ХАЛЫҚТЫҢ ҚАРТАЮЫ: ЗЕЙНЕТАҚЫМЫЗДЫ АЛА АЛАМЫЗ БА?
Егде жастағы адамдардың өмір сүру ұзақтығы мен саны артып келеді
Біз таңғажайып демографиялық трансформация кезінде өмір сүріп жатырмыз. Нақты деректерге сүйенсек, ғылымның дамуы мен заманауи медицина жетістіктерінің арқасында адамдар ұзақ өмір сүре бастады. Соңғы бірнеше онжылдықта өмір сүру ұзақтығы әлем бойынша айтарлықтай өсті және өсуін жалғастыруда.
Егер 2010 жылы Қазақстанда әйел адам орта есеппен 73,3 жыл, ал ер адам 63,5 жыл өмір сүрсе, 2021 жылы бұл мәндер тиісінше 74 және 66,3 жылды көрсетті. БҰҰ-ның 2050 жылға жасаған болжамына сәйкес, өмір сүру ұзақтығы әйелдер үшін 79,2 жыл және ерлер үшін 71,6 жыл болмақ. Салыстырсақ, БҰҰ мәліметтері бойынша, әлемде 2010 жылдан 2021 жылға дейін өмір сүру ұзақтығы әйелдерде 72,7-ден 73,8 жасқа дейін және ер азаматтарда 67,6-дан 68,4 жасқа дейін өсті. Бұл көрсеткіштер өмір сүру ұзақтығын дүниеге келген сәттен бастап ескереді. Ал халықтың ересек бөлігін алсақ, статистика тіптен жағымды. БЖЗҚ зерттеуіне сәйкес, зейнет жасына жеткен ерлер мен әйелдер орта есеппен 80-82 жасқа дейін өмір сүреді.
Өмір сүру ұзақтығының өсуі нәтижесінде егде жастағы адамдардың жалпы халық санынан алатын үлесі артып келеді. Еліміздің Ұлттық статистика бюросының деректеріне сәйкес 60 жастан асқан халықтың үлесі 2010 жылғы 10%-дан 2022 жылы 13%-ға дейін өскен. 2050 жылға қарай БЖЗҚ мен БҰҰ болжамы бойынша бұл көрсеткіш шамамен 17-18% жетіп, әрбір бесінші қазақстандықтың өмірі 60 жастан асады.
Туу көрсеткіші төмендеп барады
Елдегі халықтың қартаю үрдісінің тағы бір салдары, өмір сүру ұзақтығының өсуінен басқа, туудың біртіндеп төмендеуі болып табылады.
БҰҰ есептеулері Қазақстандағы туудың жиынтық коэффициенті 2021 жылғы 3,32-ден 2050 жылға қарай бір әйелге 2,13 балаға дейін төмендейтінін көрсетті. Бала туудың төмендеуі урбанизация, гендерлік теңдік және әйелдердің жұмыс күшіне қатысуын күшейту салдарынан болды.
Туу көрсеткіштерінің біртіндеп төмендеп, өмір сүру ұзақтығының өсуі 1 еңбекке қабілетті адамға түсетін демографиялық жүктемені арттырады.
"Әлеуетті қолдау коэффициенті" азаюда
Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, ұрпақтар ынтымақтастығына негізделген теңдестірілген зейнетақы жүйесі тек 4-тен 1-ге дейінгі арақатынаста ғана жұмыс істей алады (1 зейнеткерге 4 жұмыс істейтін адам келеді). Кері жағдайда, белең алып бара жатқан теңгерімсіздік бюджет тапшылығын азайту үшін салықты көтеруге немесе зейнет жасын көтеруге мәжбүр болған мемлекеттің шығындарды жабу қажеттілігіне әкеп соғады.
Қазақстанда 1 зейнеткер үшін жұмыс істейтін азаматтар саны пропорционалды түрде азайып барады. БЖЗҚ мен БҰҰ болжамдары бойынша, еңбекке қабілетті жастағы адамдардың (25-64) зейнеткерлерге (65+) шаққандағы арақатынасы 2050 жылға қарай екі есе төмендейді: 65 және одан жоғары жастағы бір зейнеткерге еңбекке қабілетті жастағы 3,6 адамнан ғана келеді. Бұл еңбекке қабілетті халыққа салық "жүктемесін" арттырады. Осылайша, аға буын санының өсуі қоғамға олардың зейнетақымен қамсыздандырылуына байланысты үлкен міндет қояды. Осы міндетті дамудың демографиялық және экономикалық үрдістеріне неғұрлым тұрақты болып табылатын жинақтаушы зейнетақы жүйесі шеше алады.
Халықтың қартаюы жағдайындағы Қазақстанның зейнетақы жүйесі
Қолданыстағы зейнетақы жүйесінің құрылымын түсіну болашақ зейнеткерлерге зейнетке шығуға дайындалуға едәуір септігін тигізеді. Бұл жақын арада зейнетке шығатын адамдарға, әсіресе еңбек жолын енді бастағандарға да қатысты.
Қазақстанда көп деңгейлі зейнетақы жүйесі жұмыс істейді. Бірінші деңгей мемлекеттік бюджет есебінен төленетін төлемдерді (ортақ және базалық зейнетақы) қамтиды, екінші деңгей – ай сайынғы зейнетақы жарналарын қамтитын міндетті жинақтаушы жүйе, үшінші деңгей – ерікті зейнетақы жарналары есебінен төленетін төлемдерді қамтитын ерікті жинақтаушы жүйе.
Зейнеткерлерді қамтамасыз ету жауапкершілігі толығымен мемлекетке жүктелген уақыт тарихқа айналып барады. Әрине, мемлекет базалық зейнетақыны зейнет жасына толған барлық қазақстандықтарға төлейді. Ал 1998 жылға (сол кезеңде зейнетақы аударымдары мемлекеттік бюджетке жіберілді) дейін жұмыс өтілі бар адамдарға ортақ зейнетақы төленеді. Алайда 2040 жылдардан бастап еңбек қызметі 1998 жылдан кейін басталған адамдар зейнетке шыға бастайды. Бірақ олар ортақ төлемдерді пайдалана алмайтындықтан зейнетақыларының мөлшері негізінен жеке зейнетақы жинақтарына байланысты болады.
Сондықтан Қазақстанда бюджетке түсетін жүктемені азайтып, болашақта зейнетақы мөлшерін арттыруға қабілетті көп деңгейлі зейнетақы жүйесінің жинақтаушы құрамдауышы ерекше маңызға ие.
Біздің қарттығымызды қамтамасыз ететін зейнетақының жинақтаушы бөлігі тек өзімізге ғана байланысты. Қанша жинасақ – қазыналы қарттығымызда сонша аламыз. Бұл өте әділ және ақылға қонымды үрдіс.
Жинақтаушы зейнетақы жүйесінің қалай жұмыс істейтініне мысал келтірейікші. 1998 жылдан бастап 23 жасында республика бойынша орташа айлық жалақыдан (бұдан әрі – ОАЖ) міндетті зейнетақы аударымдарын тұрақты түрде (жылына 12 рет) жүзеге асыра бастаған салымшы ағымдағы жылдың басында шамамен 6 млн теңге мөлшеріндегі жинақтың иегері атанды. Жинақтың мұндай көлемі зейнетке шыққан азаматтардың орташа өмір сүру ұзақтығына сәйкес 18-20 жыл бойына БЖЗҚ-дан 32 000 теңге мөлшерінде ай сайынғы төлемді алуға мүмкіндік береді.
Алайда Қазақстандағы жинақтаушы зейнетақы құрамдауышы қалыптасу жолының тек жартысынан ғана өткенін атап кеткіміз келеді. Жинақтаушы зейнетақы жүйесін қалыптастырудың толық циклі (40 жыл) 2038 жылға қарай аяқталады. Сондықтан жинақтаушы зейнетақы құрамдауышы ұзақ мерзімді перспективада қарастырылуы тиіс. Осылайша, жоғарыда аталған салымшы болашақта ОАЖ деңгейіндегі кірістері мен жарналардың жүйелілігін сақтаған жағдайда, оның жинақ мөлшері 2038 жылға қарай ағымдағы бағамен шамамен 16 млн теңгеге жетеді екен. Бұл БЖЗҚ-дан ай сайынғы зейнетақыны 86 000 теңге мөлшерінде қамтамасыз етеді. Оған қоса, 35 жылдан астам тәжірибесі бар осы салымшыға ағымдағы бағамен 48 680 теңге мөлшерінде мемлекеттік базалық зейнетақы төлемі де есептеледі.
Салыстыру үшін: 1998 жылдан бастап республика бойынша ең төменгі жалақыдан (бұдан әрі – ЕТЖ) тұрақты міндетті зейнетақы аударымдарын (жылына 12 рет) жүзеге асыратын салымшы үшін ағымдағы жылдың басына жинақ көлемі шамамен 1 млн теңгені құрайды. Болашақта ЕТЖ деңгейінде кірістер мен жарналардың жүйелілігі сақталған жағдайда 2038 жылға қарай жинақтау мөлшері ағымдағы бағамен шамамен 3 млн теңге болады. Қордан ай сайынғы төлемнің ең төменгі мөлшері ең төменгі күнкөріс деңгейінің 70% құрайтындықтан, бұл салымшы БЖЗҚ-дан шамамен 10 жылдай зейнетақы алады.
Зейнетақы жарналарының жүйелілігі мен толықтығы – зейнетақымен қамсыздандырудың лайықты деңгейінің басты шарты
Жоғарыда келтірілген мысалдар жинақтау сомасы зейнетақы жарналарының жүйелілігіне, толықтығына және мөлшеріне, яғни халықтың жұмыспен қамтылуына және табысына байланысты екенін айқын көрсетіп отыр.
Халықаралық еңбек ұйымының стандарттарына сәйкес, лайықты зейнетақы табысын қамтамасыз ету үшін азаматтардың алып отырған зейнетақысының мөлшері сол азаматтың еңбек етіп жүрген кезде алып отырған табысының кемінде 40% құрауы тиіс. Бұл ретте кейбір мемлекеттер өздерінің нысаналы мәндерін белгілей алады. Мысалы, дамыған елдерде олар жоғалған табыстың 60-70% қол жеткізуге тырысады. Қазақстанда бұл көрсеткіш ортақ зейнетақыны ескере отырып, 2022 жылы шамамен 46% болды. Осыған байланысты, ынтымақты құрамдас бөліктің біртіндеп қысқаруына қарай жеке зейнетақы жинақтары есебінен төленетін төлемдер халықаралық стандарттарға жақындатылған зейнетақымен қамсыздандырудың барабар деңгейіне қол жеткізу үшін жиынтық зейнетақыда барған сайын үлкен үлеске ие болуы тиіс. Бұған зейнетақы жарналарының жүйелілігі мен толықтығы есебінен қол жеткізуге болады.
Сондықтан жинақтарыңызды мұқият қадағалап отыру, оларды әр жалақыдан бақылау өте маңызды. Егер кенеттен қандай да бір кезеңге жарналар түспесе, салық органдарына жүгіну керек. Олар зейнетақы аударымдарының уақытылы және толық мөлшерде аударылуын бақылайды.
Біздің жинағымызға инвестициялық кіріс есептеледі. Жинақ сомасы неғұрлым көп болса, оған есептелетін инвестициялық кіріс те, сәйкесінше болашақ зейнетақы төлемдері де соғұрлым жоғары болады.
Сондықтан "көлеңкедегі" жалақыға көңілін тоғайтып жүрген алушылар болашақтағы зейнетақыларын осылайша қолдан азайтып жүргендерін түсінгендері жөн. Адал, уақытылы жасалатын аударымдарға адамдардың өздері қызығушылық танытуы керек. Мүмкіндік болып жатса, ерікті зейнетақы аударымдарын да қолданған жөн. Себебі, жарна аударудың бұл тәсілі қазыналы қарттыққа қол жеткізудің тағы бір тиімді жолы.
Әр адам өз өмірінің тек ұзақ болуын ғана емес, сонымен қатар оның сапалы да мәнді, беделді де белсенді болғанын аңсайды. Ендеше, қарттығымыз жаңа мүмкіндіктер мен қуанышты сәттерге толы алтын кезеңге айналсын, достар!
Продолжительность жизни и количество пожилых людей растут
Мы живем во время удивительной демографической трансформации. Факты говорят о том, что благодаря развитию науки и достижениям современной медицины люди стали жить дольше. Продолжительность жизни за последние несколько десятилетий значительно выросла во всем мире и продолжает расти.
Если в 2010 году в Казахстане женщина в среднем проживала 73,3 года, а мужчина – 63,5 года, то в 2021 году эти значения составили уже соответственно 74 и 66,3 года. Согласно прогнозам ООН в 2050 году ожидаемая продолжительность жизни составит 79,2 года для женщин и 71,6 лет для мужчин. Для сравнения, по данным ООН, в мире с 2010 до 2021 года ожидаемая продолжительность жизни выросла с 72,7 до 73,8 лет у женщин и с 67,6 до 68,4 лет - у мужчин. И эти цифры учитывают продолжительность жизни с момента рождения. Если же брать срез взрослого населения, то статистика еще более радужная. Согласно исследованию ЕНПФ мужчины и женщины, достигшие пенсионного возраста, в среднем доживают уже до 80–82 лет.
Как следствие роста продолжительности жизни, доля пожилых людей в общей численности населения увеличивается. Согласно данным Бюро Национальной статистики в Казахстане доля населения в возрасте 60 лет или старше выросла с 10% в 2010 году до 13% в 2022 году. К 2050 году, по прогнозам ЕНПФ и ООН, этот показатель достигнет порядка 17–18%, то есть почти каждый пятый казахстанец будет находиться в возрасте 60 лет или старше.
Рождаемость падает
Отметим, что еще одним фактором процесса старения населения в стране, помимо роста продолжительности жизни, является постепенное снижение рождаемости.
Расчеты ООН свидетельствуют, что в Казахстане суммарный коэффициент рождаемости снизится с 3,32 в 2021 году до 2,13 ребенка на одну женщину к 2050 году. Тенденция к снижению рождаемости стала следствием трендов по усилению процессов урбанизации, гендерного равенства и участия женщин в рабочей силе.
В условиях постепенного снижения показателей рождаемости и увеличения продолжительности жизни увеличивается демографическая нагрузка на 1 трудоспособного человека.
«Коэффициент потенциальной поддержки» снижается
Мировой опыт показывает, что функционировать сбалансированно пенсионная система, основанная на солидарности поколений, может только при соотношении 4 к 1 (на 1 пенсионера приходится 4 работающих человека). В обратном случае растущий дисбаланс приводит к необходимости покрытия расходов государством, которое вынуждено повышать налоги или повышать пенсионный возраст для сокращения дефицита бюджета.
Работающих граждан на 1 пенсионера в Казахстане становится пропорционально меньше. По прогнозам ЕНПФ и ООН, соотношение людей трудоспособного возраста (25-64) к пенсионерам (65+) к 2050 году снизится вдвое: на одного пенсионера в возрасте 65 лет и старше будет приходиться всего лишь 3,6 человека трудоспособного возраста, что увеличит налоговую «нагрузку» на трудоспособное население. Таким образом, тенденция роста количества людей старшего поколения ставит серьезную задачу перед обществом, связанную с их пенсионным обеспечением. Эту задачу может решить накопительная пенсионная система, являющаяся более устойчивой к демографическим и экономическим процессам развития.
Пенсионная система Казахстана в условиях старения населения
Понимание устройства существующей пенсионной системы, безусловно, поможет будущим пенсионерам подготовиться к выходу на пенсию. Это касается и людей, которые выйдут на пенсию в ближайшем будущем, и особенно тех, кто только начинает свой трудовой путь.
В Казахстане действует многоуровневая пенсионная система. Первый уровень включает в себя выплаты за счёт государственного бюджета (солидарная и базовая пенсия), второй уровень представляет собой обязательную накопительную систему, которая включает в себя ежемесячные пенсионные взносы, третий уровень – это добровольная накопительная система, включающая в себя выплаты за счет добровольных пенсионных взносов.
Время, когда на государство возлагалась полная ответственность за обеспечение пенсионеров, уходит в прошлое. Конечно, государство будет выплачивать базовую пенсию – всем казахстанцам, достигшим пенсионного возраста, а солидарную пенсию тем, кто имеет стаж работы до 1998 года (в тот период пенсионные отчисления осуществлялись в государственный бюджет). Однако начиная с 2040-х годов, на пенсию начнут выходить люди, чья трудовая деятельность началась после 1998 года. Но они уже не смогут воспользоваться солидарными выплатами, а размер получаемой пенсии будет в основном зависеть от индивидуальных пенсионных накоплений.
Поэтому особое значение приобретает накопительный компонент многоуровневой пенсионной системы в Казахстане, способный снизить нагрузку на бюджет и повысить размер пенсий в будущем.
Накопительная часть пенсии, которая обеспечит нас в старости, зависит только от нас самих. Сколько накопим - столько и получим, когда станем пенсионерами. Это абсолютно логично и справедливо.
Приведем пример, как работает накопительная пенсионная система. Вкладчик, который начал осуществлять с 1998 года в возрасте 23 года регулярные обязательные пенсионные отчисления (12 раз в год) от среднемесячной заработной платы по республике (далее – СМЗ), к началу текущего года стал обладателем накоплений порядка 6 млн тенге. Такой объем накоплений позволяет получать из ЕНПФ ежемесячную выплату в размере 32 000 тенге на протяжении 18–20 лет, что соответствует средней продолжительности жизни граждан на пенсии.
Однако отметим, что к настоящему времени накопительный пенсионный компонент в Казахстане прошел лишь половину пути становления. Полный цикл (40 лет) формирования накопительной пенсионной системы будет завершен к 2038 году. Поэтому накопительный пенсионный компонент должен рассматриваться в долгосрочной перспективе. Так что для вышеупомянутого вкладчика при условии сохранения в будущем доходов на уровне СМЗ и регулярности взносов размер накоплений к 2038 году составит порядка 16 млн тенге в текущих ценах, что обеспечит ежемесячную пенсию из ЕНПФ в размере 86 000 тенге. Кроме того, данному вкладчику, имеющему стаж более 35 лет, полагается государственная базовая пенсионная выплата в размере 48 680 тенге в текущих ценах.
Для сравнения: для вкладчика, осуществляющего с 1998 года регулярные обязательные пенсионные отчисления (12 раз в год) от минимальной заработной платы по республике (далее – МЗП), объем накоплений к началу текущего года составит около 1 млн тенге. При сохранении в будущем доходов на уровне МЗП и регулярности взносов к 2038 году размер накоплений составит порядка 3 млн тенге в текущих ценах. Поскольку минимальный размер ежемесячной выплаты из ЕНПФ составляет 70% от величины прожиточного минимума, данный вкладчик будет получать пенсию из ЕНПФ около 10 лет.
Регулярность и полнота пенсионных взносов – главное условие адекватного уровня пенсионного обеспечения
Приведенные примеры наглядно показывают, что сумма накоплений зависит от регулярности, полноты и размера пенсионных взносов, а значит, от занятости и доходов населения.
Согласно стандартам Международной организации труда для обеспечения адекватного пенсионного дохода, получаемая пенсия должна составлять не менее 40% от утраченного заработка. При этом некоторые государства могут устанавливать собственные целевые значения. Например, в развитых странах стремятся к достижению 60–70% от утраченного дохода. В Казахстане с учетом солидарной пенсии этот показатель в 2022 году составил около 46%. В связи с этим, по мере объективного сокращения солидарного компонента, выплаты за счет индивидуальных пенсионных накоплений должны приобретать все большую долю в совокупной пенсии для достижения адекватного уровня пенсионного обеспечения, приближенного к международным стандартам. Этого можно достичь за счет регулярности и полноты пенсионных взносов.
Поэтому так важно внимательно отслеживать свои накопления, контролировать их буквально с каждой зарплаты. Если вдруг взносы за какой-то период не поступают, нужно обращаться в налоговые органы. Именно они контролируют своевременность и полноту пенсионных отчислений.
На все наши накопления начисляется инвестиционный доход, и чем больше будет сумма накоплений, тем выше доход и, соответственно, будущие пенсионные выплаты.
Так что получатели «серых» зарплат должны понимать, что они таким образом уменьшают свои пенсии в будущем. Люди сами должны быть заинтересованы в честных, своевременных отчислениях. И при возможности желательно использовать механизм добровольных пенсионных отчислений, обеспечивая тем самым благополучную старость.
Каждый из нас стремится жить не только долго, но и качественно, активно, увлекательно. Пусть наша старость станет для нас золотой порой новых возможностей, впечатлений и радости.