Халықаралық ұйымдар зейнетақының жеткіліктілігінің маңызды көрсеткіштерінің бірі ретінде табысты алмастыру коэффициентін (ТАК) атап өтеді. Бұл коэффициент — зейнеткерлікке шыққанға дейінгі жалақы мен зейнетақы төлемдерінің арақатынасын білдіреді, яғни адамның зейнетақы табысы бұрынғы еңбек табысын қаншалықты алмастыра алатынын көрсетеді.
Айта кету керек, ТАК — бұл мақсатты көрсеткіш, оның мөлшері әр адамның табысына, еңбек өтіліне және зейнетақы жарналарын уақтылы әрі толық аударуына байланысты жеке есептеледі.
Қазақстан Республикасының 2030 жылға дейінгі зейнетақы жүйесін одан әрі жаңғырту тұжырымдамасында зейнетақы жүйесіне қатысу өтілі кемінде 35 жыл және жылына 12 рет тұрақты жарна аудару жағдайында, зейнетақы төлемдерінің жиынтығы арқылы жоғалған табыстың кемінде 40%-ын алмастыратын деңгейде ТАК сақталады деп көзделген (Еңбек Халықаралық Ұйымының стандартына сай).
2024 жылы зейнеткерлік жасқа жетіп, зейнетақы ала бастаған ЕНПФ салымшыларының (мемлекеттік базалық және ынтымақты зейнетақы және ЕНПФ-дан жинақтық зейнетақы) жиынтық зейнетақысы орташа жалақының 41%-ынан астамын құрады.
Дамыған елдердегідей, Қазақстанда да жинақтық зейнетақы жүйесі жалпы зейнетақы құрылымында маңызды рөлге ие болады. Алайда, қазіргі таңда Қазақстанның жинақтаушы зейнетақы жүйесі толық циклдан (орта есеппен 40 жыл) әлі өтпеген. Сондықтан қазіргі зейнеткерлерде жеткілікті жинақ болмауы мүмкін.
Жүйе алғаш енгізілген жылдары табыстар төмен, ал жарналар тұрақсыз әрі толық емес болды. Сол себепті қазір ынтымақты зейнетақының үлесі жоғары, бірақ ол уақыт өте келе азаяды.
Актуарлық болжамдарға сәйкес, еңбек жолын 2024 жылы 22 жаста бастаған азаматтардың 2065 жылы зейнетке шыққанда жинақтық зейнетақысы табыстың 35%-ынан астамын алмастырады деп күтілуде.
Бұл жинақтық зейнетақы:
міндетті зейнетақы жарналары (МЗЖ),
жұмыс берушінің міндетті зейнетақы жарналары (ЖМЗЖ)
есебінен қалыптасады.
Сонымен қатар, олар базалық зейнетақы алады (оның мөлшері ЕНПФ-қа жарна аудару өтіліне байланысты). Бірақ ынтымақты зейнетақы бұл буынға берілмейді.
Қазіргі уақытта ЕНПФ әрбір салымшы үшін табысты алмастыру коэффициентін мемлекеттік ақпараттық жүйелердегі мәліметтер негізінде, қолданыстағы заңнама шеңберінде есептейді.
ЕНПФ-дағы зейнетақы жинақтарын тұрғын үй жағдайын жақсартуға немесе емделуге біржолғы пайдалану (ЕПВ) үшін төмендегі шарттардың бірі орындалуы тиіс:
Жинақтар ең төменгі жеткіліктілік шегінен асады;
Келешектегі зейнетақы табысы (базалық + ынтымақты) қазіргі табыстың кемінде 40%-ын құрайды;
Зейнетақы аннуитеті бойынша сақтандыру компаниясымен шарт жасалған.
Ай сайынғы зейнетақы төлемі (базалық + ынтымақты)
бес жыл ішіндегі орташа айлық табысқа (ОАТ) бөлінеді.
ОАТ адамның соңғы 5 жылдағы нақты міндетті зейнетақы жарналары негізінде есептеледі, инфляция ескеріліп түзетіледі және республикалық орташа айлық табыспен шектеледі.
Арнаулы санаттағы азаматтар (мысалы, әскери қызметшілер, судьялар) үшін КЗД 40% деп есептеледі.
КЗД есебіне тек базалық және ынтымақты зейнетақылар кіреді (жинақтық емес), себебі олар өмір бойы төленеді.
Егер КЗД 40%-ға жетсе, адам ЕНПФ жинақтарының 50%-ына дейін тұрғын үй немесе емделуге пайдалана алады.
Егер адам аннуитеттік шарт жасасып, сақтандыру компаниясынан ай сайын ең төменгі күнкөріс деңгейінің 70%-ынан кем емес төлем алса, онда барлық жинақты мақсатты түрде пайдалануға құқылы.
Табысты алмастыру коэффициентін түсіну азаматтарға зейнет жасындағы қаржылық тұрақтылықты жоспарлауға көмектеседі. Уақыт өте келе жинақтық зейнетақының рөлі артып келеді. Сондықтан мемлекеттік саясат пен зейнетақы жүйесінің басты мақсаты — әрбір азамат үшін лайықты зейнетақымен қамтамасыз ету.
ЕНПФ туралы анықтама:
Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қоры (БЖЗҚ) 2013 жылғы 22 тамызда құрылған, негізі — "Мемлекеттік жинақтаушы зейнетақы қоры" АҚ. Оның құрылтайшысы және жалғыз акционері — Қазақстан Республикасы Үкіметі. Зейнетақы активтерін сенімгерлік басқаруды Қазақстан Ұлттық Банкі жүзеге асырады.
ЕНПФ:
міндетті зейнетақы жарналарын (МЗЖ),
жұмыс берушінің міндетті жарналарын (ЖМЗЖ),
міндетті кәсіптік жарналарды (МКЗЖ),
ерікті зейнетақы жарналарын (ЕЗЖ)
тартумен, есепке алумен және төлем жасаумен айналысады.
Сондай-ақ, ЕНПФ "Ұлттық қор – балаларға" бағдарламасы аясында мақсатты жинақтардың есебін жүргізеді.
Көбірек ақпарат: www.enpf.kz