка қызметі өте сирек кездеседі, бірақ мұндай жағдайларда олар көбінесе мамандандырылған ұйымның көмегіне емес, таныстарының немесе туыстарының қызметтеріне жүгінеді.

Жерлеу қызметтерінің негізінде қазу, денені қабірге түсіру және Жерлеу қызметтері болғандықтан, жерлеу қызметі тауар болып табылады.

Жерге жерлеу (жерлеу) жөніндегі көрсетілетін қызметтерге бірін-бірі алмастыратын тауарлар ретінде кремациялау тәсілімен жерлеу жөніндегі көрсетілетін қызметтерді қарауға болады.

Қала экономикасы тұрғысынан кремация жерлеудің үнемді және экологиялық әдісі болып табылады: кремация жерлеу аумағын 100 есе азайтады, ал қалдықтарды минералдандыру мерзімі 50 жылдан 1 сағатқа дейін қысқарады. Еуропа елдерінде тұрғындарының саны 110 мыңнан асатын елді мекендерде крематорийдің болуы қала құрылысының санитарлық нормасы болып табылады.

Алайда, кремация бойынша қызметтерге сұраныс жоқ, негізінен нарық қатысушыларының айтуынша, бұл қызмет нарық субъектілерімен талданып отырған кезеңде жүзеге асырылмаған.

Сонымен қатар, зираттар орналасқан жер мемлекеттік меншік болып табылады және жергілікті бюджет есебінен ұсталады. Осыған байланысты зираттарды күтіп-ұстау және оларға қызмет көрсету бойынша қызметтер көрсету үшін жергілікті атқарушы органдар Мемлекеттік сатып алуды жүргізеді. Конкурста жеңіп шыққан мердігер ұйым осы қызметті көрсету құқығын алады.

Осылайша, зираттарды күтіп ұстау және қызмет көрсету бойынша қызметтерді қолданудың ерекшеліктері мен қасиеттерін ескере отырып, бұл қызмет бір-бірін алмастыра алмайды, өйткені оларды ауыстыруға болатын балама қызмет түрлері жоқ.

Зираттарды күтіп-ұстау, оларға қызмет көрсету бойынша нарықпен жеке және өзара алмастырылмайтын талдау шеңберінде салттық қызметтер, атап айтқанда қазу және жерлеу нарығы белгіленген.

3. Уақыт аралығын анықтау

тауар нарығын зерттеу

Әдістеменің 25-тармағына сәйкес тауар нарығының талданатын кезеңін монополияға қарсы орган ведомствосының басшысы немесе тауар нарықтарына талдау жүргізу мәселелеріне жетекшілік ететін оның орынбасары және (немесе) монополияға қарсы орган ведомствосының аумақтық бөлімшесінің басшысы айқындайды.

Тауар нарығын зерттеудің уақыт аралығы зерттеу мақсатына, тауар нарығының ерекшеліктеріне және ақпараттың қолжетімділігіне байланысты айқындалады.

Жоғарыда аталған уақыт аралығына сүйене отырып, 2019 және 2020 жылдар анықталды.

4. Жұмыс істейтін субъектілердің құрамын анықтау

талданатын нарықта.

Агенттіктің аумақтық органдарының мәліметтері, сондай-ақ нарық субъектілерінен алынған ақпарат негізінде аталған тауар нарығында жұмыс істейтін нарық субъектілерінің құрамы айқындалды.

Нарық субъектілері және зираттарды күтіп-ұстау және оларға қызмет көрсету жөніндегі үлестер туралы ақпарат.

1 кесте

ҚР-да республиканың барлық аумағында 203-тен астам зиратқа қызмет көрсететін 76 нарық субъектісі бар.

«Қазақстан Республикасындағы жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару туралы» Заңның 35-бабына сәйкес жергілікті атқарушы органдар зираттар мен өзге де жерлеу орындарын тиісті қалпында күтіп-ұстау жөніндегі қоғамдық жұмыстарды ұйымдастырады. Осыған байланысты, әкімдіктер зираттарды күтіп-ұстауға және оларға қызмет көрсетуге шарт жасасады.

Субъектілер құрамын талдау көрсеткендей, негізінен өңірлерде жеке компаниялар жұмыс істейді, бұл ретте нарықта мемлекеттің қатысу үлесі бар субъектілер бар: Нұр-сұлтан («Астана БСО» ЖШС - 100% әкімдік) және Алматы («мамандандырылған комбинат» ЖШС - 49% әкімдік) қалаларында.

Зираттарды күтіп ұстау мен қызмет көрсетуден басқа, әкімдіктер жерлеу қызметтерін де көрсетеді (қазу, жерлеу).

Жерлеу қызметтері-азаматтарды жерлеумен байланысты қызметтер, оның ішінде жерлеуді ұйымдастыру, бальзамдау, мәйіттерді санитарлық және косметикалық өңдеу, жерлеу және қайта жерлеу, крематорий қызметтері, қабірге күтім жасау, табыт жасау.

Ең қажетті қызметтердің ішінде:

• құжаттарды ресімдеу, жерлеу рәсімін ұйымдастыру, жерлеу рәсімі, еске алу түскі асы (кремация және т. б.) үшін барлық жауапкершілік жүктелетін салттық агенттің қызметтері;
• қажетті салттық керек – жарақтармен қамтамасыз ету-табыттан гүл шоқтарына, ленталарға, шамдарға және т.б;
• мәйітті мәйітханаға тасымалдауды ұйымдастыру, мәйітті жерлеуге дайындау, көлікпен қамтамасыз ету (катафалк және т. б.);
• қабір тасына тапсырыс беру және орнату, қабірге күтім жасау, оны лайықты түрде ұстау;
• консультативтік көмек: туыстары қандай жеңілдіктер мен өтемақыларға сене алады, қандай мерзімде және қандай инстанцияларға жүгіну керек және басқа да мәселелер.

Барлық елдер тек аумақтық және климаттық ерекшеліктерімен ғана емес, сонымен бірге менталитеті мен әдет-ғұрыптарымен де ерекшеленеді. Салттық дәстүрлер, қабірлерді абаттандыру да ерекшелік емес. Адамды жерлеудің бірдей мәніне қарамастан, барлық елдерде бұл салт әртүрлі жолдармен жүреді.

Ең қымбат жерлеу және зираттағы орын Германияда тұрады, осы мақсаттар үшін адамдар жас кезінде шот ашып, ақша жинай бастайды. Онда зираттағы орындар сатылмайды, бірақ жалға беріледі. Бұл ретте шамамен 2,5 мың еуро көлемінде баж төленеді, қабірге қызмет көрсету жылына орта есеппен 700-800 еуроны құрайды. Қабылданған заңдарға сәйкес салттық қызметтер символдық діни рәсімдерден гөрі бизнеске ұқсайды. Қайтыс болған күннен бастап бір немесе екі ай өтуі мүмкін, өйткені қайтыс болған адамның туыстары жерлеу үшін кезекке тұруы керек.

Салттық қызметтерге баға деңгейі күрт ауытқулармен ерекшеленбейді. Статқа сәйкес. аталған баға индексі 2021 жылғы сәуірде 2020 жылғы сәуірге қарай 105,7% – ды (өсім – 5,7%) құрады, 2019 жылға қарай 103,4% - ды (өсім-3,4%) құрады.

Салттық қызметтердің негізгі түрлерінің орташа бағасы (қабірлерді қазу және жерлеу) мұсылман әдет – ғұрыптары бойынша – 39 мың теңгені, христиан діні бойынша-37,6 мың теңгені құрайды.

2020 жылғы 29 шілдедегі коронавирустық инфекцияның пайда болуы мен таралуына жол бермеу жөніндегі ведомствоаралық комиссия жергілікті атқарушы органдарға Жерлеу орындарын күтіп-ұстау және оларға қызмет көрсету шарттарында Салттық қызметтердің шекті бағаларын белгілеуді, сондай-ақ Агенттікпен бірлесіп бағалардың сақталуын бақылауды қамтамасыз етуді тапсырды.

Қабірлерді қазып алу мен жерлеу қызметтерінің ең жоғары бағасы Маңғыстау, Ақтөбе, Қарағанды облыстарында, Алматы мен Нұр-сұлтан қалаларының жеке агенттіктерінде, ең төмені Шымкент қаласында, Түркістан, Қызылорда облыстарында байқалады.

Талдау барысында Ақмола, Маңғыстау облысы, Шымкент қаласы департаменттері (зираттарға қызмет көрсетуге тендерлердің өткізілмеу фактісі анықталды), Ақмола облысы (жерлеу қызметтеріне монополиялық жоғары бағаны белгілеу бөлігінде «Рейн» ЖШС тергеу жүргізді) бәсекелестікті қорғау саласындағы заңнаманы бұзу белгілерін анықтады.

Маңғыстау облысы бойынша Департамент жұмыс барысында Жаңаөзен, сондай-ақ Мұнайлы, Бейнеу, Маңғыстау, Түпқараған және Қарақия аудандарының жергілікті атқарушы органдарына жерлеу, қабірлерді қазу үшін жер учаскелерін сату бөлігінде ұйғарымдар енгізді, білікті емес салттық қызметтер көрсетеді, діни жораларды жүргізеді, сондай-ақ Шымкент қаласы бойынша Департамент Тікелей шарт жасасу жолымен бір көзден алу тәсілімен мемлекеттік сатып алу бөлігінде бұзушылықтарды анықтады.

 Тауар нарығындағы кедергілер:

Жергілікті атқарушы органдардың (ЖАО) белгілі бір нарық субъектілеріне өтеусіз жер пайдалану құқығымен учаскелерді сенімгерлік басқаруға 49 жыл мерзімге беруі, сол арқылы оларға айрықша құқық беруі нарықта бәсекелестікті дамыту проблемасы болып табылады.

Мұндай фактілер Атырау, Қарағанды, Қостанай, Қызылорда облыстарында, сондай-ақ Жамбыл облысында байқалады.

Келесі проблеманы Алматы және Нұр-сұлтан қалаларында мемлекеттің қатысуы бар екенін атап өтеміз. Мәселен, Нұр-сұлтан қаласы бойынша көп жағдайда "мемлекеттік қатысудың 100% үлесі бар арнайы қызмет көрсету бюросы" ЖШС, ЖАО ұйымдастырған зираттарға қызмет көрсету және туысы жоқ адамдарды жерлеу конкурстарының жеңімпазы болып танылады, бұл факт жеке субъектілердің нарыққа кіруіне кедергі болып табылады.

Жергілікті атқарушы органдардың әрекетсіздігі, атап айтқанда зираттарды күтіп-ұстауға арналған тендерлік конкурстар өткізудің болмауы да тауар нарығына кіруге кедергі келтіретін және шектейтін, атап айтқанда нарық субъектілері үшін тосқауылдар туғызатын мән-жайлардың болуы болып табылады.

Осылайша, Агенттіктің департаменттері бәсекелестікті қорғау саласындағы заңнаманы бұзу белгілерін анықтады: зираттарға қызмет көрсету тендерлерін өткізбеу фактісі анықталды (Шымкент қаласы, Маңғыстау облысы), жерлеу қызметтеріне монополиялық жоғары баға белгіленді (Ақмола облысы).

Зираттарды күтіп ұстау мен қызмет көрсету нарығына кірудің тең жағдайларын қамтамасыз ету және осы салада салауатты бәсекелестікті дамыту үшін Агенттік Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігінің атына жыл сайынғы ауысымды субъектілерді конкурстық іріктеу бөлігінде Үлгілік қағидаларға өзгерістер енгізу қажеттілігі туралы ұсыныстар жіберді, атап айтқанда мынадай нормаларды көздеу:

- жергілікті атқарушы орган мен зират әкімшілігі арасында зираттарды күтіп-ұстауға және оларға қызмет көрсетуге шарт жасасу мемлекеттік сатып алу туралы заңнамаға сәйкес өткізілетін Конкурс қорытындысы бойынша жүзеге асырылады.

- зират қорымының әкімшілігі тиісті персоналдың; техникалық жұмыстар жүргізуге арналған арнайы техниканың болуы жөніндегі мынадай талаптарға сәйкес Конкурс қорытындысы бойынша айқындалады;

- субъект зиратты күтіп-ұстауға және оған қызмет көрсетуге инвестицияланған жағдайда, шарт үш жылға дейін жасалады.

- жергілікті атқарушы орган веб-сайтта салттық қызметтер көрсету тәртібі туралы, оның ішінде Салттық қызметтердің бағалары туралы ақпаратты орналастырады:

- конкурстың қорытындысы бойынша зиратты күтіп-ұстауға және оған қызмет көрсетуге шарт жасалады, онда мынадай міндетті талаптар қамтылады::

1) Қызмет көрсетілетін жылға бағаны белгілей отырып;

2) салттық көрсетілетін қызметтердің өзге субъектілеріне тең қолжетімділік;

3) жерлеу қызметтерін көрсету тәртібі туралы, оның ішінде құны туралы толық ақпарат беру жергілікті атқарушы органның веб-сайтында, тәулік бойы қол жеткізу қамтамасыз етілуі тиіс зират аумағындағы стендтерде, сондай-ақ ресми ақпарат көздерінде орналастырылады.