Мүмкіндігі шектеулі адамдардың ақпараттың қолжетімділігін қамтамасыз ету бойынша мемлекеттік органдар мен олардың ведомстволық бағынысты ұйымдары үшін
ӘДІСТЕМЕЛІК ҰСЫНЫСТАР
Осы Мүмкіндігі шектеулі адамдардың ақпараттың қолжетімділігін қамтамасыз ету бойынша мемлекеттік органдар мен олардың ведомстволық бағынысты ұйымдары үшін әдістемелік ұсынымдар (бұдан әрі – Әдістемелік ұсынымдар) мемлекеттік органдар мен олардың ведомстволық бағынысты ұйымдарының мүмкіндігі шектеулі адамдарға ақпараттың қолжетімділігін қамтамасыз ету үшін қажетті жағдайлар жасау кезінде пайдалануға ұсынылған және арналған.
Осы Әдістемелік ұсынымдарда келесі ұғымдар мен терминдер қолданылады:
ақпаратқа қол жеткізу – азаматтардың заңмен тыйым салынбаған кез келген тәсілмен ақпаратты еркін алуға және таратуға Қазақстан Республикасының Конституциясымен кепілдік берілген құқығы;
мүгедек – тіршілік-тынысының шектелуіне және оны әлеуметтік қорғау қажеттілігіне әкеп соқтыратын аурулардан, мертігуден (жараланудан, жарақаттанудан, контузиядан), олардың салдарларынан, кемістіктерден организм функциялары тұрақты бұзылып, денсаулығы бұзылған адам;
Мемлекеттік органдардың интернет-ресурстарының бірыңғай платформасы – мемлекеттік органдардың интернет-ресурстарын орналастыруға арналған технологиялық платформа;
ақпарат иеленушілері – мемлекеттік биліктің заң шығарушы, атқарушы және сот тармақтарының, жергілікті мемлекеттік басқару мен өзін-өзі басқарудың органдары мен мекемелері, мемлекеттік органдар болып табылмайтын мемлекеттік мекемелер, квазимемлекеттік сектор субъектілері, бюджет қаражатын алушылар болып табылатын заңды тұлғалар - мемлекеттік бюджеттен бөлінген қаражатты пайдалануға қатысты ақпарат бөлігінде, мемлекеттік монополия субъектілері - өздері өндіретін (өткізетін) тауарлардың (жұмыстардың, көрсетілетін қызметтердің) бағаларына қатысты ақпарат бөлігінде);
Web Content Accessibility Guidelines 2.1 (WCAG 2.1) – мүмкіндігі шектеулі адамдар үшін веб-контенттің қол жетімділігін қамтамасыз ету жөніндегі халықаралық стандарт (когнитивтік бұзылыстары мен оқыту бұзылыстары бар пайдаланушылар, нашар көретіндер, мобильді құрылғыларды пайдаланатын әртүрлі шектеулері бар пайдаланушылар), ол тиісті ұсынымдардың кең спектрін қамтиды.
Әдістемелік ұсынымдарды әзірлеу кезінде пайдаланылған нормативтік құқықтық актілердің тізбесі:
4.1. Мүмкіндігі шектеулі адамдардың ақпаратқа қол жеткізуін қамтамасыз етуді ұйымдастыру жөніндегі ұсынымдар
Мүмкіндігі шектеулі адамдарға ақпаратқа қол жеткізуді қамтамасыз ету мақсатында:
4.2. Мүмкіндігі шектеулі адамдардың ақпарат иеленушілері орналасқан үй-жайларда және осы мақсаттар үшін бөлінген өзге де орындарда орналастырылған ақпаратқа қол жеткізуін қамтамасыз ету жөніндегі ұсынымдар
Қазақстан Республикасы Заңының 28-бабында мемлекет мүгедектердің Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес ақпаратқа қол жеткізуін қамтамасыз етеді деп көзделген.
«Ақпаратқа қол жеткізу туралы» Қазақстан Республикасы Заңының (бұдан әрі – Заң) 9-бабы 1-тармағының 2) тармақшасына сәйкес ақпарат иеленуші өз өкілеттіктері шеңберінде ақпаратқа қол жеткізуді қамтамасыз ету үшін қажетті ұйымдастырушылық-техникалық және басқа да жағдайларды қамтамасыз етуге міндетті.
Осылайша, Заңның 10-бабының 2) тармақшасына сәйкес ақпаратқа қол жеткізуді қамтамасыз ету тәсілдерінің бірі ақпарат иеленушілері орналасқан үй-жайларда және осы мақсаттар үшін бөлінген өзге де орындарда ақпаратты орналастыру болып табылады.
Заңның жоғарыда көрсетілген талаптарын орындау мақсатында мемлекеттік органдар мен ведомстволық бағынысты ұйымдар:
Ақпараттық стендтерге қол жеткізу қандай да бір сыртқы кедергілермен шектелмеуі керек, мысалы, күзет бекеті, жабық турникеттер және басқалар.
Әрбір стендтің (тіректің) мөлшері дербес анықталады. Орналастыру биіктігін өтініш берушінің орташа өсуіне есептеу ұсынылады, бірақ кресло-арбамен жүріп-тұратын мүгедектігі бар адамдардың қажеттіліктерін ескере отырып.
Қаріп өлшемі көру қабілеті нашар адамдарға арналған мәтінмен танысу мүмкіндігін қамтамасыз етуі тиіс.
Бұл ретте стендте көзі көрмейтін және нашар көретін адамдарға арналған Брайль бедерлі-нүктелі шрифтін көздеу ұсынылады.
Ақпарат азаматтарды оқуға және түсінуге ыңғайлы тақырыптық блоктармен жүйелі түрде ұсынылуы керек. Бір мәселе бойынша ақпарат басқа мәселе бойынша ақпараттан көзбен бөлінуі тиіс.
Ақпараттық стендте мынадай ақпарат орналастырылады (бірақ шектелмей):
- құрылым, бірінші басшы және оның орынбасарлары (байланыс деректерімен), Әдеп жөніндегі уәкіл (байланыс деректерімен);
- жұмыс тәртібі;
- азаматтарды қабылдау кестесі;
- өтініштерді / сұрау салуларды беру, қарау және шағымдану тәртібі (оларды беру үшін барлық арналарды көрсете отырып – «электрондық үкімет» порталы, блог-платформа, онлайн-қабылдау бөлмесі және т. б.), кеңсенің байланыс деректері;
- өтініштердің үлгілері және т.б.
Ақпараттық стендтерде орналастырылатын ақпарат үнемі жаңартылып отыруы тиіс.
4.3. Мүмкіндігі шектеулі адамдардың Мемлекеттік органдардың интернет-ресурстарының бірыңғай платформасында (ресми интернет-ресурста) ақпарат иеленушінің ресми парақшасында орналастырылған ақпаратқа қол жеткізуін қамтамасыз ету бойынша ұсынымдар
Заңның 9-бабы 1-тармағының 7) және 8) тармақшаларына сәйкес ақпарат иеленуші ақпарат беру кезінде мүгедектер үшін қажетті жағдайлар жасауға және ақпаратты қамтитын интернет-ресурстардың үздіксіз жұмыс істеуін қамтамасыз етуге міндетті.
Мемлекеттік органдардың интернет-ресурстарын ақпараттық толықтыру қағидаларына және олардың мазмұнына қойылатын талаптарға сәйкес ақпараттық материалдарды орналастыру кезінде WCAG халықаралық стандартын ескере отырып, мүмкіндіктері шектеулі адамдар үшін қолжетімділік нормаларының орындалуын сақтау қажет.
Көрсетілген қағидалармен нашар көретін және көрмейтін адамдар үшін интернет-ресурстың қолжетімділігі нашар көретін және көрмейтін адамдар үшін интернет-ресурстың балама нұсқасын жасау жолымен қамтамасыз етілетіндігі көзделген. Интернет-ресурстың осы нұсқасына өту үшін басты бетке мәтіндік гиперсілтемені орналастыру қажет.
Алайда, балама нұсқаны жасау әрдайым орынды шешім бола бермейді, өйткені сіз сайттың екі бөлек нұсқасын қолдауыңыз керек және әдеттегі нұсқамен салыстырғанда мазмұнның бір бөлігі балама нұсқада болмауы мүмкін.
Осылайша, тиімді шешім интернет-ресурстың негізгі нұсқасының WCAG 2.1 халықаралық стандартының талаптарына сәйкестігін қамтамасыз ету болып табылады. Атап айтқанда:
Бұл ретте интернет-ресурста мүмкіндіктері шектеулі адамдар үшін функционалды іске асыру кезінде жіберілетін жиі болатын қателіктерге назар аударамыз:
Көбінесе тек қаріп өлшемі мен түс параметрлері қолданылады. Бұл нашар көретін адамдар үшін оқу жайлылығын жақсартады, бірақ мүгедектіктің басқа санаттары бар адамдардың қажеттіліктерін ескермейді.
Сайтта экран дикторларының бағдарламаларымен өзара әрекеттесу мәселелері болуы мүмкін. Мысалы, мазмұнның бір бөлігі айтылмайды немесе диктор бағдарламасы қосылған кезде элементке назар аудару қиын.
Нашар көретіндерге арналған нұсқаға көшу сілтемесі кішкентай және бозғылт белгішелердің артында жасырылуы мүмкін. Кейде стандартты емес пиктограммалар қолданылады, олардың сыртқы түрі бұл нашар көретіндерге арналған нұсқа деп болжау қиын.
Осыған байланысты, интернет-ресурсты мүгедектердің қажеттіліктеріне бейімдеу кезінде кездесетін қателіктерді ескеру қажет.
Сонымен қатар, интернет-ресурста арнайы функционалдың ыңғайлылығын тестілеу және оған пайдаланушы бағасын беру үшін әртүрлі санаттағы мүгедектігі бар адамдарды тарту ұсынылады.