Халықтыңзейнетақыменқамсыздандырусаласындағықаржылықсауаттылығыныңдеңгейінжәнехалықтың«БЖЗҚ» АҚ-ғадегенсенімдәрежесінайқындайтынжылсайынғытәуелсізәлеуметтікзерттеудіңқорытындыларышығарылды.
Зерттеуреспубликалықмаңызы бар 3 қала мен Қазақстанның 14 облысындағы қала жәнеауылтұрғындары арасындателефон және сауалнамажүргізуарқылыөткізілді. Жалпыалғанда 3000 респонденттенсұхбаталынды, олардыңішіндежалдамалықызметкерлер – 2 085 (69,5%), өзін-өзіжұмыспенқамтығандар – 768 (25,6%) жәнежұмыссыздар – 147 (4,9%).
Респонденттердіңедәуірбөлігі (сұралғандардыңжалпысанының 841 немесе 28,03%) коммерциялық бизнес саласында, оданәріөндірістікбизнестежұмысістейтіндер - 458 респондент немесесұралғандардыңжалпысанының 15,27% - ы. Ғылымсаласындажұмысістейтіндердіңсаны ең азы – 62 респондент немесесұралғандардыңжалпысанының 2,07% болды.
ЗерттеусауалнамасысұрақтарыныңнегізгібөлігіҚазақстанхалқыныңзейнетақыменқамсыздандырусаласындағықаржылықсауаттылығынанықтауға, сондай-ақ,Қазақстанныңзейнетақыжүйесінежәне БЖЗҚ-ғасенімдәрежесінанықтауғабағытталған 25 сұрақтантұрды.
Жалпы, сауалнама нәтижесіне сай, халықтың еліміздіңзейнетақыжүйесіне де, БЖЗҚ-ға да сенімініңартқанын байқауғаболады. Атапайтқанда, сауалнаманәтижелерібойыншатұрғындардың едәуірбөлігі, яғни 1270 респондент немесесұралғандардыңжалпысанының 42,33% еңбекқызметіаяқталғаннанкейінолардыңқаржылықәл-ауқатыныңнегізгікөзі БЖЗҚ-дан төленетін зейнетақыжинақтарыболадыдегенпікірдіұстанады. Сауалнамаға қатысқандардыңжалпысанының 21,17% (635 респондент)маңыздылығыбойыншаекіншіорындамемлекеттенберілетін зейнетақы тұр деген пікірде. Ал 473 респондент немесесұралғандардыңжалпысанының 15,77%-ы БЖЗҚ-дағыжинақтарданбасқа да өзгеде жинақтарына сенім артады екен (үшіншіжиіберілген жауап).
Өткенжылғызерттеуқорытындыларыменсалыстырғанда БЖЗҚ-ғадегенсенімдеңгейіөскенінатапөткенжөн. Қорғадегенсенімніңорташадеңгейі 6,0 балдықұрайды (еңтөменгімәні 1, еңжоғарғымәні 10 балл), яғни,нәтижелерорташаданжоғары. Біржылбұрынбұлкөрсеткіш 5,4 балл болған еді. Биылғыжылыеңжоғары балл Қызылордаоблысында (7,3), Шымкент қаласында (7,0) және Алматы облысында (7,0 балл) тіркелді.
Халықтыңеліміздегі зейнетақыжүйесінедегенсенімдеңгейі 5,8 балдықұрады. Естеріңізге сала кетейік, біржылбұрынсенімдеңгейі 5,1 балдықұрағанболатын. Облыстар мен республикалықмаңызы бар қалаларбөлінісінде Шымкент қаласында (7,1 балл), Қызылорда (7,0 балл), Алматы (6,9) жәнеҚостанай (6,7) облыстарындатұратынреспонденттерзейнетақыжүйесінеқатысты еңкөпсенімбілдірді
Зейнетақыменқамсыздандырусаласындағықаржылықсауаттылықдеңгейіекідеңгейбойыншаталданды: базалықжәнеілгері.
Қазақстандықтарбазалықдеңгейбойыншакөптегенсұрақтарғадұрысжауапберді. Респонденттердіңжартысынажуығы – 1449 адам (респонденттердіңжалпысанының 48,3%) - салымшылардыңміндеттіжәнееріктізейнетақыжарналарыншоғырландыру, зейнетақыжинақтарыныңжекеесебінжүргізу, зейнетақыжинақтарыесебінензейнетақытөлемдерінжүзегеасыруболыптабылатын БЖЗҚ функциясындұрысайқындайды. Респонденттерзейнетақыжарналары мен төлемдерініңтүрлерітуралыда жақсыхабардарболып шықты.
1342 респондент (немесе сұралғандардың жалпы санының 44,7%) Қазақстанның барлық азаматтарына кепілді түрде берілетін мемлекеттік базалық зейнетақы төлемі және еңбек өтілі бойынша мемлекеттік еңбек (ортақ) зейнетақы туралы, сондай-ақ, міндетті зейнетақы жарналарынан, міндетті кәсіптік зейнетақы жарналарынан, ерікті зейнетақы жарналарынан қалыптастырылған жұмыскердің меншікті зейнетақы жинақтары есебінен БЖЗҚ-дан зейнетақы төлемдері туралы да мағлұмат алған болып шықты. Респонденттердің көпшілігі зейнетке шығу жасы туралы сұраққа дұрыс жауап берді – 2066 респондент немесе респонденттердің 68,87%.Сауалнамаға қатысқандардың 85% - ы (немесе 2 558 респондент) өздерінің жеке зейнетақы шоттарының жай-күйі туралы ақпаратты қалай білуге болады деген сұраққа дұрыс жауап нұсқаларын көрсетті.
Жалпы алғанда, базалық деңгейдегі білім коэффициенті 50 пайыздан асып, 62%құрады.
Жетілдірілгендеңгейдібағалауүшінсұрақтаркүрделенетүсті. Оларғаберілген жауап нұсқалары да аз болды. Мысалы, 40,97% (немесе 1229 респондент) зейнетақыактивтерінсенімгерлікбасқаружәнеинвестициялықтабысалуүшінзейнетақыактивтерінинвестициялаубөлігінде ҚР ҰлттықБанкініңатқаратын қызметітуралыхабардар, оныңішінде 420 респондент (немесесұралғандардыңжалпысанының 14,0%) салымшылардыңөззейнетақыактивтерінинвестициялықпортфельдібасқарушыныңсенімгерлікбасқаруына беру мүмкіндігітуралыбілетін болып шықты. Соныменқатар, 1101 респондент (немесесұралғандардыңжалпысанының 36,70%) зейнетақыактивтерінинвестициялаудытікелей«БЖЗҚ» АҚжүзегеасырады дегенқатепікірдіұстаныпкелгенекен.
1457 респондент немесе 48,57% (1158 респондент немесесұралғандардыңжалпысанының 38,60%) зейнетақыжинақтарыныңәртүрліқаржықұралдарынаинвестицияланатынынжәнеинвестициялықтабысесебіненкөбейетінінбіледі. Соныменқатар 1543 респондент немесе 51,43%- ы зейнетақыжинақтарыныңинвестициялықтабысесебіненинвестицияланатыныжәнекөбейетінітуралыбілмейтінін, не болмасақаржыжәнеинвестицияларға қатысты мәселелерден мүлдем хабарсыз екендіктерін жеткізді.
Нәтижесіндеілгерідеңгейдегібілімніңжалпыкоэффициенті 27,5% - дықұрады, бұлөткенжылдыңкөрсеткішіненжоғары, Ол 26,9% - дықұрады.
Сауалнамажалпызейнетақыжүйесіжәне БЖЗҚ туралыақпараталуарналарытуралы да жүргізілді. Респонденттердіңжартысынажуығытеледидарарқылыақпарат (жаңалықтар) алуғабейім (1358 ескерту/45,3%), одан сәл азы – әлеуметтікжелілер мен мессенджерлерарқылы (1007 ескерту/33,6%). Үшіншіеңкөптаралғанақпараткөзіжаңалықтаржәнебасқасайттарболыптабылады – респонденттерарасында 644 ескерту/21,5%. Осығансүйенеотырып, интернет көздерінің (әлеуметтікжелілер, мессенджерлер мен сайттар) теледидарғақарағандажиынтықәсерікөп деген тұжырым жасауға болады. Сауалнамағақатысқандаринтернет-сайттардыңішіндеҚордыңenpf.kz корпоративтік сайтын еңтанымалжәнежиіайтылатынақпараткөзідепатады.
Сауалнамаға қатысқан азаматтар өз жинақтарытуралыақпараталутұрғысынан БЖЗҚ кеңселерінежекеөтініш жасау әдісіндәстүрлітүрдетаңдауда: 1191 респондент немесе 39,7%. Респонденттердіңпікірінше, жекезейнетақышотыныңжай-күйітуралыақпараталудыңекіншіоңтайлытәсілі – БЖЗҚ ұялықосымшасыарқылыақпараталу (982 атап өтунемесе 32,7%), сауалнамағақатысқан 933 адам (31,1%) ХҚО-ғажүгіну әдісін таңдады, оданкейін БЖЗҚ сайтындағыжеке кабинет арқылыақпараталу(882 рет атағаннемесе 29,4%) танымалдыққа ие.
«БЖЗҚ» АҚ қызметітуралыақпаратқақолжетімділіктізерттеу нәтижесіреспонденттердіңжартысынажуығының ақпараттыалупроцесібарлығыүшіноңай,қолжетімдідептапқанынкөрсетті (1481 респондент немесесұралғанхалықтыңжалпысанының 49,37%). Соныменқатар, 847 респондент немесебарлықсұралғандардыңжалпысанының 28,23% - ы БЖЗҚ туралыақпараталуүшінуақытқажетдепсанайды.
Жалпы, халықтың зейнетақымен қамсыздандыру саласындағы қаржылық сауаттылығы деңгейін зерттеу нәтижесі көрсеткендей, халықтың басым бөлігінің зейнетақымен қамсыздандыру саласындағы қаржылық сауаттылық бойынша базалық білімі бар. Бұл ретте, ілгері деңгейдегі білімнің де өсуі байқалады.
Тәуелсізсарапшылар БЖЗҚ-ныңақпараттық-түсіндіружұмыстарыноданәріжалғастыруы, сондай-ақ,жалпызейнетақыжүйесінедегенсенімдіоданәрінығайтужөніндегістратегиялықміндеттердііскеасырубарысындаҚордың зерттеуқорытындыларынескеруқажетекендігінатапөтті.
БЖЗҚ 2013 жылғы 22 тамызда «ГНПФ» ЖЗҚ» АҚ негізінде құрылды. БЖЗҚ құрылтайшысы және акционері – Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің «Мемлекеттік мүлік және жекешелендіру комитеті» ММ арқылы Қазақстан Республикасының Үкіметі. БЖЗҚ зейнетақы активтерін сенімгерлікпен басқаруды Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі жүзеге асырады. 2016 жылғы 1 қаңтардан бастап зейнетақы активтерін басқару тиімділігін арттыру бойынша ұсыныстар жасау қызметі Қазақстан Республикасының Президенті басшылық ететін Ұлттық қорды басқару кеңесіне берілді. Зейнетақы заңнамасына сәйкес БЖЗҚ міндетті зейнетақы жарналарын, міндетті кәсіптік зейнетақы жарналарын, ерікті зейнетақы жарналарын тартуды, зейнетақы төлемдерін, зейнетақы жинақтары мен төлемдерін жеке есепке алуды жүзеге асырады, салымшыға (алушыға) зейнетақы жинақтарының жай-күйі туралы ақпарат береді (толығырақ www.enpf.kz сайтында).
ИНФОРМАЦИОННОЕ СООБЩЕНИЕ
Уровень доверия казахстанцев к ЕНПФ и пенсионной системе растёт
Подведены итоги ежегодного независимого социологического исследования, определившего уровень финансовой грамотности населения в сфере пенсионного обеспечения и степень доверия населения к АО «ЕНПФ».
Исследование проводилосьс помощью телефонного опроса и анкетирования городского и сельского населения 14 областей Казахстана и 3 городов республиканского значения. В общей сложности было опрошено 3000 респондентов, в их числе наёмные работники2 085 (69,5%), самозанятые768 (25,6%) и безработные 147 (4,9%).
Значительная часть респондентов (841 или 28,03% от всего числа опрошенных) занята в сфере коммерческого бизнеса, далее те, кто занят в производственном бизнесе - 458 респондентов или 15,27% от общего числа опрошенных.Меньше всего оказалось тех, кто занят в сфере науки – 62 респондента или 2,07% от всего числа опрошенных.
Основной блок вопросов анкеты исследования состоял из 25 вопросов, направленных на выявление финансовой грамотности населения Казахстана в сфере пенсионного обеспечения, а также определения степени доверия к пенсионной системе Казахстана и ЕНПФ.
В целом, согласно опросу, можно заметить положительный тренд на развитие доверия как к самой пенсионной системе страны, так и к ЕНПФ. В частности, по результатам опроса значительная часть населения придерживается мнения, что основным источником их финансового благосостояния после окончания трудовой деятельности будут пенсионные накопления из ЕНПФ – 1270 респондентов, или 42,33% от общего числа опрошенных.Вторым по значимости, согласно мнению респондентов, является пенсия от государства – 21,17% от общего числа опрошенных (635 респондентов).На иные сбережения, помимо накоплений в ЕНПФ, рассчитывают 473 респондента или 15,77% от общего числа опрошенных (третий наиболее частый ответ).
Важно отметить, что по сравнению с итогами исследования прошлого года вырос уровень доверия к ЕНПФ. Средний уровень доверия к Фондусоставляет 6,0 баллов (минимальное значение 1, максимальное 10 баллов), т.е. результаты выше среднего. Годом ранее этот показатель составлял 5,4 балла.В этом году наибольший балл был зафиксирован в Кызылординской области (7,3), городе Шымкент (7,0) и Алматинской области (7,0 балла).
Уровень доверия населения к пенсионной системе нашей странысоставил 5,8 баллов. Напомним, годом ранее уровень доверия равнялся 5,1 балла.В разрезе областей и городов республиканского значения наибольшее доверие пенсионной системе оказали респонденты, проживающие в городе Шымкент (7,1 балла), Кызылординской (7,0 балла) и Алматинской (6,9) и Костанайской (6,7) областях.
Уровень финансовой грамотности в сфере пенсионного обеспечения был проанализирован по двум уровням: базовому и продвинутому.
На значительное количество вопросов по базовому уровню казахстанцы отвечали верно. Почти половина респондентов – 1449 человек (48,3% от всего числа респондентов) – правильно определяет функцию ЕНПФ, которой является аккумулирование обязательных и добровольных пенсионных взносов вкладчиков, ведение индивидуального учёта пенсионных накоплений, осуществление пенсионных выплат за счёт пенсионных накоплений. Респонденты также были хорошо осведомлены о видах пенсионных взносов и выплат.
1342 респондента (или 44,7% от всего числа опрошенных) осведомлены как о государственной базовой пенсионной выплате, гарантированной всем гражданам Казахстана, и государственной трудовой (солидарной) пенсии по стажу, так и о пенсионных выплатах из ЕНПФ за счет собственных пенсионных накоплений работника, сформированных из обязательных пенсионных взносов, обязательных профессиональных пенсионных взносов, добровольных пенсионных взносов. Большинство опрошенных верно ответили и на вопрос о возрасте выхода на пенсию - 2066 респондентов или 68,87% из числа опрошенных. 85% опрошенных (или 2 558 респондентов) выбрали правильные варанты ответов на вопрос, как узнать о состоянии своего индивидуального пенсионного счета.
В общей сложности – коэффициент знаний базового уровня превысил 50 процентов и составил 62%.
Для оценки продвинутого уровня вопросы были сложнее. Ответы на них были менее однозначные. К примеру, 40,97%(или 1229 респондентов) осведомлены о функции Национального банка РК в части доверительного управления пенсионными активами и инвестирования пенсионных активов для получения инвестиционного дохода, из них 420 респондентов (или 14,0% от общего числа опрошенных) также знают о возможности передачи вкладчиками своих пенсионных активов в доверительное управление Управляющим инвестиционным портфелем (УИП). Вместе с тем, 1101 респондентов (или 36,70% от общего числа опрошенных) ошибочно считают, что инвестирование пенсионных активов осуществляется непосредственно АО «ЕНПФ».
1457 респондентов или 48,57% (1158 респондентов или 38,60% от общего числа опрошенных) знают о том, что пенсионные накопления инвестируются в различные финансовые инструменты и приумножаются за счет инвестиционного дохода. И в то же время 1543 респондента или 51,43% ответили, что не осведомлены о том, что пенсионные накопления инвестируются и приумножаются за счет инвестиционного дохода, либо ответили, что вообще не разбираются в вопросах финансов и инвестиций.
В итоге общий коэффициент знаний продвинутого уровня составил 27,5%, что выше всё же показателя прошлого года, который составлял 26,9%.
Опрос проводился и о каналах получения информации о пенсионной системе в целом и ЕНПФ. Почти половина респондентов склонна получать информацию (новости) посредством телевидения (1358 упоминаний/45,3%), чуть меньше – посредством социальных сетей и мессенджеров (1007 упоминаний/33,6%). Третьим наиболее распространенным источником получения информации являются новостные и прочие сайты – 644 упоминания/21,5% среди респондентов. Исходя из этого, совокупное влияние интернет-источников (социальных сетей, мессенджеров и сайтов), больше, чем телевидения. Среди интернет-сайтов наиболее популярным и часто упоминаемым источником информации опрошенные назвали корпоративный сайт Фонда – enpf.kz.
В плане получения информации о своих накоплениях опрошенные граждане традиционно выбирают личное обращение в офисы ЕНПФ: 1191 упоминание респондентов или 39,7%.Вторым наиболее оптимальным способом получения информации о состоянии индивидуального пенсионного счета, по мнению респондентов, является получение информации через мобильное приложение ЕНПФ (982 упоминания или 32,7%), чуть меньше 933 опрошенных (31,1%)выбрали вариант ответа с обращением в ЦОН, далее следует получение информации через личный кабинет на сайте ЕНПФ (882 упоминания или 29,4%).
Исследование доступности информациио деятельности АО «ЕНПФ» показало, что практически половина респондентов находят процесс получения информации легко доступным для всех (1481 респондент или 49,37% от общего числа опрошенного населения). Вместе с тем, значительная часть участвовавших в опросе респондентов (1421 или 47,37% от всего числа опрошенных) считают, что основная информация о деятельности ЕНПФ понятна для всех. Однако 847 респондентов или 28,23% от общего числа всех опрошенных считают, что для получения информации о ЕНПФ требуется время.
В целом, как показало исследование уровня финансовой грамотности населения в сфере пенсионного обеспечения, большая часть населения имеет базовые знания финансовой грамотности в сфере пенсионного обеспечения. При этом, наблюдается и рост знаний в продвинутом уровне.
Независимые эксперты отметили, что ЕНПФ надо продолжать дальнейшую информационно-разъяснительную работу, а также учитывать итоги исследования в ходе реализации стратегических задач по дальнейшему укреплению доверия к ЕНПФ и к пенсионной системе в целом.
ЕНПФ создан 22 августа 2013 года на базе АО «НПФ «ГНПФ». Учредителем и акционером ЕНПФ является Правительство Республики Казахстан в лице ГУ «Комитет государственного имущества и приватизации» Министерства финансов Республики Казахстан. Доверительное управление пенсионными активами ЕНПФ осуществляет Национальный Банк Республики Казахстан. С 1 января 2016 года функции по выработке предложений по повышению эффективности управления пенсионными активами переданы Совету по управлению Национальным фондом. В соответствии с пенсионным законодательством ЕНПФ осуществляет привлечение обязательных пенсионных взносов, обязательных профессиональных пенсионных взносов, добровольных пенсионных взносов, пенсионные выплаты, индивидуальный учет пенсионных накоплений и выплат, предоставляет вкладчику (получателю) информацию о состоянии его пенсионных накоплений (подробнее на www.enpf.kz)