Құрметті қала тұрғындары!
Бүгінгі таңда су қауіпсіздігі мәселелері бұрынғыдан да өзекті, осыған байланысты ел Президенті су ресурстары мен ирригация бейінді министрлігін құру туралы шешім қабылдады. Біз Қазақстанның су-ресурстық әлеуетін сақтау бойынша жүйелі іс-шаралар әзірлеу үшін жұмыс істеп жатырмыз.
Біріншісі. Суды үнемдеу саясатын қалыптастыруға, сұранысты басқаруға, тазартылған сарқынды суларды қайта пайдалануға бағытталған түбегейлі жаңа нормативтік-құқықтық база құру;
Екіншісі. Су шаруашылығы инфрақұрылымын толыққанды жаңғырту, озық су үнемдеу технологияларын енгізу, суды есепке алу мен бөлуді цифрландыру, сондай-ақ жаңа тарифтік саясат пен суды үнемдеу мәдениетін енгізу ;
Үшіншісі. Көршілес мемлекеттермен трансшекаралық ынтымақтастықты күшейту.
Бүгінде жүргізіліп жатқан жұмыстардың кейбір аспектілерін айтып өтетін болсам.
Бірінші бағыт – су тапшылығы мәселесін шешу үшін – Жаңа Су Кодексі әзірленді.
Парламент Мәжілісіне енгізілген құжаттың жаңа редакциясында суды сарқылудан, ластанудан және қоқыстанудан қорғауға басымдық берілді. Ресурстың өзі енді тек экономикалық пайда көзі ретінде қарастырылмайды.
Сонымен қатар, жаңа Су кодексінің нормалары жүйеленген және декларативті, қайталанатын нормаларды алып тастайды. Жаңа Су кодексінің қағидаттары мен міндеттері оларды іске асыру тетіктерімен нығайтылған. Сонымен қатар, ГТҚ қауіпсіздігі, суару және дренаж, ауыз су және сумен жабдықтау мәселелері жеке тиісті бөлімдерге бөлінген.
Су саласындағы бұзушылықтар үшін жауапкершілік заңнамалық деңгейде күшейтіледі. Ауыз судың сапасын жақсартуға қойылатын талаптар пайда болды. Елдімекендерді сумен жабдықтауға және су бұруға арналған тарау едәуір кеңейді.
Екінші негізгі бағыт – су саласында жинақталған мәселелерге назар аудару.
Мемлекет басшысы 2023 жылғы қыркүйектегі Жолдауында Су шаруашылығы объектілерінің тозуы 60%-дан және тасымалдау кезінде судың жоғалуы 40%-дан асатынын, су үнемдеу технологияларын енгізу процесі баяу жүріп жатқандығын атап өтті.
Осы тапсырмаларды орындау үшін Үкімет су ресурстарын басқару жүйесін дамытудың 2030 жылға дейінгі Тұжырымдамасын бекітті. Ол су қоймаларын салу және реконструкциялау, гидротехникалық құрылыстарды, ирригациялық жүйелерді реконструкциялау, су үнемдеу технологияларын цифрландыру және енгізу, сондай-ақ экология және іргелес мемлекеттермен трансшекаралық ынтымақтастық мәселелері бойынша бірқатар шұғыл шараларды көздейді.
Алдағы уақытта 9 облыс аумағында 20 су қоймасын салу және 15 су қоймасын қайта жаңарту, 14 мың шақырымнан астам ирригациялық каналдар мен гидротехникалық құрылыстарды жаңғырту көзделіп отыр.
Жоспарланған жобаларды іске асыру тасымалдау кезінде судың өнімсіз шығынын 50-ден 25%-ға дейін төмендетуге, қолда бар су ресурстарын 2,4 текше шақырымға ұлғайтуға, сондай-ақ экономика салаларын кепілдендірілген сумен қамтамасыз ету және төтенше жағдайлардың туындау қаупін азайту үшін гидротехникалық құрылыстардың жай-күйін жақсартуға мүмкіндік береді.
Бұдан басқа, біздің министрлік облыстардың әрбір әкімдігімен 2030 жылға дейін су қоймаларын салу және реконструкциялау, гидротехникалық құрылыстарды, ирригациялық жүйелер мен топтық су құбырларын реконструкциялау бойынша бірқатар кідіріссіз шараларды көздейтін кешенді жоспарға қол қойып, бекітті.
Бұл жоспар 57 жаңа су қоймасын салуды, 133 гидротехникалық құрылысты, ұзындығы 1200 км 7,7 мыңнан астам ирригациялық жүйелер мен топтық су құбырларын қайта жаңартуды, сондай-ақ 3628 тік дренажды ұңғыма бұрғылауды көздейді.
Қазақстан Республикасының Су саласын дамытудың 2024 – 2028 жылдарға арналған Кешенді жоспарына сәйкес Шығыс Қазақстан облысының 2028 жылға дейін жинақталған су көлемін 60 млн. м3 дейін ұлғайту (Кендірлік өзенінде су қоймасының құрылысы (60 млн. м3), Ұлан ауданының Ұланка өзенінде Алебастр су қоймасының құрылысын аяқтау (5 млн. м3), келесі су қоймаларын реконструкциялау: Үйден су қоймасы (2025 ж.), Орта Теректі өзеніндегі су қоймасы (2026 ж.), Қандысу су қоймасында құрылымдарды (2026 ж.)), қалпына келтіру жұмыстары есебінен суару каналдарының тиімділігін 65% - ға жақсарту (Қалжыр өзенінде Победа және и Қарақия каналдарын, Тарбағатай ауданының 6 каналын мен 20 ІШК, Күршім ауданының 22 каналы, Зайсан ауданының 50 ІШК реконструкциялау), сондай-ақ 2030 жылға дейін су үнемдеу технологияларын қолдана отырып, суармалы алқаптарды 90,2 мың гектарға ұлғайту.
Бұдан басқа, жалпы ұзындығы 62,2 км гидротехникалық құрылыстарды қайта жаңарту көзделген (су торабы Қандысу ЛМК МК-мен және Есенгелді, МК Төре Тоғам бар су жинау торабы, МК Жавгастинский бас су тартқышы).
Құрметті тұрғындар, өздеріңіз білетіндей, ағымдағы жылдың өткен жылдармен салыстырғанда су тасқыны кезеңі қатты жауын-шашын мен күрт жылынуға байланысты қалыптан тыс және қарқынды өтті.
Жалпы, су тасқыны жағдайы теріс салдарға ғана емес, сонымен қатар қазіргі уақытта экономика салаларының қажеттіліктері үшін пайдаланылатын су қоймаларында 12 млрд.текше метрден астам су жинауға мүмкіндік берді. Мысалы, егер өткен жылы су қоймаларынан жалпы су ағызу бүкіл су тасқыны кезеңінде шамамен 13 млрд. текше метрді құраса, биыл бір айда су қоймаларынан жалпы су ағызу 30 млрд.текше метрді құрады, бұл ағымдағы су тасқынының ауқымдылығын көрсетеді.
Бұл ретте, біздің су шаруашылығы құрылыстары ең жоғары кезеңде суды қауіпсіз ағызуды қамтамасыз етті және соңғы жылдары су тапшылығын бастан өткерген су объектілеріне (сағалар, су басқан шалғындар, көлдер) тасқын суларды жіберуге мүмкіндік берді.
Сондай-ақ, жоғары деңгейлердің арқасында Іле өзенінде Балқаш көліне шамамен 2,3 км3 су жіберу мүмкіндігі пайда болғанын атап өткім келеді. Ұлытау облысынан Қызылорда облысының көлдер жүйесіне Сарысу өзені арқылы 800 млн. м3 су жіберілді.
Ағымдағы жылғы Жайық өзенінің сулылығы Жайық-Көшім жайылымдық суару жүйесіне кемінде 600 млн. м3 су жіберуге мүмкіндік берді, бұл 65 мың гектардан астам шабындық жерлер мен жазғы жайылымдарды сумен қамтамасыз етуге, сондай-ақ жүйе бойында орналасқан су қоймалары мен көлдерді толтыруға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, Каспий теңізіне 1,7 км3-тен астам су, сондай-ақ Еділсор, Жалтыркөл, Бірқазан, Соркөл табиғи көлдеріне және соңғы жылдары кеуіп кету алдында тұрған басқа да су айдындарына жіберуге мүмкіндік туды.
Бүгін біз су тасқынын басқару бойынша озық елдердің халықаралық тәжірибесін ескере отырып, су саласын дамыту тұжырымдамасын өзектендіру бойынша белсенді жұмыс істеп жатырмыз.
Сонымен қатар, келесі іс - шаралар әзірленетін болады:
- су ресурстарын интеграцияланған басқару жөніндегі, оның ішінде тасқын суларды басқаруды және құрғақшылық салдарын азайтуды көздейтін ұзақ мерзімді құжат;
- елді мекендер үшін тасқын сулардың қозғалысы мен тәуекелдерінің электрондық карталары (схемалары) ;
- су ресурстарының, су шаруашылығы және гидротехникалық құрылыстардың жай-күйі мен саны туралы ақпаратты қамтитын су ресурстарын (жерасты және жер үсті) есепке алудың, мониторингілеудің және болжаудың бірыңғай жүйесі. Бұл жүйе «Мемлекеттік жер кадастрының автоматтандырылған ақпараттық жүйесінің», «Казгидромет» РМК, «Қазақстан Ғарыш Сапары «Ұлттық компаниясы» акционерлік қоғамының және басқалардың дерекқорларына судың зиянды әсерінің алдын алу және жыл суына және су шаруашылығы жағдайына байланысты су ресурстарын пайдалануды жедел реттеу үшін қол жеткізе алатын болады.
Кейіннен деректер Су ресурстарының ақпараттық-талдау орталығында өңделетін болады.
Қорытындылай келе, құрметті қала тұрғындары, су ресурстарын тұрақты басқару-қоғамның тұрақты дамуы мен әл-ауқатын қамтамасыз етудің негізгі элементі. Біз барлық мүдделі тараптардың күш-жігерін біріктіріп, болашақ ұрпақтарымыз үшін осы құнды ресурсты сақтауға ықпал ететін суды басқарудың инновациялық және тиімді стратегияларын әзірлеп, жүзеге асыруымыз керек.
Назарларыңызға рақмет.