Қоршаған орта сапасын тұрақтандыру және жақсарту
Өңірдегі экологиялық жағдайды жақсарту үшін 2020-2024 жылдарға арналған экологиялық проблемаларды кешенді шешу бойынша жұртшылықтың қатысуымен әзірленген Жол картасы іске асырылуда.
Жол картасын іске асыру жайлы өмір сүру ортасын құруға, шығарындылардың жалпы көлемін азайтуға, кәсіпорындарда автоматты мониторинг жүйесін дамытуға, қалдықтарды сұрыптау және қайталама пайдалану жүйелерін енгізуге ықпал ететін болады.
Өңірдегі негізгі мәселе Өскемен қаласындағы атмосфералық ауаның ластануы болып қала береді, өйткені мұнда қоршаған ортаның техногендік ластану көздерінің (өнеркәсіп және жылу энергетикасы нысандары) көп саны шоғырланған. Бұл мәселе кезең-кезеңімен шешіледі.
Бүгінгі күні облыс орталығында «Қазгидромет» ШЖҚ РМК 15 бекетінде атмосфералық ауаның жай-күйіне мониторинг жолға қойылған, оның ішінде: 10 бекетте бақылау әр 20 минут сайын, 5 стационарлық бекетте-тәулігіне 4 рет жүргізіледі. Осы экологиялық ақпаратқа қол жеткізу AirKZ мобильді қосымшасы және Қазгидрометтің интерактивті картасы арқылы еркін қамтамасыз етілген. Қолайсыз метеожағдайлар кезінде ауа сынамаларын алу (қажетті өлшемдерде) жылжымалы зертхананың көмегімен жүргізіледі.
Жалпы, соңғы 10 жылда өткізілетін іс - шаралар шығарындыларды 13%-ға төмендетуге мүмкіндік берді: облыс бойынша жалпы шығарындылар – 19,1 мың тоннаға (147,2-ден 128,1 мың тоннаға дейін), Өскемен қаласы бойынша-7,8 мың тоннаға (61,5-тен 53,7 мың тоннаға дейін).
Орман шаруашылығы
Облыстың орман қорының жалпы ауданы 2,9 млн. га құрайды, оның ішінде 1,6 млн. га орманмен жабылған. Облыс әкімдігіне ведомстволық бағынысты аудан 2,1 млн. га, оның ішінде 1,2 млн. га орманмен жабылған.
Облыста орман шаруашылығын жүргізу үшін ҚР ЭТРМ Орман шаруашылығы және жануарлар дүниесі комитетіне ведомстволық бағынысты 3 ерекше қорғалатын табиғи аумақ және орман шаруашылығының 13 коммуналдық мемлекеттік мекемесі жұмыс істейді.
Негізгі орман құраушы түрлердің барлық ағаш қорларының 40% Шығыс Қазақстанда шоғырланған. Ормандылық облыс аумағының 16,5% құрайды.
Президент Қ.К. Тоқаевтың 2020 жылғы 1 қыркүйектегі «Жаңа Жағдайдағы Қазақстан: іс-қимыл кезеңі» Жолдауын орындау мақсатында (орман қорында 2 млрд. ағаш отырғызу бөлігінде) Шығыс Қазақстан облысында ормандарды молықтыру және орман өсіру көлемін ұлғайтудың 2021-2025 жылдарға арналған Кешенді жоспары әзірленді. 15 мың га алқапқа қылқан жапырақты және жапырақты ағаштардың 76 млн. дана көшеттерін отырғызу жоспарланған. 2021 жылы облыс әкімдігіне ведомстволық бағынысты орман шаруашылығы мекемелері 513 га жоспар болған кезде 549 га алқапқа ағаш отырғызу бойынша жұмыстар жүргізді. Толықтыруды ескере отырып, барлығы 2,8 млн. дана ағаш отырғызылды. 2022 жылы облыс әкімдігіне ведомстволық бағынысты орман шаруашылығы мекемелері жоспар 600 га болған кезде 669 га алаңға ағаш отырғызу бойынша жұмыстар жүргізді. Толықтыруды ескере отырып, барлығы 3,1 млн. дана ағаш отырғызылды. 2023 жылы 1537 га алқапқа 7,8 млн. дана қылқан жапырақты және жапырақты ағаштардың көшеттерін отырғызу жоспарланған.
Сондай-ақ, елді мекендерде 15 млн. ағаш отырғызу бөлігінде ШҚО елді мекендерін көгалдандыру мен жасыл аймақтарды құрудың 2021-2025 жылдарға арналған Өңірлік жоспары қабылданды. 5 жыл ішінде 476,5 мың дана ағаш отырғызу жоспарланған. 2021 жылы 127,5 мың дана (жоспар бойынша 112,9 мың дана) ағаш түрлері отырғызылды (Өскемен қаласында 10 мың дана). 2022 жылы 149,4 мың дана (жоспар бойынша 87,3 мың дана) көшет отырғызылды (Өскемен қаласында 16,4 мың дана). 2023 жылға 93,6 мың дана түрлі ағаш және бұта түрлерін отырғызу жоспарланған.
Су ресурстары
Шығыс Қазақстан облысы Қазақстанның сумен ең қамтамасыз етілген өңірлерінің біріне жатады. Облыстың су қорына өзендер, көлдер, батпақтар, тоғандар мен су қоймалары, жер асты сулары мен мұздықтар кіреді.
Шығыс Қазақстандағы өзен желісінің тығыздығы жалпы республика бойынша қарағанда жоғары, бірақ ендік пен тік аймақтылыққа байланысты айтарлықтай біркелкі еместігімен ерекшеленеді.
Негізгі артерия - Ертіс өзені. Ертіс өзені мен оның салалары шаруашылық және ауыз сумен қамтамасыз ету үшін қарқынды пайдаланылуда. Шығыс Қазақстандағы Ертіс өзенінің бассейнінде жалпы ұзындығы 43,5 мың км болатын 9800 су ағыны бар. Ертіс каскадындағы екі ірі су қоймасының (Бұқтырма, Өскемен) жалпы сыйымдылығы 35,7 км3 кешенді мақсаты бар.
Су объектілеріне антропогендік әсерді шектеу, судың саны мен сапасын сақтау, Ертіс өзені бассейніндегі су объектілерін ластанудан, бітелуден және сарқылудан қорғау, сондай-ақ олардың санитарлық-техникалық және эпидемиологиялық жай-күйін жақсарту мәселесін шешу іс-шараларының бірі өзендер мен су айдындарының жағасында шаруашылық қызметтің ерекше режимі бар су қорғау аймақтары мен белдеулерін құру болып табылады олардың аумақтары.
Осылайша, су объектілеріне антропогендік әсерді шектеу мақсатында өзендер мен су айдындарының жағалаулары бойынша шаруашылық қызметтің ерекше режимі бар су қорғау аймақтары мен белдеулері белгіленеді.
Шығыс Қазақстан облысының әкімдігі жағалау бойында су қорғау аймақтары мен белдеулерін орнату бойынша үлкен жұмыс атқарды. Су қорғау аймақтары мен белдеулерін белгілеу жөніндегі жобалар облыстық бюджет қаражаты есебінен де, су пайдаланушы кәсіпорындардың қаражаты есебінен де әзірленді.
Бүгінгі таңда облыс әкімдігінің 325 қаулысы шығарылды. 9300 км су қорғау аймақтары және 10879 км су қорғау белдеулері орнатылды. Бұл бағыттағы жұмыс жалғасуда.
Су объектілерінде халықтың қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатында бүгінгі күні «Су тасқыны қатерлерінің алдын алу және жою жөніндегі шаралар кешені» Жол картасы (бұдан әрі - Жол картасы) бар.
Жалпы, 2019-2022 жылдар аралығында Жол картасы аясында Шығыс Қазақстан бойынша су тасқынына қарсы 50 іс-шара іске асырылды. Іс-шаралар толық көлемде орындалды (100%).
Су тасқынына қарсы іс-шараларды орындау тұрғын үйлер мен әлеуметтік объектілерді (мектептер, балабақшалар, амбулаториялық пункттер) су басудың алдын алуға және тиісінше су тасқыны кезеңінде халық арасындағы әлеуметтік шиеленісті жоюға мүмкіндік берді.
Өсімдіктер мен жануарлар әлемінің биоалуантүрлілігін сақтау
Ертіс бассейні Қазақстан Республикасының үшінші ірі балық шаруашылығы бассейні болып табылады. Тиісінше, балық аулау шаруашылықтарының негізгі бөлігі Ертіс бассейнінің суларында жұмыс істейді.
Облыстың жер үсті су қоймаларының көп бөлігі тұщы немесе тұщы су болып табылады және балық аулау мен аквамәдениет үшін жарамды.
Бүгінгі таңда облыстың балық шаруашылығы: кәсіптік балық аулау, балық өсіру (көл және тоған балық шаруашылығы) және балық өсіру (уылдырық шашу және өсіру шаруашылығы).
Кәсіптік балық аулау-су қоймаларында табиғи балық ресурстарын пайдалану арқылы ұсынылған.
Облыста ірі су айдындарында 32 кәсіпшілік учаскесі (Зайсан көлі, Бұқтырма, Шүлбі, Өскемен су қоймалары) және 64 шағын балық шаруашылығы су айдындары бар.
Облыс су айдындарының биологиялық алуантүрлілігіне балықтың 12 негізгі кәсіптік түрі кіреді: табан, көксерке, алабұға, шортан, аққайран, мөңке, оңғақ, көкшұбар, пайда, нәлім, сазан (тұқы).
Балық аулаумен жағалаудағы ауылдарда орналасқан 16 кәсіпорын айналысады.
Балық шаруашылығының Күршім, Тарбағатай аудандары мен Самар ауданының жағалаудағы ауылдары үшін ең үлкен экономикалық рөлі бар.
Ең көп балық аулау Зайсан көлінде (67%) және Бұқтырма су қоймасында (26 %), яғни барлық балықтың 93% - на дейін өндіріледі. Қалған 7% қалған су қоймаларында ұсталады.
30 жылдан астам уақытты талдау балық қорын алу деңгейінде екенін көрсетеді 7 000 – 10 000 жылына тонна, биоәртүрлілікке елеулі әсер етпейді және балық ресурстарын тұрақты және ұзақ мерзімді пайдалануды қамтамасыз етеді.
Соңғы 3 жылда өндіру лимиті тұрақты түрде 10 мың тоннаны құрайды, балықтың 12 негізгі Кәсіптік түрі бойынша.
Балық шаруашылығы – балық шаруашылығы су айдындары мен тор, көл және тоған балық шаруашылығы үшін берілген учаскелердің балық ресурстарын пайдаланумен ұсынылған.
Балық ресурстарын молықтыру
Балық популяциясын сақтау мақсатында жыл сайын су қоймаларының қорын көбейту жұмыстары жүргізіледі. Соңғы 5 жылда балықтандыру және құтқару көлемі 6 есеге ұлғайды (2018 жылғы 11 млн. данадан 2022 жылы 66 млн. данаға дейін).
Негізінен балық аулау тұқы, ақ амур және ақсақа балық түрлерімен (пайда, көкшұбар) осындай құнды балық түрлерімен жүзеге асырылады.
Балықты су айдындарын жалға алушылар облыстық және республикалық бюджет есебінен жүргізеді.
Қоғамдық тыңдаулар өткізу
ҚР Экологиялық кодексімен қоршаған ортаны қорғау және табиғи ресурстарды пайдалану мәселелері бойынша шешімдерді қабылдауға жұртшылықтың қатысуы және жариялылығы үшін қоғамдық тыңдаулар (бұдан әрі - тыңдаулар) өткізу көзделген.
Тыңдаулар қоршаған ортаға теріс әсер етуі мүмкін экологиялық сараптамаға жататын барлық жобалар үшін міндетті болып табылады.
Тыңдаулар «Қоғамдық тыңдаулар өткізу қағидаларына» (Қазақстан Республикасы Экология, геология және табиғи ресурстар министрінің м.а. 2021 жылғы 3 тамыздағы № 286 бұйрығы) сәйкес өткізіледі(бұдан әрі – қағидалар).
Осы функцияны іске асыру үшін жергілікті атқарушы органның сайтында «Қоғамдық тыңдаулар» айдары құрылды, онда тыңдауларға қатысты барлық ақпарат орналастырылады: жоспарланған тыңдаулар туралы хабарландырулар, қаралатын жобалық материалдар, тыңдаулар хаттамалары.
Бұдан басқа, бірыңғай экологиялық порталда жұмыс жүргізілуде – тыңдауларды өткізуге бастамашылардан өтінімдерді қабылдау, тыңдауларды өткізу күнін, орны мен уақытын келісу, хаттамаларды орналастыру.
Қоғамдық тыңдауларды өткізу Ережелерде ашық жиналыстар түрінде де, жария талқылаулар түрінде де қарастырылған.
Ашық жиналыстар қоршаған ортаға айтарлықтай теріс әсер ететін жоспарланған қызметтің ең ірі жобалары үшін қарастырылған.
Жария талқылаулар қоршаған ортаға елеусіз әсер ететін көзделіп отырған қызмет бойынша тыңдаулар өткізеді.
Ашық жиналыстар арқылы өткізілетін қоғамдық тыңдаулар әкімшілік-аумақтық бірліктің жергілікті атқарушы органы өкілінің төрағалығымен өткізіледі№
Тыңдауларға тұрғылықты жеріне қарамастан, мүдделі жұртшылық болып табылатын барлық тілек білдірушілер қатыса алады және жоба бойынша өз пікірлерін білдіре алады.
Тыңдаулар мүдделі жұртшылық өкілдері болмаған кезде ғана өткізілмеді деп есептеледі.
Тиісінше, мүдделі жұртшылықтың бір және одан да көп өкілдері қатысқан кезде тыңдаулар өткізілді деп есептеледі.
Шығыс Қазақстан облысының аумағында 2022 жылы ашық жиналыс түрінде 316 тыңдау, жария талқылау түрінде 225 тыңдау өткізілді.