ПРЕСС-РЕЛИЗ
2022 жылғы 10 қазанда ҚР Президенті жанындағы Орталық коммуникациялар қызметінде баспасөз конференциясында Жоғары Сот Кеңесінің мүшелері Нұрия Сисенова, Марат Жұмағұлов, Айгүл Қалимұқашева Жоғары Сот Кеңесінің қызметі, сондай-ақ Президенттің Қазақстан халқына Жолдауының іске асырылу барысы туралы айтып берді.
«Жоғары Сот Кеңесі - автономды мемлекеттік орган, оның негізгі міндеті соттардың кадрлық мәселелерін қарау болып табылады.
Кеңес:
1) судьяларды іріктеу;
2) кадр резервін қалыптастыру;
3) және судьялардың тәртіптік жауапкершілігін қарастыруымен айналысады.
«Объективтілікті қамтамасыз ету үшін Кеңес құрамына судьялар ғана емес, адвокатура, заң және ғылыми қоғам өкілдері де кіреді», - деп атап өтті Нұрия Сисенова.
Қазіргі уақытта барлық судьялық лауазымдар ашық конкурс негізіне толтырылады.
Судья болу үшін 4 кезеңнен тұратын біліктілік емтиханынан өту керек. Бұл:
1) заңнаманы білуге компьютерлік тестілеу;
2) эссе жазу және кейс тапсырмаларын шешу;
3) психологиялық тестілеу;
4) әңгімелесу.
Емтихан барысында үміткердің теориялық білімі, оның практикалық дағдылары, талдау қабілеті, сондай-ақ адамгершілік қасиеттері зерттеледі.
Егер бұрын моральдық-адамгершілік қасиеттерді зерттеу тек ұсынымдық сипатта болса, бүгінде мұндай психологиялық тестілеу барлық үміткерлер үшін міндетті болып табылады.
Сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін болдырмау үшін біліктілік емтиханының барлық кезеңдері орталықтандырылмаған, ал кандидат бойынша түпкілікті шешімді негізінен сот жүйесімен байланысы жоқ заңгерлерден тұратын комиссия қабылдайды. Мәселен, бүгінгі таңда комиссияның 15 мүшесінің тек 3-і ғана сот жүйесінің өкілдері болып табылады, ал осы комиссияның төрағасы болып адвокат тағайындалды.
Тестілеу компьютерлерде тапсырылады және нәтижелер адамның араласуынсыз автоматты түрде есептеледі, ал эссе жазу және кейс тапсырмаларын шешу кезінде кандидаттардын тегі көрсетілмей, жүйе автоматты түрде шифрланады. Сондықтан тексерушілер кімнің жұмысын бағалайтынын білмейді.
Тестілеу, эссе жазу және кейстік тапсырмаларды шешу кезеңдерін ашықтығын қамтамасыз ету үшін бейне ЖСК сайтында орналастырылады.
Нәтижелермен келіспейтін адамдар біліктілік комиссиясының шешіміне шағымдана алады.
2022 жылы 363 үміткердің тек 26-сы (7%) барлық кезеңдерді ойдағыдай еңсерді, ал 2015 жылы бұл көрсеткіш 40% құрады.
Конкурс барысында нақты лауазымдарға кандидаттарды қарау кезінде конкурс комиссиясының мүшелері үміткерлердің әкімшілік және өзге де құқық бұзушылықтар жасағаны туралы мәліметтерді зерделейді.
Жұмыс жасайтын судьялар конкурсқа қатысқан жағдайда олардың сот төрелігін іске асыру сапасы, судьялық әдепті сақтау және басқа да осыған ұқсас мәліметтер зерделенеді.
Конкурсқа қатыспас бұрын кандидаттар өз өңірлерінде БАҚ өкілдерінен, заң қоғамынан, отставкадағы судьялардан және өңірдің басқа да қоғам қайраткерлерінен тұратын қоғамдық кеңестердің қорытындыларын алады.
Сондай-ақ кандидаттарды судьялар қоғамдастығының органдары облыстық соттардың жалпы отырыстарында қарайды. Кадр мәселелері бойынша шешім қабылдау кезінде жасырын дауыс беруді енгізудің объективтілігін қамтамасыз ету үшін.
Бұдан басқа, Кеңестің сайтында судьялық лауазымдарға конкурстарға қатысатын тұлғалардың тізімі жарияланады және кез келген азамат әрбір кандидат бойынша өз пікірін ұсына алады.
2021-2022 жылдары кандидаттарға қатысты 3 мыңға жуық азаматтардың пікірлері алынды.
Судьялыққа кандидаттарға қатысты жұртшылықтың пікірі әлеуметтік желілер мен БАҚ мониторингі арқылы зерделенеді.
Бұрын конкурсқа қатысу үшін үміткерге басшылық пен кепілгерліктің мінездемелері қажет болатын. Тәуелділіктің ықтимал тәуекелдерін болдырмау үшін бұл құжаттар алынды.
Барлық жиналған ақпаратты ескере отырып, кандидаттарды Конкурстық комиссияның отырысында қаралады, оның құрамына судьялармен қатар адвокаттар, прокуратура және академиялық қоғамдастық өкілдері кіреді. Және соңғы кезеңінде шешімді Жоғарғы Сот Кеңесі қабылдайды.
Нәтижесінде 2022 жылы аудандық соттардың судьялары болып бұрын судьялық қызмет атқармаған 93 жаңа кандидат тағайындалды.
Сот жүйесіне жоғары білікті кадрларды тарту үшін заңнамада мүмкіндіктер қарастырылғанын атап өту маңызды:
1) бұрын судья болмаған заңгерлерді Президенттің ұсынуы бойынша конкурссыз Жоғарғы Соттың судьясы лауазымына тағайындау;
2) судьялық жұмыс тәжірибесі жоқ тұлғалар үшін аудандық деңгейді өтіп, облыстық соттың судьясы лауазымына тағайындау.
Бүгінгі күнге дейін заңның осы нормалары бойынша Жоғарғы Соттың судьялары болып бұрын судья болмаған 6 адам сайланды.
Арнайы конкурс бойынша Астана қаласы сотының судьялары лауазымдарына бұрын судьялық лауазымдарды атқармаған (зияткерлік құқық және салық даулары саласында) құқықтың жекелеген салаларында 2 тәжірибелі-заңгер ұсынылды.
Ашықтықты одан әрі қамтамасыз ету үшін Парламент Сенатында Жоғары Сот Кеңесінің конкурстық рәсімдерін онлайн-трансляциялауды енгізуді көздейтін заң жобасы орналасқан.
Жолдауды іске асыру үшін қазіргі уақытта судьялардың өздері басшылық лауазымдарға сайлау тетіктерін енгізу бойынша тәсілдер әзірленуде.
Сондай-ақ судьялардың сот төрағаларына тәуелділігін төмендете отырып, олардың тең мәртебесін қамтамасыз ету, оның ішінде сот төрағалары позицияларының бір бөлігін судьялық лауазымдарға ауыстыру, сондай-ақ сот жүйесіне мықты заңгерлерді тарту үшін ынталандыру есебінен одан әрі шаралар пысықталуда.
Қазіргі уақытта Кеңестің қарауына беру тетіктері келесі мәселелер пысықталуда:
- сот төрелігі Академиясын бере отырып, судьялыққа кандидаттарды даярлау және судьялардың біліктілігін арттыру;
- шекті жасты ұзарту, жұмыс жасайтын судьялардың өкілеттіктерін тоқтата тұру және тоқтату.
Судьяларды тәртіптік жауапкершілікке тарту Сот жюриінің шешімі бойынша жүргізіледі, ол 2019 жылдан бастап ЖСК жанында дербес институт ретінде әрекет етеді.
Тәртіптік органның құрамына судьялар да, қоғам өкілдері де кіреді.
Судьяларды тәртіптік жауапкершілікке тарту Сот жюриінің шешімі бойынша жүргізіледі, ол 2019 жылдан бастап ЖСК жанында дербес құқықтық институт ретінде әрекет етеді.
Тәртіптік органның құрамына судьялар да, қоғам өкілдері де кіреді.
Судьялар сот төрелігін жүзеге асыру кезінде заңдылықты өрескел бұзғаны және судья этикасын бұзғаны үшін тәртіптік жауапкершілікке тартылуы мүмкін.
Бүгінгі таңда судьяның заңдылықты өрескел бұзғаны үшін тәртіптік жауапкершілігін қарау тетігі келесідей көрінеді:
1) апелляциялық немесе кассациялық соттар істі қайта қарау және сот актісінің күшін жою немесе өзгерту кезінде судья тарапынан заңдылықты өрескел бұзу фактісін анықтайды;
2) Осыдан кейін облыстық соттың жалпы отырысында заңдылықты өрескел бұзуға жол берген судьяға қатысты материалдарды Сот жюриіне беру туралы мәселе қаралады.
3) Жалпы отырыс материалдарды Сот жюриіне беру туралы шешім қабылдаған жағдайда судьяға қатысты тәртіптік іс тәртіптік жауаптылыққа тарту туралы мәселені шешу үшін Сот жюриіне жолданады.
Жалпы отырыс материалдарды Сот жюриіне беруден бас тартқан Жалпы отырыс материалдарды Сот жюриіне беруден бас тартқан жағдайда судьяның тәртіптік жауаптылығы туралы мәселені Сот жюриі өз бастамасы бойынша қарай алмайды.
34 судья сот әдептілігін бұзғаны және сот төрелігін іске асыру кезінде заңдылықты өрескел бұзғаны үшін Сот жюриінің шешімі бойынша қызметтен босатылды, оның ішінде 2019 жылы – 12, 2020 жылы – 12, 2021 жылы – 2, 2022 жылдың 9 айында - 8.
105 факт бойынша судьялардың іс-әрекеттерінде тәртіптік теріс қылық құрамының болмауына, мерзімдердің өтуіне, сондай-ақ теріс қылық шамалы болуына байланысты және өзге де негіздер бойынша тоқтатылды.
Сот жюриі сот сатысы болып табылмайды және сот актілерін қайта қарауды жүзеге асырмайды. Сонымен қатар, Сот Жюриі тексерулерді өз бастамасы бойынша бастамайды.
Негізгі заңнамалық түзетулердің бірі судьяларды тәртіптік жауапкершілікке тартудың ескіру мерзімін – теріс қылық жасалған күннен бастап бір жылдан екі жылға дейін және теріс қылық анықталған күннен бастап үш айдан бір жылға дейін ұлғайту болды. Мұндай тәсіл халықаралық тәжірибе мен сот практикасын талдау негізінде сот істерін кассациялық тәртіппен қайта қарау негізінде ұсынылады және судьялардың ресми негіздер бойынша жауапкершіліктен кетуін болдырмауға мүмкіндік береді.
Жолдауды іске асыру үшін Сот жюриі судья сот актісін шығарған кезде заңдылықты өрескел бұзуға жол берген әрбір күшін жойған немесе өзгертілген сот актісін тексеру тетігі пысықталуда.
Жоғары Сот Кеңесінің Аппараты