МАЗМҰНЫ
1. ӨҢІРДЕГІ ТІЛДІК ЖАҒДАЙДЫ ДАМЫТУ МӘСЕЛЕЛЕРІ БОЙЫНША ӘЛЕУМЕТТАНУЛЫҚ ЗЕРТТЕУ ӘДІСТЕМЕСІ
2. ЖЕТІСУ ОБЛЫСЫНДАҒЫ ТІЛДІК ЖАҒДАЙ
3. ҚОРЫТЫНДЫЛАР МЕН ҰСЫНЫСТАР
4. ҚОСЫМША
1. ӨҢІРДЕГІ ТІЛДІК ЖАҒДАЙДЫ ДАМЫТУ МӘСЕЛЕЛЕРІ БОЙЫНША ӘЛЕУМЕТТАНУЛЫҚ ЗЕРТТЕУ ӘДІСТЕМЕСІ
Қазақстан Республикасының 2023–2029 жылдарға арналған тіл саясатын дамыту тұжырымдамасына сәйкес, Қазақстанда азаматтардың түрлі тілдік құзыреттері қалыптасуда. Атап айтқанда: қазақ тілді, қазақ-орыс тілді, орыс тілді, этникалық қазақтар арасындағы қазақ тілді, этникалық орыстар арасындағы орыс тілді немесе этникалық қазақ-орыс екі тілді, үш тілді меңгергендер, сондай-ақ қазақ-орыс-ағылшын тілдерін еркін меңгерген азаматтар тобы бар. Қазақстан Республикасының «Тілдер туралы» Заңының 8-бабында мемлекеттік органдардың, ұйымдардың және жергілікті өзін-өзі басқару органдарының тілі — мемлекеттік тіл екендігі, сондай-ақ мемлекеттік тілді қолданумен қатар ресми түрде орыс тілі де пайдаланылатыны көрсетілген. Белгілі болғандай, күнделікті жұмыс тілі ретінде қолданылатын тілдің маңызы мен сұранысы арта түседі. Қазіргі уақытта барлық этностардың ана тілінде еркін қарым-қатынас жасауына, әдебиеттерді оқуына қолайлы жағдай жасалған, соның ішінде орыс тілінде де.
Қазақстанның егемен мемлекет ретіндегі жаңа әлеуметтік-саяси ахуалы елдің полиэтносты халқының қажеттіліктеріне жауап беретін, сондай-ақ тілдік, демографиялық және саяси жағдайдың ерекшеліктерін ескеретін тіл саясатын талап етеді. Мемлекеттік тіл мәселесі көптеген жылдар бойы өткір талқылаулар тақырыбы болып келсе де, ол Жетісу облысында біртіндеп шешімін табуда. Қазақ тілі мемлекеттік тіл мәртебесіне ие және облыстың қалалық тұрғындары, ауылдық жер тұрғындарын айтпағанда, қазақ тілін өмірдің барлық салаларында белсенді қолдануда. Мемлекеттің тіл саясаты, қазақ тілінің қазіргі ахуалы және оны дамыту перспективалары әрқашан мемлекет пен қоғамның ерекше назарында.
Жетісу облысында негізгі демографиялық топтардың құрамы мынадай: қазақтар – 76%, орыстар – 12%, ұйғырлар – 6%, басқа этностар – 6%. Сонымен қатар көптеген орыстар, ұйғырлар, дұңғандар, түріктер, әзірбайжандар, украиндар, корейлер және басқа этнос өкілдері қазақ тілінде еркін сөйлейді.
Облыстың экономикалық әлеуеті алуан түрлі. Ең маңызды салаларға ауыл шаруашылығы, өнеркәсіп және пайдалы қазбаларды өндіру жатады. Жетісу аудандары құнарлы жерлерімен танымал, мұнда дәнді дақылдар, жемістер және көкөністер өсіріледі. Агросекторға заманауи технологияларды енгізу өңірдің өнімділігін арттыруға және оның тұрақты дамуына жаңа мүмкіндіктер ашуда.
Жетісу облысының 2025 жылғы 1 қыркүйектегі халық саны
Сауалнамаға қатысушы саны
Қала/Аудан атауы Халық саны Сауалнамаға қатысушы
Жетісу облысы 691 982 1 000,0
Талдықорған қ.ә. 208 557 303,0
Текелі қ.ә. 30 673 44,0
Ақсу ауданы 34 727 50,0
Алакөл ауданы 72 885 105,0
Ескелді ауданы 50 806 73,0
Кербұлақ ауданы 41 745 60,0
Көксу ауданы 41 293 59,0
Қаратал ауданы 38 832 56,0
Панфилов ауданы 134 011 194,0
Сарқан ауданы 38 457 56,0
2025 жылы халықтың әлеуметтік көңіл-күйін зерттеу мақсатында тұрғындар арасында сауалнама жүргізілді. 2025 жылғы іріктеменің репрезентативті жиынтығы 1200 адамды құрады (N=1200).
Зерттеу әдістемесі: Халықты сауалнама әдісімен зерттеу жүргізілді, ол интервьюердің (сұхбат алушы адамның) респондентпен (сұхбат беруші адаммен) тікелей байланысын қамтитын анкеттік сұхбат негізінде жүзеге асырылды. Іріктеме көлемі: Сауалнамаға қатысушылар квоталық іріктеме негізінде таңдалды, ол өңірдің ересек тұрғындарын (18 және одан жоғары жастағы) жынысы, жасы, ұлты және әлеуметтік мәртебесі бойынша көрсетуге мүмкіндік береді.
Зерттеу географиясы: зерттеу Жетісу облысы аумағында жүргізілді.
Зерттеу нысаны:Жетісу облысының тұрғындары. Зерттеу пәні:
облыстағы мемлекеттік тіл мен өзге тілдердің дамуы, Жетісу облысы тұрғындарының әлеуметтік-экономикалық көңіл-күйі, тілдерді меңгеру мәселелеріне қатысты қоғамдық пікірдің жай-күйін бағалау, мемлекеттік тіл саясатын бақылау
Зерттеу міндеттері: тілдерді меңгеру деңгейіне қатысты қоғамдық пікірді бағалау, мемлекеттік тіл саясатының мониторингін жүргізу, тұрғындардың әлеуметтік-экономикалық көңіл-күйін анықтау.
Деректерді өңдеу: мәліметтер SPSS жүйесінде өңделді.
Зерттеу пәні – облыста мемлекеттік тілдің және басқа тілдердің дамуы, тілдерді меңгеру деңгейіне қатысты қоғамдық пікірді зерттеу, сондай-ақ тіл саясатының мониторингін жүргізу. Зерттеуде халықтың жыныстық-жастық құрылымына сәйкес аймақтық іріктеу қолданылды
Мақсат– облыста мемлекеттік тіл мен өзге тілдердің жай-күйі, оның динамикасы мен дамуын, тілдерді меңгеру деңгейіне қатысты қоғамдық пікірді, сондай-ақ мемлекеттік тіл саясатының мониторингін зерттеу.
Зерттеу объектісі– 18 жастан асқан Қазақстанның этникалық топтарының өкілдері.
Міндеттері:
- облыста мемлекеттік тіл мен басқа тілдердің жай-күйі және дамуын анықтау;
- мемлекеттік тілді дамыту жөніндегі мемлекеттік саясатты қолдау деңгейін айқындау.
Зерттеу әдістері:
- Облыс халқы арасында өкілдік іріктеме бойынша жаппай сауалнама жүргізу. Зерттеу құралы– базалық сауалнама .
2. ЖЕТІСУ ОБЛАСЫНДАҒЫ ТІЛДІК ЖАҒДАЙ
2025 жылы мемлекеттік тілді меңгерген халықтың үлесі
Аудандар мен қалалар%
1. Ақсy ауданы 92,5
2. Алакөл ауданы 91,5
3. Ескелді ауданы 91,5
4. Қаратал ауданы 91,5
5. Кербулақ ауданы 91,5
6. Көксу ауданы 91,5
7. Панфилов ауданы 91,5
8. Сарқан ауданы 91,5
9. Талдықорган қ. 90,5
10. Текелі қ. 90,5
1. Сіз негізінен қай тілде сөйлесесіз?
Жауаптарды талдау нәтижелері көрсеткендей, ең кең таралған қарым-қатынас тілі – қазақ тілі (57%). Сонымен қатар, 24% қатысушы қазақ және орыс тілдерін қатар қолданатынын көрсеткен. Бұл зерттелген топ арасында қостілділіктің жоғары деңгейін айғақтайды. Келесі жиі қолданылатын тіл – орыс тілі (10%). Бұдан бөлек, респонденттердің 4%-ы негізінен өз ұлтының тілін қолданатынын атап өтті.
2. Қандай тілдерді және қай деңгейде меңгергенсіз? (әр жол бойынша бір жауап)
3. Сіз қай тілде сөйлейсіз? (әр жол бойынша бір жауап)
4. Сіз, көбіне қай тілде…? (әр жол бойынша бір жауап)
Интернеттен ақпарат алу үшін қандай тілдерді қолданатынына келсек, жағдай мынадай: респонденттердің жартысына жуығы (54%) ақпаратты орыс тілінде алуды жөн көреді. Қазақ тілін де белсенді қолданатындар аз емес – 37%. Басқа тілдерді қолданушылардың үлесі өте төмен (3%), ал 6% респондент әлі нақты таңдау жасамаған немесе жауап беруде қиналған.
5. Сіз күнделікті өмірде мемлекеттік тілді қаншалықты жиі қолданасыз? (әр жол бойынша бір жауап)
6. Күнделікті өмірде қазақ/орыс/басқа тілді қолдануыңыздың негізгі себебін атап көрсетіңіз?
7. Айтыңызшы, қай тілдерді үйренгіңіз келеді? (бірнеше жауап белгілеуге болады)
8. Қазақ тілін үйрену бойынша қандай курстарға қатысқансыз?
9. Мемлекеттік тілді үйренуге қызығушылықтың негізгі себептері қандай?
10. Қазақ тілін үйрену барысында қандай қиындықтарға тап боласыз?
11. Сіздің ойыңызша, қазақ тілін меңгерудің ең тиімді формасы қандай?
12. Сіздің ойыңызша, қоғамда қазақ тілінің рөлі қандай болуы тиіс?
13. Қазақ тілінің мәртебесін арттыру үшін қандай қадамдар жасау қажет деп ойлайсыз?
14. Қазақ тілінің қолданыс аясын кеңейту саласында облыста қандай үрдістерді байқайсыз? (үш жауап белгілеуге болады)
15. Қазақ тілін меңгеру деңгейін бағалау жүйесі – КАЗТЕСТ туралы білесіз бе?
16. Интернеттегі мемлекеттік тілдегі ақпараттың деңгейін 5 балдық жүйе бойынша бағалаңыз: 1 – өте төмен, 5 – өте жоғары. Әр жол бойынша жауап беріңіз.
17. Әлеуметтік желілер мен мессенджерлерде мемлекеттік тілді қаншалықты жиі қолданасыз?
18. Қай пікірлермен келісесіз? (әр жол бойынша бір жауап)
19. Сіздің ұжымыңызда қазақ тілін үйрену ұйымдастырылған ба?
20. Қазақ және басқа да тілдердің қолданысын насихаттауға бағытталған іс-шаралар туралы ақпаратты қай дереккөздерден аласыз?
1. Теледидар 21
2. Радио 34
3 Газеттер 11
4.Журналдар 5
5.Интернет 29
21. Балаларыңызға қай тілде білім бергенді қалайсыз?
Қазақ тілінде Орыс тілінде Ағылшын тілінде
Мектепке дейінгі 71 17 12
мектеп 64 28 8
Орта- арнайы 49 22 29
Жоғары 44 19 37
Курстар 61 4 35
22. Мемлекеттік тілді оқыту сапасына қатысты қанағаттану бағасы
Өте жақсы Қанағаттанарлық Нашар Қазақ тілін оқымаған Оқымаған
1. Мектепке дейінгі ұйымдарда 74 5 11 2 8
2. Мектептерде 59 21 6 8 6
3. Орта-арнайы білім беру ұйымдарында 36 22 26 4 12
4. Жоғары оқу орындарында 21 24 28 16 11
23. Әкімшілік-аумақтық бірліктердің (көшелер, даңғылдар, елді мекендер және т.б.) атауларын өзгерту жұмысына қаншалықты қанағаттанасыз?
24. Жалпы қазіргі тілдік жағдайды қалай бағалайсыз?
25. Сіздің елді мекеніңіздегі сыртқы жарнаманың рәсімделуі заң талаптарына қаншалықты сәйкес келеді деп ойлайсыз?
Респонденттің әлеуметтік-демографиялық деректері
D1. Жынысы
1. Ер
2. Әйел
D2. Сіздің жасыңыз: __________ жас
1. 18 жастан 29 жасқа дейін
2. 30 жастан 45 жасқа дейін
3. 46 жастан 55 жасқа дейін
4. 56 жастан 65 жасқа дейін
5. 65 және одан жоғары
D3. Отбасылық жағдайыңыз (БІР ЖАУАП)
1. Заңды тіркелген некеде
2. Ресми некесіз бірге тұрамыз
3. Діни әдет-ғұрыптарға сәйкес некеде (никах)
4. Ажырасқан
5. Тұрмыста емес (бойдақ)
6. Жесір
D4. Сіздің этникалық тиістілігіңіз? (БІР ЖАУАП)
1. Қазақ
2. Орыс
3. Өзбек
4. Украин
5. Татар
6. Неміс
7. Ұйғыр
8. Дунген
9. Күрд
10. Басқа ұлт
D5. Сіз негізінен қай тілде сөйлейсіз?
1. Қазақ тілінде
2. Орыс тілінде
3. Қазақ және орыс тілдерінде
4. Менің ұлтымның тілінде
5. Орыс тілінде және өз ұлтыңның тілінде
6. Қазақ тілінде және өз ұлтыңның тілінде
7. Орыс, қазақ және өз ұлтымның тілінде
8. Басқа
D6. Сіздің біліміңіз?
1. Негізгі орта (9 сп.)
2. Жалпы орта (10-11 сп.)
3. Орта кәсіптік білім (колледж, техникум, училище)
4. Аяқталмаған жоғары
5. Жоғары білім / маман, бакалавр/
6. Жоғары оқу орнынан кейінгі білім / магистр, кандидат, доктор, PhD/
D7. Сіз өзіңізді қандай әлеуметтік санатқа жатқызасыз?
1) Студент, оқушы
2) Зейнеткер
3) Кәсіпкер, қаржы саласының қызметкері
4) Білім және денсаулық сақтау қызметкері
5) Мемлекеттік басқару органдарының қызметкері
6) Құқық қорғау органдарының қызметкері, әскери қызмет
7) Сауда, қызмет көрсету саласының қызметкері
8) Өнеркәсіп, құрылыс, көлік және байланыс қызметкері
9) Ауыл шаруашылығы қызметкері, фермер
10) Жұмыссыз, уақытша жұмыс істемейтін, үй шаруасындағы әйел
11) Басқа
(99) Жауап беруге қиналамын
D8. Отбасыңыздың табыс деңгейін қалай сипаттар едіңіз?
1. Жақсы өмір сүреміз, молшылықта тұрамыз, ештеңеден бас тартпаймыз
2. Жақсы, жеткілікті өмір сүреміз, қажет нәрсенің бәрі бар
3. Қанағаттанарлық өмір сүреміз, қажеттінің бәрі бар, айдан айға жеткіземіз
4. Қанағаттанғысыз өмір сүреміз, айдан айға жеткізе алмаймыз, бір нәрсе жасауға тура келеді
5. Нашар өмір сүреміз, ең қажетті нәрселерден бас тартуға тура келеді
6. Басқа
(99) Жауап беруге қиналамын
D9. Бір отбасы мүшесіне шаққандағы табысыңыз қанша мөлшерді құрайды?
1. 85 000 теңгеге дейін
2. 85 000 теңгеден 150 000 теңгеге дейін
3. 150 000 теңгеден 250 000 теңгеге дейін
4. 250 000 теңгеден жоғары
5. Жәрдемақы, зейнетақы, әлеуметтік төлемдер
(99) Жауап беруге қиналамын
D10. Азық-түлікке табысыңыздың қанша бөлігін жұмсайсыз?
1. 15%-ға дейін
2. 15%-дан 25%-ға дейін
3. 25%-дан 50%-ға дейін
4. 50%-дан 75%-ға дейін
5. 75%-дан жоғары
(99) Жауап беруге қиналамын
3. ҚОРЫТЫНДЫ ЖӘНЕ ҰСЫНЫСТАР
Негізделген сауалнама нәтижелеріне сәйкес, Жетісу облысындағы тілдік жағдай тұрақтылықпен, қақтығыстардың болмауымен сипатталады. Мемлекеттік тілдің рөлі артып, оны оқыту және пайдалану мүмкіндіктері кеңеюде. Мемлекеттік тілді оқып-үйренуге және қолдану аясын кеңейтуге мүмкіндіктер артып, оны жеткілікті деңгейде меңгермеген тұрғындардың қызығушылығы мен ынтасы жоғарылап отырғаны анықталды.
Зерттеу нәтижелеріне сәйкес, 2025 жылы Жетісу облысы тұрғындарының 91,5%-ы мемлекеттік тілді меңгергенін көрсеткен.
2025 жылы мемлекеттік тілді меңгерген халықтың үлесі
Аудандар мен қалалар%
1. Ақсy ауданы 92,5
2. Алакөл ауданы 91,5
3. Ескелді ауданы 91,5
4. Қаратал ауданы 91,5
5. Кербулақ ауданы 91,5
6. Көксу ауданы 91,5
7. Панфилов ауданы 91,5
8. Сарқан ауданы 91,5
9. Талдықорган қ. 90,5
10. Текелі қ. 90,5
Респонденттердің басым бөлігі күнделікті өмірде қазақ және орыс тілдерінде мақал-мәтелдер, тұрақты тіркестер мен қанатты сөздерді қолданатыны байқалады.
Сауалнама нәтижелері ең көп қолданылатын тіл — қазақ тілі (57%) екенін көрсетті. Сонымен қатар, 24%қатысушы қазақ және орыс тілдерін қатар қолданатынын атап өтті. Бұл өңір халқының жоғары деңгейдегі қостілділігін және тілдік ортаның икемді әрі бейімделгіш екенін аңғартады. Орыс тілін күнделікті қарым-қатынаста 10% қолданса, 4% өз ұлтының тілін негізгі тіл ретінде қолданатынын көрсетті.
Халық арасында қазақ тілін үйренудің ең тиімді формалары ретінде «Интернет мүмкіндіктерін пайдалану», «жұмыс немесе оқу орны бойынша тегін сабақтар ұйымдастыру», «тілдік орта құру» сияқты әдістер қарастырылуда.
Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, респонденттердің елеулі бөлігі қазақ тілін сенімді меңгерген. Атап айтқанда, сауалнамаға қатысқандардың 59%-ы қазақ тілінде еркін сөйлей алады, оқи алады және жаза алады. Қазақ тілін түсіну және өз ойын жеткізу қабілетін 32,5% қатысушылар көрсетті. Қалған 7,5% респонденттер тек жеке сөз тіркестерін түсіне алады.
Деректер көрсеткендей, респонденттердің арасында қазақ тілінің қоғамдағы маңызды рөліне қатысты толық келісім бар. Сауалнамаға қатысқандардың 39%-ы қазақ тілінің барлық салаларда үстем болуы керек деп есептейді. Бұл мемлекеттік тілді негізгі коммуникациялық құрал ретінде нығайту курсқа қоғамның мықты қолдау білдіретінін айғақтайды. Халық қазақ тілінің мәртебесін арттыру жолын жүйелі шаралар арқылы көреді: білім беру саласынан бастап, медиа, мәдениет және ресми іс-қағаз айналымында тілдік ортаны құруға дейін. Әлеуметтанулық зерттеу нәтижелері «КАЗТЕСТ» мүмкіндіктері туралы халықтың хабардарлығының төмен екенін көрсетті: 71% қатысушылар жүйемен таныс емес. Халық интернеттегі қазақ тіліндегі контенттің жағдайын «жалпы қанағаттанарлық» деп бағалайды, бірақ оның сапасы мен көлемін әрі қарай жақсарту қажеттілігін анық білдіреді. Респонденттердің пікірінше, қазақ тіліндегі интернеттің күшті жақтарының бірі — «заман талабына сай болуы». Қазақ тілінің рөлі әлеуметтік желілерді қолдану арқылы артуда. Қазақ тілі цифрлық кеңістікте тең құқықты коммуникациялық құрал ретінде орныққан, әсіресе жастар арасында әлеуметтік желілерде. Солай бола тұра, функционалдық бөлініс сақталады: мессенджерлер — ресми немесе қазақ тіліндегі қарым-қатынасқа, ал әлеуметтік желілер — икемді екітілді өзара әрекетке арналған.
Сауалнама нәтижелері көрсеткендей, қоғамда қазақ тіліне прагматикалық көзқарас басым: тіл көбінесе «әлеуметтік лифт және саяси мансап құралы» ретінде қарастырылады, ал оның күнделікті өмір мен білім беру үшін маңызы әзірше сәл төмен бағаланады. Нәтижелер көрсеткендей, кәсіпорындар мен ұйымдарда қазақ тілін үйрету курстары бар. Алайда, респонденттердің бір бөлігі бұл курстар туралы хабардар емес, ал қалған бөлігі — өздігінен еңбек ететіндер, жұмыссыздар және шағын кәсіпкерлік өкілдері, оларды ұйымдастырылған курстар арқылы қамту күрделі. Сауалнама нәтижелері бойынша, тілдерді насихаттау іс-шаралары туралы негізгі ақпарат алу арнасы — «Интернет», дәстүрлі БАҚ-тан айтарлықтай алда тұр. Сандық технологиялар ақпарат алу құрылымында басым бола бастады.
Қазақ тілі мектептегі білім беруде сөзсіз басымдыққа ие. Өңір тұрғындары арасында жүргізілген сауалнама нәтижелері мемлекеттік тілді оқытудың сапасына барлық білім беру деңгейінде қанағаттанарлық деңгейде екенін көрсеткенімен, кейбір кемшіліктер мен тиімділікті арттыру мүмкіндіктері да анықталды. Мемлекеттік тілдің университеттердегі оқытылу сапасына ең көп наразылық білдіру деңгейі 28%-ды құрайды. Әр алтыншы респондент балабақшалардағы оқытуды жеткілікті деңгейде деп санамайды.
Жетісу өңірінде, сондай-ақ еліміздің басқа аймақтарында атауларды зерттеу және қалпына келтіру жұмыстары белсенді түрде жүзеге асырылуда. Қалаларға, кенттерге және көшелерге тарихи атаулар біртіндеп және жоспарлы түрде қайтарылуда. Зерттеу барысында халықтың осы жұмыс нәтижелеріне деген қатынасы қаралды. Нәтижелерге сәйкес, респонденттердің басым көпшілігі елдегі көшелердің, елді мекендердің, аудандардың, қалалардың және облыстардың атауларын өзгерту процестерін толық немесе ішінара мақұлдайтынын көрсетті.
Сауалнама нәтижелері бойынша, респонденттердің 53%-ы тұратын жерлеріндегі сыртқы жарнама заң талаптарына сәйкес келмейді деп санайды.
Жүргізілген зерттеу нәтижелері бойынша тиімділікті арттыру үшін келесі ұсыныстарды жасауға болады:
1. Мемлекеттік тілдің мәртебесін арттыруға және оны тұрғындардың ресми және күнделікті өмірінде кең функционалды қолдануға бағытталған жұмысты жалғастыру.
2. Интернет, әлеуметтік желілер, TikTok мүмкіндіктерін пайдалана отырып, қазақ тілін оқытудың жаңа инновациялық әдістерін енгізуді қолдау.
3. Жастар мен өзін-өзі жұмыспен қамтушылар арасында мемлекеттік тілдің танымалдылығын арттыру процесіне ықпал ететін мүмкіндіктерді ескеру, оған қоғам белсенділері, блогерлер, қазақ тілін жақсы меңгерген және өзін-өзі іске асыруда табысқа жеткен этникалық топ өкілдерін тарту.
4. Жұмыста облыс аудандарының аймақтық және әлеуметтік-демографиялық ерекшеліктерін ескеру.
Жүргізілген зерттеу нәтижелері бойынша облыс қала және аудан әкімдіктеріне арналған бірқатар нақты ұсыныстарды қалыптастыруға болады:
Талдықорған қаласы
Ұсыныстар:
· Шағын бизнес және қызмет көрсету саласы өкілдері үшін «Қазақ тілі бизнес ортада» бағдарламасын енгізу.
· Тіл саясаты мәселелері бойынша қоғамдық қабылдаулар ұйымдастыру.
· Тіл курстарын цифрландыруға арналған пилоттық жобаны іске қосу.
Панфилов ауданы
Ономастика бойынша теріс бағалау фактілері
Ұсыныстар:
· Кәсіпорындарда қазақ тілін оқытудың корпоративтік бағдарламаларын енгізу.
· Аймақтағы ономастикалық жұмыстың мақсаттары мен міндеттерін түсіндіру жұмыстарын шығарып-жиналыстар, дөңгелек үстелдер және семинарлар түрінде жалғастыру.
Қаратал ауданы
Ұсыныстар:
· Заңнаманың сақталуын мониторингтеу үшін «Тілдік патруль» жобасын іске қосу.
· Кәсіпкерлерге консультациялық қолдау орталығын құру.
· Жергілікті жер-атауларды зерттеу бойынша оқытуға арналған мобильді қосымша әзірлеу.
Ақсу ауданы
Үштілдікке қатысты келіспеушілік фактілері
Ұсыныстар:
· Тіл саясатын түсіндіретін дөңгелек үстелдер сериясын өткізу.
· Ауыл тұрғындарына арналған қазақ тілі мобильді курстарын ұйымдастыру.
· Аудандық екітілді қарым-қатынас клубын құру.
Ескелді ауданы
Үштілді қабылдамау фактілері
Ұсыныстар:
· Мұғалімдерге арналған «Тілдік медиация мектебі» бағдарламасын әзірлеу.
· Тіл заңнамасын ескере отырып, ең үздік тақтайшаларды безендіру бойынша байқау өткізу.
Кербұлақ ауданы
Тіл саясатына төмен қолдау фактілері
Ұсыныстар:
· Мәдени-тарихи жобаларға басымдық беру.
· Жастар арасында қазақ тіліндегі видеоблогтар байқауын ұйымдастыру.
· Тілдік менторлық бағдарламасын енгізу.
Көксу ауданы
Атауларды өзгертуге қанағаттанбау фактілері
Ұсыныстар:
· Аудандағы сәтті тәжірибені облыстық деңгейде тарату.
· Басқа аумақтарға арналған әдістемелік орталық құру.
· Үштілді сипаттамасы бар туристік бағыттарды әзірлеу.
Алакөл ауданы
Сыртқы жарнамаға наразылық фактілері
Ұсыныстар:
· Сыртқы жарнаманың толық аудитін жүргізу.
· Үштілділікті ескере отырып, тақтайшаларға дизайн-код әзірлеу.
· Бизнесті оқытуға арналған семинарлар ұйымдастыру.
Сарқан ауданы
Ұсыныстар:
· Онлайн оқыту форматтарын белсенді дамыту.
· Мұғалімдер үшін ресурс орталығын құру.
· Сәтті аудандармен тәжірибе алмасуды ұйымдастыру.
Облыс бойынша
Тіл бағдарламаларына төмен қатысу
Ұсыныстар:
· Ауылдық ерекшеліктерді ескере отырып бағдарлама әзірлеу.
· Шығарылатын консультациялық пункттер ұйымдастыру.
· Жергілікті тілдік бастамаларға гранттық қолдау енгізу.
Сауалнама
Құрметті сауалнамаға қатысушы!
Жетісу облысында қазақ тілін дамыту мәселелері мен өңірдегі тілдік жағдайды зерттеу жүргізілуде. Сізден сұрақтарға жауап беруді сұраймыз. Таңдаған жауап нұсқаңызды шеңберге алыңыз. Біздің зерттеу толықтай анонимді жүргізіледі. Барлық деректер арнайы деректерді өңдеу бағдарламасында өңделгеннен кейін тек қорытынды түрде ғана қолданылады. Сауалнамаға қатысқаныңыз үшін алғыс білдіреміз!
1. Сіз негізінен қандай тілде сөйлейсіз?
1. Қазақ тілінде
2. Орыс тілінде
3. Қазақ және орыс тілдерінде
4. Өз ұлтымның тілінде
5. Орыс және өз ұлтымның тілінде
6. Қазақ және өз ұлтымның тілінде
7. Орыс, қазақ және өз ұлтымның тілінде
8. Басқа (көрсетіңіз) _______________________
2. Қай тілдерді білесіз және қандай деңгейде? (әр қатар бойынша бір жауап)
БілмеймінКейбір сөздерді түсінемінСөйлесуді түсініп, өз ойымды жеткізе аламынЕркін сөйлеймін, оқимын, жазамын
1 Қазақ 1 2 3 4
2 Орыс 1 2 3 4
3 Ағылшын 1 2 3 4
4 Басқа _____ 1 2 3 4
3. Сіз негізінен қай тілде сөйлейсіз? (әр қатар бойынша бір жауап)
Қазақ тіліндеОрыс тіліндеБасқа тілдеҚиындау
1 Үйде, отбасында 1 2 3 4
2 Жұмыс орнында әріптестермен 1 2 3 4
3 Көршілермен 1 2 3 4
4 Достармен 1 2 3 4
4. Сіз көбінесе қай тілде…? (әр қатар бойынша бір жауап)
№ Іс-әрекет Қазақ тілінде Орыс тілінде Басқа тілде Қиындау
1 Телехабарларды көресіз 1 2 3 4
2 Радионы тыңдайсыз 1 2 3 4
3 Газет және журнал оқисыз 1 2 3 4
4 Жарнамаларды, анықтамаларды, тақтайшаларды, этикеткаларды оқисыз 1 2 3 4
5 Интернет ресурстардан ақпарат аласыз 1 2 3 4
6 Кәсіби және ғылыми әдебиет оқисыз 1 2 3 4
7 Көркем әдебиет оқисыз 1 2 3 4
5. Күнделікті өмірде мемлекеттік тілді қаншалықты жиі қолданасыз? (әр қатар бойынша бір жауап)
1. Тек қазақ тілінде үнемі сөйлеймін
2. Көбіне
3. Сирек
4. Өте сирек
5. Мүлде қолданбаймын
6. Күнделікті өмірде қазақ/орыс/басқа тілін қолданудың негізгі себебі неде?
1. Басқа тілдерді білмеймін
2. Айналадағы адамдар тек қазақ тілінде сөйлейді
3. Айналадағы адамдар тек орыс тілінде сөйлейді
4. Маған ыңғайлы, айналадағы адамдар басқа тілде сөйлейді
5. Маған ыңғайлы, айналадағы адамдар қазақ және орыс тілдерінде сөйлейді
7. Қандай тілдерді үйренгіңіз келеді? (бірнеше жауап таңдауға болады)
1. Өз ана тілім
2. Қазақ тілі
3. Орыс тілі
4. Ағылшын тілі
5. Басқа (көрсетіңіз) ____________
6. Жауап беру қиын
8. Қандай қазақ тілін үйрету курстарына қатысқансыз?
· Қатыспадым
· Облыстық тілдерді оқыту орталығының курстары
· Әкімшіліктегі курстар
· Басқа тіл орталықтарының ақылы курстары
· Басқа
9. Мемлекеттік тілді үйренуге қызығушылықтың негізгі себептері?
1. Қазақ тілін білгім келеді
2. Қоршаған ортада көп қазақ тілінде сөйлейді
3. Тілімді жетілдіргім келеді
4. Қазақ тілін білуім міндетті
5. Жауап беру қиын
10. Қазақ тілін үйрету кезінде қандай проблемаларға тап боласыз?
1. Қызығушылықтың немесе табандылықтың болмауы
2. Уақыттың жеткіліксіздігі
3. Жасына байланысты шектеулер
4. Тілдік орта жоқ
5. Оқытуға арналған оқу және әдістемелік құралдардың жоқтығы
6. Жұмыс (оқу) барысымен қатар тіл үйрену мүмкін еместігі
7. Қабілеттіліктің жоқтығы
11. Сізге ең тиімді болып көрінетін қазақ тілін үйрету формасы қандай?
1. Тілдік орта құру
2. Жұмыс немесе оқу орнында қазақ тілінен тегін сабақтар
3. Ақылы тілдік курстар
4. Оқу-әдістемелік құралдарды шығару
5. Интернет мүмкіндіктерін пайдалану
12. Сіздің ойыңызша, қазақ тілінің қоғамдағы рөлі қандай болуы тиіс?
1. Қазақ тілі барлық жерде үстем болуы тиіс
2. Қазақ тілі маңызды, бірақ оны орыс тілінде тең дәрежеде қолдану қажет
3. Қазақ тілінің мәртебесі көбіне мәдени қызметпен шектелуі тиіс
4. Қазақ тілінің рөлі тым артады
5. Жұмыс орнында қазақ тілінде сөйлейтін мүмкіндік жоқ
(99) Жауап беру қиын /ЕСЕПКЕ АЛЫНБАЙДЫ/
13. Қазақ тілінің мәртебесін көтеру үшін қандай қадамдар жасау қажет деп ойлайсыз?
1. Мектептер мен университеттерде қазақ тілін міндетті түрде оқыту
2. Қазақ тілін үйрететін онлайн және офлайн курстар санын арттыру
3. Мемлекеттік органдар мен бизнесте қазақ тілін қолдануды міндеттеу
4. Қоғамдық және мәдени іс-шараларда қазақ тілін қолдану
5. Қазақ тіліндегі телебағдарламалар мен радиостанциялар санын арттыру
6. Қазақ тіліндегі кітаптар мен медиа контент санын көбейту
7. Қоғамда қазақ тілінде қарым-қатынасты қолдайтын мәдени-ақпараттық бағдарламалар ұйымдастыру
(99) Жауап беру қиын /ЕСЕПКЕ АЛЫНБАЙДЫ/
14. Қазақ тілін қолдануды кеңейту саласындағы қандай тенденцияларды байқайсыз? (үш жауап таңдауға болады)
1. Мемлекеттік тілдегі баспасөз құралдарының көбеюі
2. Қазақ тілінде іс-қағаздарды жүргізу
3. Қазақ тілін білу беделді бола түсті
4. Мемлекеттік тілде оқытудың сапасын арттыру
5. Қазақ тілін үйрету курстарының сапасын арттыру
6. Мемлекеттік тілдегі іс-шаралар санын көбейту
7. Қазақ тілін үйрететін курстар арқылы қамтуды арттыру
15. «КАЗТЕСТ» жүйесі туралы білесіз бе?
1. Иә
2. Жоқ
16. Мемлекеттік тілдегі интернет ақпарат деңгейін 5 балдық шкала бойынша бағалаңыз (1 – нашар, 5 – өте жақсы). Әр қатар бойынша бір жауап.
Критерийлер 1 2 3 4 5
Толықтық
Актуалдылық
Қолжетімділік
17. Сіз әлеуметтік желілер мен мессенджерлерде мемлекеттік тілді қаншалықты қолданасыз?
Қолдану Тек қазақ тілінде Көбіне қазақ тілінде Қазақ және орыс тілдерінде тең Көбіне орыс тілінде
Мессенджерлерде (Telegram, YouTube және т.б.)
Әлеуметтік желілерде (Instagram, TikTok және т.б.)
18. Қай мәлімдемелерге келісесіз? (әр қатар бойынша бір жауап)
Мәлімдеме Толығымен келісемін Көбіне келісемін Жауап беру қиын
Қазақ тілін білу сәтті саяси мансапқа көмектеседі 1 2 3
Қазақ тілін білу жоғары жалақы алуға көмектеседі 1 2 3
Қазақ тілін білу көршілермен жақсы қарым-қатынас жасау үшін қажет 1 2 3
Қазақ тілін білу ел мәдениетін түсіну үшін маңызды 1 2 3
Қазақстанда тұрамын және осында өмір сүремін 1 2 3
Бұл менің ана тілім және оны білу қажет 1 2 3
Қазақ тілін білу сапалы білім алу үшін қажет 1 2 3
Басқа (нақты көрсетіңіз) ________________ 1 2 3
19. Сіздің ұжымда қазақ тілін оқыту ұйымдастырылған ба?
1.иә 2.жоқ 3. білмеймін
20. Қазақ және басқа тілдердің қолданылуын насихаттау іс-шаралары туралы ақпаратты қандай дереккөздерден аласыз? (бірнеше жауап таңдауға болады)
1. Теледидар 4.Журналдар
2. Радио 5.Интернет
3 Газеттер
21. Балаларыңызға қандай тілде білім бергіңіз келеді?
Қазақ тіліндеОрыс тіліндеАғылшын тілінде
Бала бақша 1 2 3
Мектеп 1 2 3
Арнайы орта 1 2 3
Жоғары оқу 1 2 3
Курстарда 1 2 3
22. Мемлекеттік тіл оқытудың сапасына қанағаттану деңгейін бағалау
Өте жақсыҚанағаттанарлықНашарҚазақ тілін оқымағанОқымаған
Бала-бақша ұйымдарында
Мектептерде
Арнайы орта білім саласында
ЖОО-да
23. Әкімшілік-аумақтық бірліктердің (көшелер, даңғылдар, елді мекендер) атауларын өзгерту жұмысы сізді бүгінгі күні қаншалықты қанағаттандырады?
1. Толығымен қанағаттандырады
2. Жартылай қанағаттандырады
3. Толығымен қанағаттандырмайды
4. Жауап беру қиын
24. Көшелер, даңғылдар, елді мекендердің атауларын үш тілде жазуға жалпы көзқарасыңыз қандай?
1. Толығымен қолдаймын
2. Көбіне қолдаймын
3. Көбіне қолдамаймын
4. Қолдамаймын
5. Жауап беру қиын
25. Сіздің елді мекеніңізде сыртқы жарнаманың заң талаптарына сәйкестігін қалай бағалайсыз?
1. Толығымен сәйкес
2. Көбіне сәйкес
3. Көбіне сәйкес емес
4. Мүлде сәйкес емес
5. Жауап беру қиын
26. Сіз қазіргі тілдік жағдайды қалай бағалайсыз?
1. Тұрақты, жағымды
2. Қақтығысты
3. Қанағаттанарлық
4. Жауап беру қиын
5. Кернеулі
27. Өңірдегі тілдерді дамытуға қатысты ұсыныстарыңыз бен тілектеріңіз (жазыңыз):
Әлеуметтік-демографиялық блок
1D. Сіздің тұрғылықты жеріңіз
1. Қала
2. Аудан
2D. Сіздің ұлтыңыз
1. Қазақ
2. Орыс
3. Басқа
3D. Сіздің жынысыңыз
1. Ер
2. Әйел
4D. Сіздің жасыңыз
1. 18–29
2. 30–49
3. 50–60
4. 60 жастан жоғары
5D. Біліміңіз
1. Орта білімді толық аяқтамаған
2. Орта білім
3. Арнайы орта немесе толық емес жоғары білім
4. Жоғары білім
6D. Еңбек саласы
1. Жұмысшы
2. Ауыл шаруашылығы жұмысшысы
3. Білім және мәдениет саласының қызметкері
4. Медицина қызметкері
5. Мемлекеттік қызметкер
6. Офис қызметкері
7. Басшы
8. Инженер
9. Студент
10. Кәсіпкер
11. Сауда қызметкері
12. Қызмет көрсету саласының қызметкері
13. Жұмыссыз
14. Өзін-өзі жұмыспен қамтыған
15. Басқа
Сауалнамаға қатысқаныңыз үшін рахмет!